‘શોલે’ની સૃષ્ટિ : યોગાનુયોગ કે પ્રારબ્ધ?

(આ શ્રેણીમાં ‘શોલે’ ફિલ્મમાં દેખા દેતા, નાની પણ ચિરંજીવ ભૂમિકા ભજવતા વિવિધ પાત્રોની, ફિલ્મની સ્ક્રીપ્ટમાં ન હોય એવી કાલ્પનિક કથાઓ મૂકવામાં આવી છે.)

-બીરેન કોઠારી


ઘણાને શંકા હતી કે ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ દેખાય છે એટલા બહાદુર નથી, આથી જ તે ક્રાઇમ સીન પર ત્યારે જ પહોંચે છે જ્યારે બધું પતી ગયું હોય. તો કેટલાક માનતા કે ઈન્‍સ્પેક્ટરસાહેબનું નસીબ બે ડગલાં આગળ રહે છે. ભરપૂર હિંમત અને શૌર્ય હોવા છતાં એમને કાં ખબર મોડા મળે છે, કાં કોઇ એવી અડચણ નડે છે કે તે ઘટનાસ્થળે સમયસર પહોંચી શકતા નથી.

હકીકતમાં બન્ને પક્ષ પોતપોતાની રીતે સાચા હતા, પણ અડધા અડધા. ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ બહાદુર છે કે નહીં યા તેમનું નસીબ બે ડગલાં આગળ રહે છે કે કેમ એ ચર્ચા જવા દઈએ તો એ વાતમાં તથ્ય હતું કે ક્રાઇમ સીન પર તેમનું આગમન મોટે ભાગે અપરાધ થયા પછી જ થતું. નોકરીમાં જોડાયા પછી શરૂ શરૂમાં તેમણે આ વાતને અકસ્માત ગણ્યો. આવું વારંવાર બનવા લાગ્યું ત્યારે તેમને જેમ્સ બૉન્‍ડના સર્જક ઇઆન ફ્લેમિંગનું પેલું વિખ્યાત અવતરણ યાદ આવ્યું: ‘એક વાર થાય તો અકસ્માત. બીજી વાર થાય તો યોગાનુયોગ અને ત્રીજી વાર થાય તો એને શત્રુનું કૃત્ય ગણવું.’ અલબત્ત, ડિપાર્ટમેન્‍ટમાં તેમના શત્રુ કોઈ હતા નહીં, પણ જાણે કે પ્રારબ્ધ તેમનું શત્રુ બની રહ્યું હતું. વરસો વીત્યાં એમ આ વાત ડિપાર્ટમેન્‍ટમાં બધે પ્રસરી ગઈ હતી. ખાખી વર્દી પહેરવા છતાં ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબનો ચહેરો કડપદાર અફસરને બદલે માયાળુ મોટાભાઈ જેવો જ લાગતો. તે કાયદાને આદર આપતા અને માનતા કે અંગત લાગણીઓને કાનૂનથી અળગી રાખવી જોઈએ.

આ કારણે પોતાના વિભાગમાં કાર્યરત રહી ચૂકેલા ઇન્‍સ્પેક્ટર બલદેવસિંઘ પ્રત્યે તેઓ ભારોભાર આદર સેવતા હતા. ઇન્‍સ્પેક્ટર બલદેવસિંઘ એક જાંબાઝ અફસર હતા અને ખૂંખાર ડાકુ ગબ્બરને તેમણે ઝબ્બે કર્યો હતો. અદાલતે ગબ્બરને વીસ વર્ષની સજા ફરમાવી હતી, પણ ગબ્બર જેલ તોડીને ભાગી ગયો હતો. જેલમાંથી ભાગ્યા પછી તેણે પહેલું કામ ઇન્સ્પેક્ટર બલદેવસિંઘ પર વેર વાળવાનું કર્યું હતું. એક પછી એક એમ બલદેવસિંઘનાં કુલ પાંચ કુટુંબીજનોને તેણે બેરહેમીપૂર્વક રહેંસી નાખ્યા હતા. ક્રોધાગ્નિમાં ભડભડ બળતા બલદેવસિંઘે તરત ગબ્બરને પાઠ ભણાવવા માટે દોટ મૂકી હતી. ગબ્બર ખૂંખાર હતો, સાથે સાથે સનકી અને ખંધો પણ હતો. તેને ખાત્રી હતી કે બલદેવસિંઘ આવશે જ. આથી તે ‘સ્વાગત’ની તૈયારી કરીને જ બેઠો હતો. બલદેવસિંઘને ‘પાઠ ભણાવવા’ માટે તેણે તેમને મારી ન નાંખ્યા, પણ તેમના બન્ને હાથ કાપી નાખ્યા.

બલદેવસિંઘ અપંગ થઈ ગયા, પણ લાચાર નહીં. તેમના હૃદયમાં વેરાગ્નિ પ્રજ્વલિત રહ્યો હતો. ગબ્બરને જીવતો પકડવા માટે તેમણે બે બદમાશ જય અને વીરુને રોક્યા હતા.

બલદેવસિંઘના પરિવારની બરબાદી, તેમની બહાદુરી અને તેમની કર્તવ્યનિષ્ઠા એ વિસ્તારના પોલિસ વિભાગમાં દંતકથાનો વિષય બની રહી હતી. નવાજૂના તમામ અફસરો તેમને માટે અપાર આદર ધરાવતા. હવે તો તેઓ પોલિસ વિભાગમાં સેવા આપી શકે એમ ન હતા, છતાં તેમને શક્ય તમામ મદદ કરવા તત્પર રહેતા.

વાત આપણે ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબની કરતા હતા. એમનું નામ શું હતું એ કદાચ તે પોતે પણ ભૂલી ગયા હશે. તેમને સૌ એ નામે જ બોલાવતા. ઈન્‍સ્પેક્ટર બલદેવસિંઘ, જે હવે ઠાકુર બલદેવસિંઘ કે ઠાકુરસા’બ તરીકે ઓળખાતા હતા તેમની સાથે ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબની મુલાકાત થઈ ત્યારે વધુ એક વાર ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ સાથે એ જ બન્યું, જે તેમની સાથે બનતું આવ્યું હતું.

તેમને ખબર મળી કે ઠાકુરસા’બ અને ગબ્બર વચ્ચે ખરાખરીનો જંગ ખેલાઇ ગયો છે. ઠાકુરસા’બે રાખેલા બે મારા પૈકીનો એક જય ઘવાઇને મૃત્યુ પામ્યો છે. તેનો જોડીદાર વીરુ ગબ્બરના અડ્ડે પહોંચી ગયો છે અને ઠાકુરસા’બ પણ તેની પાછળ જઈ ચડ્યા છે. મામલો ગંભીર હતો, કેમ કે, સામે ગબ્બર જેવો ખૂંખાર ડાકુ હતો. આથી ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ પોલિસટુકડી લઈને તરત જ ગબ્બરના અડ્ડા તરફ જવા ઉપડ્યા હતા. તેમને ઠાકુરસા’બની ફિકર હતી, કેમ કે બન્ને હાથ ખોઇ ચૂકેલા ઠાકુરસા’બને ગબ્બર હવે જીવતા ન મૂકે! પણ ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ અને તેમની પોલિસપાર્ટી ઘટનાસ્થળે પહોંચી ત્યારે તેમણે શું જોયું?

અત્યાર સુધી દબાતા-ડરતા રહેલા રામગઢના ગ્રામજનોની હિંમત ખૂલી ગઈ હતી. હાથે ચડ્યું એ હથિયાર લઈને તેઓ ગબ્બરને મારવા માટે આવી ગયા હતા. પણ સૌથી અકલ્પ્ય દૃશ્ય નજરની સામે હતું. મરણિયા બનેલા ઠાકુરસા’બે ગબ્બરને મરણતોલ કરી મૂક્યો હતો. ગબ્બરના બન્ને હાથને ખીલી જડેલી મોજડીઓ વડે તે છૂંદી ચૂક્યા હતા. જમીન પર પડેલા ગબ્બરનો ચહેરો પોતાના પગ વડે છૂંદી નાખવા માટે ઠાકુરસા’બે પગ ઉઠાવ્યો….અને એ જ ટાણે ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ પોલિસપાર્ટી સાથે પ્રવેશ્યા. વધુ એક વખત તેમનું આગમન ક્રાઇમ સીન પત્યા પછી થયું હતું.

‘ઠાકુરસા’બ!’  ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબે તેમને અટકાવતાં કહ્યું. ઠાકુરસા’બ થોભી ગયા. ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબે તેમને સમજાવટના સૂરે કહ્યું કે ગુનેગારને સજા કરવાનું કામ કાનૂનનું છે. ઝનૂનના આવેગમાં ઠાકુરસા’બે દલીલ કરી કે કાનૂનને ગબ્બર જીવતો કે મરેલો જોઇએ છે. ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબે સામી દલીલ કરતાં કહ્યું, ‘તમારી અંગત લાગણીઓ ફરજ અને કાનૂન કરતાં વધુ કિંમતી થઈ ગઈ કે શું? તમારી નજરમાં કાનૂન અને ન્યાયનો એ મોભો નથી રહ્યો કે શું?’ ગમે એવા ઝનૂનમાં હતા, પણ ઠાકુર ન્યાય અને કાનૂનના રખેવાળ હતા. તેમનું ઝનૂન ઓસર્યું. એ જોઈને ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબે નરમાશથી કહ્યું, ‘જાણું છું કે તમારા પર શી વીતી છે. પણ એટલું યાદ રાખશો કે તમે એવા પોલિસ અફસર છો કે જેમના દાખલા આજે પણ આપવામાં આવે છે.’

ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબની સમજાવટ કામ કરી જાય છે. ગબ્બરના ચહેરાને છૂંદી કાઢવા માટે ઉઠાવેલો પગ ઠાકુરસાહેબ પાછો લે છે અને હળવી લાત મારીને ગબ્બરને ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ તરફ ગબડાવે છે. ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ પાસે ઉભેલા પોલિસમેન પાસેથી હાથકડી લે છે અને ઘૂંટણીયે બેસીને જમીન પર પડેલા ગબ્બરના હાથમાં પહેરાવે છે.

આને ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબનું પ્રારબ્ધ કહેવું કે બીજું કંઇ? ગબ્બર તેમની થાળીમાં તૈયાર ભાણે પીરસાઈ ગયો અને તેઓ તેને પકડીને યોગ્ય કાર્યવાહી માટે લઈ ગયા. ઇન્‍સ્પેક્ટરસાહેબ જો કે, આને કેવળ યોગાનુયોગ ગણાવતા હતા. તેમણે ગબ્બરને પોતે પકડ્યો હોવાનો યશ ખાટવા પ્રયત્ન ન કર્યો.

અહીં આપેલી ફિલ્મના ક્લાઇમેક્સની ક્લીપમાં 21.25 થી 22.46 સુધી ઠાકુરસા’બ અને ઇન્સ્પેક્ટરસાબ વચ્ચેના સંવાદોવાળું દૃશ્ય જોઇ શકાશે.

પૂરક નોંધ:

ફિલ્મની અંતિમ દૃશ્યાવલિમાં જ ઇન્‍સ્પેક્ટર તરીકે ચરિત્ર અભિનેતા ઓમ શિવપુરી દેખાય છે. માત્ર એક જ દૃશ્યમાં દેખા દેતા હોવાથી એ પાત્રનો કોઇ ચોક્કસ નામને બદલે કેવળ ‘ઇન્સ્પેક્ટરસાબ’ તરીકે જ તેમનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. ઓમ શિવપુરીની આટલી નાની ભૂમિકા પણ ફિલ્મમાં ન હોત, જો તેનો અંત અસલમાં વિચારેલો એ રીતે રખાયો હોત.

‘શોલે’ના અંત વિશે બે વાત છે. ફિલ્મના અંતમાં જય (અમિતાભ બચ્ચન)નું મૃત્યુ થાય છે. ફિલ્મની રજૂઆત પછી શરૂઆતમાં તેને મળેલા ઠંડા પ્રતિસાદ પછી દિગ્દર્શક રમેશ સિપ્પીના ધ્યાનમાં આવ્યું કે પ્રેક્ષકો પર જયના મૃત્યુની ગંભીર અસર થઈ રહી છે. ફિલ્મને મળી રહેલા નબળા પ્રતિસાદનું સંભવિત કારણ એ હોઇ શકે કે જયનું મૃત્યુ પ્રેક્ષકો કદાચ સ્વીકારી ન શકતા હોય. તેમણે લેખકબેલડી સલીમ-જાવેદ સાથે આ બાબતે ચર્ચા કરી અને અંત બદલીને જયને જીવિત રાખવો એમ સૂચન કર્યું. બેલડીએ સૂચવ્યું કે બે-ચાર દિવસ રાહ જોઇએ પછી વિચારીએ. બસ, એ બે-ચાર દિવસમાં ટોળેટોળાં સિનેમાઘરમાં ઉમટવા લાગ્યાં અને અંત બદલીને જયને મરતો નહીં બતાવવાની વાત ઉડી ગઈ.

‘શોલે’ના અંત અંગેની બીજી વાત.

અસલમાં ઠાકુર બલદેવસિંઘ પોતાનું વેર પૂરેપૂરું વાળે છે અને ગબ્બરને તે ખતમ કરી દે છે એ રીતે દૃશ્ય લખાયેલું. ગબ્બરના અડ્ડામાં ઉભેલા બે સ્તંભો પૈકી એકમાં ખીલો ધરબાયેલો હોય છે. ઠાકુરના હાથે માર ખાતાં ખાતાં ગબ્બર એ સ્તંભને ટેકે ઉભો રહે છે ત્યારે ઠાકુરની નજરે એ લાંબો ખીલો પડે છે. સહેજ પાછળ જઈને ઠાકુર બન્ને પગે કૂદે છે અને ગબ્બરને એ રીતે ધક્કો મારે છે કે ખીલો ગબ્બરની પીઠમાં ખૂંપી જાય છે. એ સાથે જ તે મરણને શરણ થઈ જાય છે. વીરુ ઠાકુરની ઉડી ગયેલી શાલ તેમને ખભે મૂકે છે અને ઠાકુર ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડી પડે છે. આ એ જ સ્તંભો હોય છે કે જેની સાથે ઠાકુરના બન્ને હાથ બાંધીને ગબ્બરે તલવાર વડે તે કાપી નાંખેલા.

આ અંતનું શૂટિંગ થઈ ગયેલું. પણ સેન્‍સર બૉર્ડને તે રુચ્યું નહીં. ફિલ્મમાં તેમને આમ પણ હિંસાનો અતિરેક લાગ્યો હતો. આથી તેમણે આ અંત બદલી નાખવાની સૂચના આપી. એ મુજબ અંત બદલવામાં આવ્યો અને છેલ્લે પોલિસનો પ્રવેશ બતાવવામાં આવ્યો. એ રીતે ‘ઈન્સ્પેક્ટરસાબ’ એટલે કે ઓમ શિવપુરીનું પાત્ર ફિલ્મમાં પ્રવેશ્યું.

અહીં એ મૂળ અંત જોઈ શકાશે કે જેમાં ગબ્બરને મારી નાખવામાં આવે છે.

વિશેષ માહિતી:

  • ઓમ શિવપુરી અને સુધા શિવપુરી દિલ્હીની નેશનલ સ્કૂલ ઑફ ડ્રામાનાં વિદ્યાર્થીઓ હતાં.
  • લગ્ન પછી બન્નેએ પોતાની અભિનય કારકિર્દી ચાલુ રાખી હતી. ઓમ શિવપુરીને ફિલ્મોમાં કામ મળવાનું શરૂ થતાં તેઓ મુંબઈમાં સ્થાયી થયાં. ઓમ શિવપુરીએ અનેક ફિલ્મોમાં વિવિધ ભૂમિકાઓ નિભાવી. સુધા શિવપુરી વચ્ચે થોડો સમય ફિલ્મોમાંથી ટીવી તરફ વળ્યાં. જો કે, 1990માં ઓમ શિવપુરીના અવસાન પછી ફરજિયાતપણે તેમણે કારકિર્દીની નવી ઇનિંગ્સ શરૂ કરવી પડી.
  • અભિનયની બીજી ઇનિંગ્સમાં તેમને ‘ક્યુંકિ સાંસ ભી કભી બહુ થી’ ધારાવાહિકમાં ‘બા’નું પાત્ર મળ્યું, જે ખૂબ લોકપ્રિય બની રહ્યું. 2015માં તેમનું પણ અવસાન થયું.
  • શિવપુરી દંપતિની પુત્રી રીતુ શિવપુરી મોડેલિંગ તેમજ અભિનયક્ષેત્રે કાર્યરત છે. 

(તસવીર અને લીન્‍ક: અનુક્રમે નેટ અને યૂ ટ્યૂબ પરથી)


શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

Author: Web Gurjari

7 thoughts on “‘શોલે’ની સૃષ્ટિ : યોગાનુયોગ કે પ્રારબ્ધ?

  1. હિંદી ફિલ્મોમાં સામાન્યતઃ પોલીસનું ચિત્ર બહુ સરાહનીય નથી ગણાયું.

    પરંતુ ‘શોલે’ની પાત્રસૃષ્ટિને અનોખા જ દૃષ્ટિકોણથી જોવાના બીરેનભાઈના આ અભિનવ ઉપક્રમે એ પ્રચલિત દૃષ્ટિકોણને નવું પરિંમાણ બક્ષ્યું છે.

    ફિલ્મના દિગ્દર્શકે આ બધં ગૌણ જણાતાં પાત્રોની કલ્પના કરતી વખતે બીરેનભાઈએ કલ્પેલ દૃષ્ટિકોણથી વિચાર્યું હશે કે કેમ તે તો કોણ જ કહી શકે? પરંતુ આ પાત્રોની પરદાપર જેટલી પણ હાજરી છે તેની સાથે બીરેનભાઈનો દૃષ્ટિકોણ ૧૦૦ % તાર્કિકપણે બંધબેસતો અનુભવાય છે.

    ‘ઈન્સ્પેક્ટરસા’બ’નું જ ઉદાહરણ લઈએ. સામાન્યપણે વહેલા કે મોડા પડતા ઈન્સ્પેક્ટરસા’બ આજે બરાબર સમયસર પહોંચ્યા છે. જો થોડુંક મોડું થયું હોત તો ગબ્બર ઠાકુરના પગ તળે છુંદાઈ ગયો હોત અને ગામલોકોએ બાકીની ટોળીના રામ રમાડી દીધા હોત.

    ‘એ તો એ જ લાગનો હતો’ એમ વાસ્તવિક જીવનમાં આવો ન્યાય મળે એમ મનમાં બધાંને લાગતું હોય છે. પરંતુ વ્યવહાર જગતમાં તો કાયદાનાં સ્થાનને જ મહત્ત્વ મળે તેમ બતાવાતુ હોય છે. કેટલેક અંશે તેમ થવું પણ જોઈએ !

    પરંતુ, ફરજનિષ્ઠ ઈન્સ્પેક્ટરસા’બનાં અંતરમાં ત્યારે શું લાગણી થઈ હશે – સમયસર પહોંચીને ગબ્બરને ‘જિંદા’ પકડવાનું માન મળ્યાનો આનંદ, ઠાકુરસાહેબની ફરજનિષ્ઠા જાળવી શકાઈ તેનો સંતોષ કે તેમને ‘ન્યાય’ મળવામાં આડખીલી થવાનો રંજ કે એક અદના વ્યક્તિ તરીકે મનેતમને આ પ્રસંગે થતી કોઈ અન્ય લાગણી?

    ઈશ્વરના દરબારમાં જ્યારે તેમણે હાજર થવાનું થશે ત્યારે પોતે જે કર્યું છે તે ઈશ્વરના ન્યાયે ઉચિત ગણાશે કે કેમ તેવો વિચાર તેમને આવ્યો હશે? જો આવ્યો હોય, તો તેમના મને તેમને શું જવાબ વાળ્યો હશે?

    1. વિસ્તૃત પ્રતિભાવ બદલ આભાર, અશોકભાઈ. મેં વિસ્તારેલા પાત્રાલેખનને આગળ વધારીને તમે એનું વિશ્લેષણ પણ કર્યું એટલે મઝા આવી ગઇ. શરૂઆતમાં એકાદ બે પાત્રો વિશે લખ્યું ત્યારે અંંદાજ નહોતો કે એની શ્રેણી થઈ શકશે. મારા જેટલી જ મઝા વાંચનારને આવે એટલે બસ.

  2. બહુ સરસ આલેખન.શોલે એક એવી સફળ ફિલ્મ જેના વિશે પચાસ વખત વાંચવું અને જોવું ગમે.તમામ ઉંમર ની વ્યક્તિ નો મનપસંદ વિષય.મને તો આજે પણ રિલીઝ થાય તો જોવાની ગમે.ઐતિહાસિક ફિલ્મ નો દરજ્જો આપી તોનપં સન્માન નાનું પડે.
    મજા આવી ગઈ.પૂરો લેખ બધી રીતે સુપર્બ રહ્યો.

    1. આભાર, હરીશભાઈ. મને પણ ‘શોલે’ વારંવાર જોવી ગમે છે.

  3. Beautiful!
    Just to correct you-Om Shivpuri as an inspector comes two times on the screen. First when he comes in Ramgadh for investigation. At that time he presents his hand for shake hand to Thakur (Sanjeev Kumar). As Thakur could not shake hands, just says-Jayhind.
    Second time Om Shivpuri comes as you mentioned in the last.

    1. @Akhtar Vahora, Thanks for pointing out the slip. Recollecting Such details are really enjoyable.
      Thanks again.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *