ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૨૭: ક્રિપ્સ મિશન (૧)

દીપક ધોળકિયા

૧૯૪૧ના અંતમાં ગાંધીજીએ ફરી એક વાર કોંગ્રેસનું નેતૃત્વ છોડી દીધું. આ વખતે કારણ વધારે સખત હતું. મુંબઈના ઠરાવમાં ગાંધીજીને સત્યાગ્રહનું સુકાન ફરી સોંપવામાં આવ્યું હતું પણ તે પછીયે ગાંધીજી અને કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓ વચ્ચે દૃષ્ટિભેદ ચાલુ રહ્યો હતો, છેવટે ગાંધીજીએ કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદને પત્ર લખીને રાજીનામું આપી દીધું. ૧૯૪૧ના ડિસેમ્બરની ૩૦મીએ બારડોલીમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી તેમાં આ પત્ર પર ચર્ચા થઈ અને ગાંધીજીને મુક્ત કરવામાં આવ્યા.

ગાંધીજીએ પત્રમાં જણાવ્યું હતું કે પોતે મુંબઈના ઠરાવનું અર્થઘટન કરવામાં બહુ મોટી ભૂલ કરી હતી. ગાંધીજીના અભિપ્રાય પ્રમાણે એ ઠરાવમાં સ્વરાજ માટેના અંદોલનમાં કોંગ્રેસે અહિંસાને કેન્દ્રસ્થાને મૂકી હતી અને ગાંધીજીના માનવા પ્રમાણે યુદ્ધને લગતી કોઈ પણ કાર્યવાહીમાંપણ કોંગ્રેસ ભાગ નહીં લે. એમણે પત્રમાં લખ્યું કે બીજા બધા મુંબઈના ઠરાવનો અર્થ એવો નથી કરતા. એટલે કે કોંગ્રેસ યુદ્ધમાં પણ જોડાય એ શક્ય છે, પણ પોતે અહિંસાને મૂકી ન શકે એટલે કોંગ્રેસનું નેતૃત્વ છોડવાનો એમણે નિર્ણય કર્યો છે. કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ પૂરા સન્માન સાથે ગાંધીજીને મુક્ત કર્યા.

પરંતુ જાન્યુઆરી આવતાં યુદ્ધના નવા રંગ દેખાવા લાગ્યા હતા અને ભારત જ હુમલાનું નિશાન બને એ સ્થિતિમાં પણ ભારતની લડાઈ કેમ લડવી એ નક્કી કરવાનું કામ પણ બ્રિટનના જ હાથમાં હોય તેની સામે કોંગ્રેસનો વિરોધ હતો.

ક્રિપ્સ દિલ્હીમાં

એ સમયે બ્રિટનમાં રૂઢિચુસ્ત પક્ષ અને મજૂર પક્ષની ‘વૉર કૅબિનેટ’ ચર્ચિલના નેતૃત્વ હેઠળ કામ કરતી હતી, એમાં લેબર પાર્ટીના સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ પણ હતા. ભારત માટે એમનું કૂણું વલણ હતું. બીજી બાજુ ચર્ચિલ પર પણ દબાણ હતું.  કૅબિનેટે એક યોજના તૈયાર કરી અને ભારતના નેતાઓ સાથે એના વિશે ચર્ચા કરવા સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સને ભારત મોકલ્યા. ૨૩મી માર્ચે ક્રિપ્સ દિલ્હી આવ્યા. બ્રિટિશ સરકારની યોજના આ પ્રમાણે હતીઃ

૧. લડાઈ બંધ પડ્યા પછી તરત ભારતમાં બંધારણસભાની ચૂંટણી;

૨. દેશી રજવાડાં બંધારણસભામાં જોડાય તેવી વ્યવસ્થા;

૩. બ્રિટિશ સરકાર તરત જ એ બંધારણનો સ્વીકાર કરી લેશે, પરંતુ એમાં બે અનિવાર્ય શરત હશે કે બ્રિટિશ ઇંડિયાનો કોઈ પણ પ્રાંત નવું બંધારણ ન સ્વીકારે અને હમણાંની બંધારણીય વ્યવસ્થા જાળવી રાખવા માગતો હશે તો એ પછીથી જ્યારે ફાવે ત્યારે જોડાઈ શકે એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. જો કોઈ પ્રાંત નવું બંધારણ ન સ્વીકારે અને અલગ રહેવાની ઇચ્છા દેખાડે તો બ્રિટિશ સરકાર એને ભારત સંઘ જેવો જ પૂર્ણ દરજ્જો આપશે;

બીજી શરત એ હશે કે બંધારણ સભા અને બ્રિટિશ સરકાર વચ્ચે સંધિ થશે. આ સંધિમાં સંપૂર્ણ સત્તા પરિવર્તન માટેની બધી વ્યવસ્થાનું પાલન કરવાની અને જાતિગત કે ધાર્મિક લાઘુમતીઓને રક્ષણ આપવાની વ્યવસ્થા જરૂરી વ્યવસ્થા હશે.

૪. પ્રાંતોનાં નીચલાં ગૃહો બંધારણ સભા માટેના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટશે. દેશી રાજ્યોને પણ બંધારણ સભામાં પોતાનો પ્રતિનિધિ મોકલવાનો અધિકાર મળશે. આ પ્રતિનિધિને બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિ જેવા જ અધિકાર પણ મળશે.

૫. અત્યારના કટોકટીભર્યા સંજોગોમાં બ્રિટન ભારતના રક્ષણની જવાબદારી સંભાળે છે અને આગળ પણ સંરક્ષણ વિભાગ સીધો જ વાઇસરૉય હસ્તક રહેશે.

કોંગેસનો વિરોધ

એક અઠવાડિયા પછી કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટી આ બાબતમાં ચર્ચા કરવા દિલ્હીમાં મળી અને ક્રિપ્સે રજૂ કરેલી બ્રિટિશ સરકારની દરખાસ્તનો વિરોધ કર્યો. આ દરખાસ્તમાં ભારતને તાત્કાલિક આઝાદ કરવાની કોંગ્રેસની માગણીનો પડઘો નહોતો પડતો. ઠરાવમાં કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૯માં લડાઈ શરૂ થઈ ત્યારથી જ કોંગ્રેસ કહે છે કે હિન્દુસ્તાનીઓ દુનિયાનાં પ્રગતિશીલ બળો સાથે ખભેખભા મેળવીને ઊભા રહેશે અને નવી સમસ્યાઓના મુકાબલા માટે પૂરી જવાબદારી લેશે.  આના માટે યોગ્ય માહૌલ તૈયાર કરવાની જરૂર હતી. દેશને સંપૂર્ણ આઝાદી આપવી એ જ રસ્તો છે.

 તે ઉપરાંત પ્રાંતોને નવી બંધારણ વ્યવસ્થાને નકારી કાઢવાનો અધિકાર અપાયો હતો. કોંગ્રેસે આને ‘દેશના ભાગલા’ની દરખાસ્ત ગણાવી. કોંગ્રેસે કહ્યું કે જે પ્રાંત ભારતીય સંઘમાં જોડાવા ન માગતો હોય તેને અલગ રહેવાની છૂટ આપવી તે હિન્દ્દુસ્તાનની એકતા પર કુઠારાઘાત છે. વૉર કૅબિનેટની યોજનામાં આ નવો સિદ્ધાંત દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. આ સિદ્ધાંતને કારણે રજવાડાંઓને ભારતીય સંઘમાં સામેલ કરવાનું વધારે અઘરું બન્યું છે. તે ઉપરાંત, આખી યોજનામાં દેશી રાજ્યોની નવ કરોડની જનતાનું તો પ્રતિનિધિત્વ જ નથી. કોંગ્રેસે હંમેશાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યો, એમ આખા ભારતની પ્રજાની આઝાદીનો આગ્રહ રાખ્યો છે.

કોંગ્રેસે કહ્યું કે વૉર કૅબિનેટની યોજના સ્પષ્ટ નથી અને અધૂરી પણ છે. એમાં અત્યારના બંધારણીય માળખામાં બહુ મોટો ફેરફાર પણ સુચવાયો નથી.

આ દરખાસ્તમાં સંરક્ષણ વિભાગ વાઇસરૉયના હાથમાં જ રાખવાનું સૂચન હતું કોંગ્રેસે એનો પણ વિરોધ કર્યો અને ક્રિપ્સની દરખાસ્તોને ફગાવી દીધી. સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ પાસે કોંગ્રેસનું નિવેદન પહોંચ્યું ત્યારે એમણે મૌલાના આઝાદને એ તરત પ્રકાશિત ન કરવા વિનંતિ કરી અને કહ્યું કે તેઓ બ્રિટિશ સરકાર સમક્ષ એ રજૂ કરશે અને આગળ શું કરવું તેના વિશે ચર્ચા કરશે.

આમ તો કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદ અને ક્રિપ્સ વચ્ચે પત્રોની આપ-લે પણ ઘણી થઈ. સંરક્ષણ વિભાગ કોઈ ભારતીયને સોંપવાની બાબતમાં ક્રિપ્સે વાઇસરૉય સાથે ચર્ચા કરી હતી. એના આધારે એમણે મૌલાના આઝાદને જવાબ આપ્યો કે  કમાંડર-ઇન-ચીફની ફરજોમાં આડે ન આવે તે રીતે સંરક્ષણ વિભાગનાં બીજાં કામો ભારતીયને સોંપવા વિશે વાઇસરૉય ચર્ચા કરવા તૈયાર રહેશે. એટલે કે યુદ્ધ વિશેના નિર્ણયો કમાંડર-ઇન-ચીફના હાથમાં જ રહે અને કોઈ ભારતીયની એમાં દખલગીરી સ્વીકારવા માટે બ્રિટિશ સરકાર કે ભારત સરકાર તૈયાર નહોતી. એક પત્રમાં ક્રિપ્સે એવો સંકેત આપ્યો કે કમાંડર-ઇન-ચીફ મૌલાનાને કે નહેરુને મળીને સંરક્ષણ ખાતાના બે ભાગ કરવામાં અમુક ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓ છે તે સમજાવશે.

નહેરુ અને મૌલાના આઝાદ તે પછી કમાંડર-ઇન-ચીફને પણ મળ્યા. એમની આ મુલાકાત વિશે મૌલાના આઝાદે ક્રિપ્સને પત્ર લખીને માહિતી આપી અને તે સાથે ઉમેર્યું કે કમાંડર-ઇન-ચીફ અને બીજા લશ્કરી અધિકારીઓએ જે કંઈ વાત કરી તેમાં ‘ટેકનિકલ’ તો હતું જ નહીં. એમણે સામાન્ય રાજકીય વ્યક્તિઓની વચ્ચે જેવી વાતચીત થાય તેવી જ રાજકીય વાતો કરી!

એમને ફરીથી વર્કિંગ કમિટીએ સંરક્ષણ વિશે તૈયાર કરેલી ફૉર્મ્યુલા ક્રિપ્સને મોકલી. ક્રિપ્સે જવાબમાં સુધારા સાથે એજ સૂચનો પાછામ મોકલ્યાં, કોંગ્રેસ પ્રમુખે એનો પણ અસ્વીકાર કર્યો અને કહ્યું કે તમે સૂચવો છો કે કમાંડર-ઇન-ચીફ ‘વૉર મેમ્બર’ તરીકે વાઇસરૉયની એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલમાં રહેશે અને ભારતીય પ્રતિનિધિ સંરક્ષણને લગતી બાબતોમાં યુદ્ધ સિવાયના બધા વિષયો માટે જવાબદાર રહેશે. મૌલાના આઝાદે એનો જવાબ આપ્યો કે એનો અર્થ એ છે કે વાઇસરૉય અને બ્રિટિશ સરકાર “ભવિષ્ય”માં સંરક્ષણ ભારતીયને સોંપશે, પણ “વર્તમાન”માં નહીં, જે કોંગ્રેસની માગણી છે. આ સૂચન માનવાનો અર્થ એ થાય કે ભારત પોતાની મરજીથી યુદ્ધમાં જોડાય એવું નહીં બને.

જવાહરલાલ નહેરુએ બે દિવસ પછી પત્રકારો સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સના છેલ્લા ઇન્ટરવ્યુ પહેલાં મને સવાલ પુછાયો હોત તો હું કહેત કે વાતચીતમાં ઘણી પ્રગતિ થઈ છે, પણ મેં જોયું કે તે પછી ક્રિપ્સના વલણમાં ફરી ફેરફાર થયો અને એ જૂને ચીલે પાછા ચાલ્યા ગયા. એ વાત સ્પષ્ટ છે કે વચ્ચેથી કંઈક થયું છે, સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ પર દબાણ છે અને એમના અને બ્રિટિશ સરકારમાં બીજાઓ વચ્ચે મતભેદ છે એ દેખાય છે. કોંગ્રેસ કમાંડર-ઇન-ચીફના કામમાં માથું નથી મારવા માગતી પણ યુદ્ધ સિવાય પણ સંરક્ષણ ખાતામાં એવાં ઘણાં કામ છે જે યુદ્ધ માટે નથી. કમાંડર-ઇન-ચીફના હાથમાં એની સત્તા પણ છે. આમ એ સંરક્ષણ પ્રધાન છે જ. જો કોઈ સત્તા ભારતીય પ્રતિનિધિને ન મળે તો એનું સ્થાન અર્થ વગરનું બની રહે છે.

આમ કોંગ્રેસ  અને ક્રિપ્સ બન્ને પોતાના વલણમાં મક્કમ રહ્યા અને વાતચીત પડી ભાંગી.

આવતા અઠવાડિયે આપણે ક્રિપ્સ મિશનની ભલામણો પર મુસ્લિમ લીગ, હિન્દ્દુ મહાસભા આને બીજા પક્ષોના પ્રત્યાઘાત જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual register Jan-June 1942 Vol. I


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Author: Web Gurjari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *