નિસબત : નાયબ વડાપ્રધાન અને નાયબ મુખ્યમંત્રીના પદ બંધારણીય નથી !

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

ચંદુ મહેરિયા

કેન્દ્રમાં નાયબ વડાપ્રધાન અને રાજ્યોમાં નાયબ મુખ્યમંત્રીનું  પદ બંધારણીય નથી પણ રાજકીય છે.  બિહારના નીતિશ કુમાર મંત્રીમંડળમાં બે નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ સમાવવા પડ્યા છે. સંસદીય પ્રણાલીમાં વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રીનું પદ કેબિનેટના બધા સમાન મંત્રીઓમાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવનારનું  છે. પરંતુ તે પછી કોઈ બીજા, ત્રીજા, ચોથા સ્થાનની જોગવાઈ નથી. એટલે  નાયબ વડાપ્રધાન કે નાયબ મુખ્યમંત્રીના હોદ્દાઓ બંધારણીય રીતે સ્થાપિત થયેલા નથી  રાજકીય સગવડ માટે ઉભા કરેલા છે. ગઠબંધન સરકારોમાં રાજકીય સ્થિરતા અને સત્તા જાળવવા માટે તથા અન્ય બહુમતી સરકારોમાં સત્તાના દાવેદારોના રાજકીય તુષ્ટિકરણ માટે આ હોદ્દાઓ પર નિમણૂંક થાય છે.

લાલક્રુષ્ણ અડવાણી ભારતના અત્યાર સુધીના છેલ્લા અને સાતમા નાયબ વડાપ્રધાન છે. આઝાદી પછીના પહેલા નહેરુ મંત્રીમંડળમાં સરદાર પટેલ ૧૫મી ઓગસ્ટ ૧૯૪૭થી ૧૫મી ડિસેમ્બર સુધી  દેશના પહેલા નાયબ વડાપ્રધાન હતા. મોરારજી દેસાઈ ઈંદિરા ગાંધીના, ચૌધરી ચરણ સિંઘ  અને જગજીવન રામ મોરારજીભાઈના, વાય.બી ચૌહાણ  ચરણ સિંઘના,  દેવીલાલ વી.પી.સિંઘ અને ચન્દ્રશેખરના અને અડવાણી અટલ બિહારી વાજપાઈના ડેપ્યુટી પ્રાઈમ મિનિસ્ટર હતા.

દેશના ૧૬ રાજ્યોમાં આજે ૨૫ નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ છે. સૌથી વધુ પાંચ નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ આંધ્રમાં છે. કર્ણાટકમાં ૩, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર અને ગોવામાં બે-બે નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ છે. જ્યારે અરુણાચલ પ્રદેશ, ગુજરાત, તમિલનાડુ, નાગાલેન્ડ, મણિપુર, મહારાષ્ટ્ર, મિઝોરમ, મેઘાલય, દિલ્હી, હરિયાણા અને ત્રિપુરામાં એક-એક નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ કાર્યરત છે. દેશના બે સૌથી મોટા  રાજ્યો યુ.પી અને બિહાર, તો પૂર્વોત્તરના છ રાજ્યોમાં નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ હોવાનું કારણ માત્ર અને માત્ર સત્તા જાળવવાનું અને રાજકીય જરૂરિયાત સંતોષવાનું છે. સૌથી વધુ નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ બીજેપીના છે. ઉત્તરપ્રદેશ અને ગુજરાતમાં સ્પષ્ટ બહુમતી છતાં મુખ્યમંત્રી પદના અન્ય દાવેદારોને રાજી રાખવા  હરિયાણામાં ગઠબંધનના સમર્થક પક્ષને સત્તામાં ભાગીદારી આપવા તો બિહારમાં ગઠબંધન  સરકાર પર અંકુશ રાખવા ભાજપાએ નાયબ મુખ્યમંત્રીના પદ આપ્યા છે અને મેળવ્યા છે.

નાયબ મુખ્યમંત્રીનું પદ આપવાનું એક કારણ પ્રદેશનું જાતિગત પ્રતિનિધિત્વ સાચવવાનું પણ છે. આંધ્રના મુખ્યમંત્રી જગન રેડ્ડીએ દેશમાં સૌથી વધુ પાંચ ધારાસભ્યોને ડેપ્યુટી સી.એમ બનાવ્યા છે તેનું કારણ રાજ્યનું જાતિ સંતુલન જાળવવાનું જણાવે છે. આંધ્રના પાંચ નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ દલિત, આદિવાસી, ઓબીસી, માઈનોરિટી અને કાપૂ છે. આ પાંચેય જાતિ, વર્ગકે ધર્મ સમૂહને પ્રતિનિધિત્વ આપવા કે તેમના વોટ અક્બંધ રાખવા નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ બનાવ્યા છે. બીજેપી શાસિત કર્ણાટકના ત્રણ નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ લિંગાયત, વોક્કાલિંગા અને દલિત સમાજના છે. બિહારના બે નાયબ મુખ્યમંત્રીઓમાં એક વૈશ્ય અને બીજા અતિ પછાત છે. યુ.પીના બે માં એક પછાત અને બીજા બ્રાહ્મણ છે.ત્રિપુરામાં આદિવાસી ધારાસભ્યને નાયબ મુખ્યમંત્રીનું પદ આપ્યું છે. આંધ્ર, કર્ણાટક અને ગોવામાં દલિતોને ડેપ્યુટી સી.એમ.નું પદ આપવામાં આવ્યું છે. બિહાર અને આંધ્ર એ બે રાજ્યોમાં મહિલા નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ છે.

મહારાષ્ટ્રની મહા વિકાસ આઘાડી સરકારમાં એન.સી.પી.ના નાયબ મુખ્યમંત્રી છે. કોંગ્રેસ શાસિત પંજાબ, છત્તીસગઢ, પંડુચેરી અને રાજસ્થાનમાં , બીજેપીશાસિત મધ્યપ્રદેશ, હિમાચલ, ઉત્તરાખંડ અને અસમમાં પૂર્ણ કે પાતળી બહુમતી છતાં,  હાલમાં કોઈને નાયબ મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા નથી. ગોવા અને કર્ણાટકમાં પક્ષપલટો કરી સરકાર ટકાવનારને નાયબ મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા છે. તમિલનાડુમાં સત્તાપક્ષના બંને જૂથોએ સી.એમ., ડેપ્યુટી સી.એમ ના પદ વહેંચી લીધા છે. દિલ્હીમાં આમ આદમી પાર્ટીની સરકાર રચાઈ ત્યારથી જ નાયબ મુખ્યમંત્રીનું પદ છે. હાલના તમામ નાયબ મુખ્યમંત્રીઓમાં દિલ્હીના નાયબ મુખ્યમંત્રી મનીષ સિસોદિયા સૌથી લાંબા સમયથી અને બિહારના તારકિશોર પ્રસાદ અને રેણુદેવી સૌથી ઓછા સમયથી  આ પદ પર છે.

સ્વતંત્ર ભારતની પહેલી સરકારમાં સરદાર પટેલ દેશના પહેલા નાયબ વડાપ્રધાન હતા તો આઝાદી પૂર્વેની પ્રાંતિક સ્વરાજની બિહાર સરકારમાં અનુગ્રહ નારાયણ સિન્હા દેશના પહેલા નાયબ મુખ્યમંત્રી હતા. બિહારના કર્પૂરી ઠાકુર અને પશ્ચિમ બંગાળના જ્યોતિ બસુ મુખ્યમંત્રી બન્યા પહેલાં નાયબ મુખ્યમંત્રી હતા. કોંગ્રેસે રાજસ્થાનમાં સચિન પાઈલટની મુખ્યમંત્રી પદની દાવેદારી બાજુ પર રાખી તેમને નાયબ મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા હતા પરંતુ પંજાબમાં નવજોત સિંઘ સિધ્ધુને બનાવ્યા નહોતા. કર્ણાટક-ગોવાની જેમ મધ્યપ્રદેશની બીજેપી સરકાર પક્ષપલટુઓના ટેકે બની છે પણ તેના મુખ્યમંત્રીને નાયબ મુખ્યમંત્રી આપ્યા નથી ! કર્ણાટકમાં તો ધારાસભ્ય નહોતા એવા લક્ષ્મણ સવાડીને નાયબ મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા છે. પંજાબમાં અકાલી-ભાજપા સરકારમાં બાદલ પિતાપુત્રે સી.એમ.ડેપ્યુટી સી.એમનું પદ વહેંચી લીધેલું. મણિપુરના આઈ.પી.એસ અધિકારી યુમનામ જય કુમાર સિંઘ  રાજ્યના પોલીસ વડા  હતા. તેઓ નિવ્રુતિ પછી રાજકારણમાં આવ્યા, ધારાસભાની ચૂંટણી જીત્યા અને સીધા જ નાયબ મુખ્યમંત્રી બની ગયા  જોકે સત્તાકાંક્ષાને કારણે તેમણે બળવો કરી મુખ્યમંત્રીને ઉથલાવવાનો પ્રયત્ન કરીને નાયબ મુખ્યમંત્રીનું પદ ગુમાવ્યું હતું. રાજસ્થાનમાં સચિન પાઈલટનું પણ એવું જ થયું છે.

ગુજરાતના વર્તમાન નાયબ મુખ્યમંત્રી નીતિન પટેલ મુખ્યમંત્રી પદના પ્રબળ દાવેદાર હતા. પરંતુ તેમને ડેપ્યુટી સી.એમના પદથી સંતોષ માનવો પડ્યો છે. ગુજરાતના  સૌથી લાંબા  સમયથી  નાયબ મુખ્યમંત્રીનુ પદ સંભાળતા રાજકારણી તેઓ બની રહ્યા છે. અગાઉ ગુજરાતમાં ચીમનભાઈ પટેલ મંત્રી મંડળમાં કાંતિલાલ ઘીયા અને છબીલદાસ મહેતા મંત્રીમંડળમાં સી.ડી.પટેલ અને નરહરિ અમીન નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ હતા. નીતિનભાઈ ગુજરાતના ચોથા ક્રમના નાયબ મુખ્યમંત્રી છે.

કોઈ પણ પ્રકારના બંધારણીય આધાર વિનાના આ પદમાં ન તો કોઈ વિશેષ સત્તાઓ મળે છે કે ન તો આર્થિક સગવડો મળે છે. અરે ! આ પદના નામે સોંગદ પણ લઈ શકાતા નથી. ૧૯૮૯માં વી.પી.સિંઘના મંત્રીમંડળમાં દેવીલાલનો સમાવેશ નાયબ વડાપ્રધાન તરીકે કરવામાં આવ્યો ત્યારે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિની સતત ટકોર છતાં દેવીલાલે ધરાર નાયબ વડાપ્રધાનના પદના સોંગંદ લીધા હતા.. આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો ત્યારે એટર્ની જનરલે આવું કોઈ પદ બંધારણમાં ન હોવાનું અને તેને કોઈ સત્તાઓ પણ ન હોવાનો ખુલાસો કોર્ટમાં કર્યો હતો. નાયબ વડાપ્રધાન કે નાયબ મુખ્યમંત્રી મારફતે વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રીને ફાઈલો મોકલવામાં આવતી નથી. મુખ્યમંત્રીની ગેરહાજરીમાં તેઓ કેબિનેટની બેઠકનું અધ્યક્ષ પદ પણ સંભાળી શકતા નથી .સરકારી જાહેરખબરોમાં તેમની તસ્વીર પણ છાપી શકાતી નથી.

૧૯૬૭માં બિનકોંગ્રેસવાદનો વાયરો ફૂંકાયો અને રાજ્યોમાં વિપક્ષી સરકારો સત્તામાં આવી ત્યારથી નાયબ મુખ્યમંત્રીના પદનું ચલણ વધ્યું હતું. ૧૯૬૭ની લોકસભા ચૂંટણી પછી મોરારજી દેસાઈએ ઈંદિરા ગાંધી પાસે , “તમારા વતી હું અધિકારથી બોલી શકું તો જ હું તમારી સાથે પ્રધાન મંડળમાં જોડાઈ શકું મને નાયબ પ્રધાન મંત્રીનું પદ આપવામાં આવે તો જ એ શક્ય બને” (મારું જીવનવૃતાંત, ભાગ બીજો, પ્રુષ્ઠ- ૪૭૫)  એમ કહીને નાયબ વડાપ્રધાન પદ મેળવ્યું હતું. જો કે આત્મકથામાં મોરારજીભાઈ “નાયબ પ્રધાન મંત્રીનું સ્થાન બીજા મંત્રીઓ કરતાં ઉંચું અને એનું મહત્વ પણ વધારે હોવાનું” જણાવીને એમ પણ કહે  જ છે કે “નાયબ પ્રધાન મંત્રી બીજા મંત્રીઓને હુકમ ન કરી શકે પરંતુ સલાહ જરૂર આપી શકે. પણ એ સલાહ માનવી કે નહીં તે મંત્રીઓની મુનસફીની વાત છે.” ૨૯મી જૂન ૨૦૦૨ના રોજ ભારતના સાતમા નાયબ વડાપ્રધાન બનેલા અડવાણીને મતે આ પદ “ જનતાની નજરે  અને મારા પ્રધાન મંડળના સાથીઓની નજરે જવાબદારી વધી” જેવું હતું. આ સઘળી બાબતો એ પુરવાર કરે છે કે આ પદને કોઈ બંધારણીય આધાર ન હોવા છતાં રાજનેતાઓ તેને સત્તાનું, જવાબદારીનું,  ઉંચું અને મહત્વનું માની બેઠા છે.


શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com  વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *