સત્યજિત રાયની સૃષ્ટિ – ૬ : જલસા ઘર

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

ભગવાન થાવરાણી

ડેરેક માલ્કમ એક બ્રિટિશ ફિલ્મ પત્રકાર છે. વિશ્વ સમુદાયમાં આ ક્ષેત્રનું એક આદરપાત્ર નામ. એમણે એકવાર કહ્યું હતું કે વિશ્વની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ સો ફિલ્મોની યાદી બનાવવામાં આવે તો પથેર પાંચાલી, ચારૂલતા અને જલસા ઘર સહિત સત્યજિત રાયની પાંચથી છ ફિલ્મો એમાં આવે જ ! એમણે જ્યારે પોતાની પસંદગીની સર્વકાલીન સો ફિલ્મોની યાદી (એક સર્જકની એક જ ફિલ્મ લેવાની એ શરતે) બનાવી તો એમાં રાયની એકમાત્ર ફિલ્મ તરીકે જલસા ઘર સમ્મિલિત કરેલી એટલું જ નહીં, એ યાદીમાં આ ફિલ્મને બીજા ક્રમે મૂકેલી ! મોટું આશ્ચર્ય એ કે આ યાદીમાં કમાલ અમરોહીની પાકીઝા પણ છે જેને હું એમની ઉદારતા ગણી એમની વિશ્વસનીયતા બરકરાર રાખું છું !

જલસા ઘર રાયની ચોથી ફિલ્મ. પથેર પાંચાલી, અપરાજિતો અને પારશ પત્થર પછીની. ૧૯૫૮માં એમણે બે ફિલ્મો, પારશ પત્થર અને જલસા ઘર આપી. જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર વિજેતા સાહિત્યકાર તારાશંકર બંધોપાધ્યાયની વાર્તા ઉપરથી ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી થયું ત્યારે ગણતરી એવી હતી કે પ્રથમ બે ફિલ્મોની નિષ્ફળતા ભરપાઈ કરવા એવી ફિલ્મ બનાવવી જેમાં પ્રેક્ષકોને પ્રિય એવા ગીત, સંગીત અને નૃત્ય પર્યાપ્ત માત્રામાં હોય. ચુનંદા વર્ગ માટે જ ફિલ્મો બનાવવાનું દુષ્પરિણામ એ ભોગવી ચૂક્યા હતા. ફિલ્મ બની ચૂકી ત્યારે એમને અને વિશ્વના સાચા ફિલ્મરસિકોને ખબર પડી કે એ બનાવવા ગયા હતા થૂલું અને બની ગયો હતો કંસાર ! પરિણામ એ જ. ટિકિટબારી પર પછડાટ.

ગત હપ્તે જે ફિલ્મ ચર્ચી એ શતરંજ કે ખિલાડી ૧૯૭૯ની એટલે એનાથી ભૂતકાળમાં ૧૯ વર્ષ અને ૧૭ ફિલ્મો પાછળ જઈએ તો અહીં લગી પોગાય. સમગ્ર વાત ૧૯૨૦ થી ૧૯૩૦ વચ્ચેની છે. એક એવા જમીનદાર વિશ્વંભર રોયની જે, ખતમ થઈ રહેલી જાહોજલાલી વચ્ચે પોતાનું ખાનદાની ગૌરવ અને સંગીત-પ્રેમનું જતન કરવાના મરણિયા પ્રયાસમાં દરેક રીતે ખુવાર થઈ જાય છે. આખી વાર્તાનું કેન્દ્ર એટલે આ હુઝુર વિશ્વંભર રોય અને એમની પુરાણી જર્જરિત થવા આવેલી હવેલી એટલે કે રાજબાડી અને એ હવેલીનો સંગીત-કક્ષ એટલે કે જલસા ઘર. એક રીતે આ હુઝુર એટલે શતરંજ કે ખિલાડીના નવાબ વાજિદ અલી શાહનો પુનરાવતાર. વાજિદની જેમ જ એ પણ પોતાની પ્રાથમિકતાઓ સંગીત પાછળ ઉવેખે છે અને એના માઠા પરિણામ ભોગવે છે. 

ફિલ્મની વાત પહેલાં આ રાજબાડીની વાત. પોતાની ફિલ્મો માટે અત્યંત ઝીણવટ અને ચોક્કસાઈપૂર્વકની તૈયારીઓ એ રાયની ખાસિયત હતી. ફિલ્મમાં આવતી હવેલી શોધવા માટે ત્રણેક મહિનાની રઝળપાટ અને ત્રીસેક જગ્યાઓ જોઈ ચુકેલા આ સર્જક નવાબોના શહેર મુર્શિદાબાદ પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં કોઈક ચા-વાળાએ એમને, શહેરથી દસેક કિ.મી દૂર આવેલ નીમતીતા રાજબાડી પણ જોઈ લેવાનું કહ્યું. એ જગ્યાએ પહોંચીને એ ઇમારત અને એની આજુબાજુનો પરિવેશ જોઈને એ દંગ થઈ ગયા ! આ જ તો હતી એ જગા જેની એમને તલાશ હતી. એ હવેલી ઉપેન્દ્રનારાયણ રાયચૌધરી નામના જમીનદારની હતી. રાયે જ્યારે, એમની મનપસંદ જગ્યા મળી ગયાની વાત વાર્તાલેખક તારાશંકરને કરી ત્યારે બીજું આશ્ચર્ય રાહ જોતું હતું. તારાશંકરે એમની વાર્તા આ જમીનદારના કિરદારને જ મનમાં રાખીને લખી હતી ! કેવો યોગાનુયોગ ! ( એ પછી પણ રાયે આ નીમતીતા રાજબાડીનો ઉપયોગ એમની અન્ય બે ફિલ્મો દેવી અને તીન કન્યામાં કર્યો છે )

ફિલ્મ વિષે વાત કરતાં પહેલાં આ ફિલ્મમાં નાયક વિશ્વંભર રોયની ભૂમિકા અદા કરતા મહાન અભિનેતા છબી બિશ્વાસની વાત કરવી પણ આવશ્યક છે. એમણે જે રીતે આ પાત્રને જીવંત કર્યું છે એ પરથી લાગે કે એમનાથી બેહતર આ રોલ કોઈ ન કરી શકે ! આ ભૂમિકા અને છબી જાણે એકમેક માટે સર્જાયા હતા. મહદંશે બંગાળી ફિલ્મોમાં ( પચીસ વર્ષમાં ૨૫૦ જેટલી ફિલ્મો ! ) જ કામ કર્યું હોવા છતાં અનેક વિવેચકો એમને ભારતીય ફિલ્મોનો સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માને છે. એમણે ચાર હિંદી ફિલ્મોમાં પણ કામ કર્યું હતું, ૧૯૪૪ની ફિલ્મ નર્તકી સહિત. જલસા ઘર ઉપરાંત રાયની ફિલ્મો દેવી, કાંચનજંઘામાં પણ તેઓ હતા. રાજકપૂરની ફિલ્મ જાગતે રહો એક દ્વિભાષી ફિલ્મ હતી અને બંગાળીમાં એ એક દિન રાત્રે નામે બની હતી. હિંદી ફિલ્મમાં મોતીલાલવાળું પાત્ર બંગાળી આવૃત્તિમાં છબી બિશ્વાસે ભજવેલું. એ જ રીતે ૧૯૬૧ની હિંદી ફિલ્મ ‘કાબૂલીવાલા’ બંગાળીમાં ૧૯૫૭માં એ જ નામે બનેલી તેમાં શીર્ષક ભૂમિકા પણ છબીએ કરેલી. ૧૯૬૨માં એમનું અકસ્માતે મૃત્યુ થયું એનો આઘાત સત્યજિત રાયને એવો લાગ્યો કે એમણે, માત્ર છબી જ ભજવી શકે એવા રોલ લખવાનું જ બંધ કર્યું. 

હવે આવીએ મૂળ ફિલ્મ પર. ૧૯૩૦ આસપાસનું બંગાળ. નવા કડક સરકારી કાયદાઓ અને જમીનોના પૂરના કારણે ઉતરોતર થતા ધોવાણ સબબ જમીનદારીનો અસ્ત થઈ રહ્યો છે. હુઝુર વિશ્વંભર રોય પદ્મા નદીથી થોડેક જ દૂર આવેલી હવેલીમાં પત્ની મહામાયા (પદ્મા દેવી) , પુત્ર ખોકા (પિનાકી સેનગુપ્તા), મુનીમ તારાપ્રસન્ન (તુલસી લાહિરી) અને નોકર અનંત (કાલી સરકાર) સાથે રહે છે. એમની આર્થિક હાલત ખસ્તા છે પણ એમનો સંગીતનો, અને હવેલીના ભવ્ય જલસા ઘરમાં ખર્ચાળ મહેફિલો યોજવાનો શોખ હજૂ ય બુલંદ છે. હવે તો બેંકોએ પણ એમને વધુ કરજ ધીરવાનો સાફ ઈનકાર કરી દીધો છે. એમની નજરો સામે જ એમની વિશાળ જમીનો (અને ભવિષ્ય !) નદી ગળી રહી છે. હુઝુર ખતમ થઈ રહ્યા છે પણ એ એમનો પુશ્તૈની વૈભવ અને વટ છોડતા નથી. 

ફિલ્મની શરુઆત વર્તમાનના એ કાલખંડમાં થાય છે જ્યારે હુઝુર પોતાનું સર્વસ્વ ગુમાવીને સાવ એકલા – અટૂલા જર્જરિત રાજબાડીની અગાસીએ, જમાનાઓ જોઈ ચુકેલ ખુરશીમાં બેઠા છે, દૂર ક્ષિતિજે તાકતા – જાણે પોતાના ખાલીખમ ભવિષ્યને જોતા હોય ! જોકે એમની હાકમાં હજૂ એ જ પુરાણી ખુમારી છે. પોતાના નોકરો માટે સ્હેજ પ્રેમ-મિશ્રિત કરડાકી પણ ! સમય એમના માટે એ હદે અપ્રસ્તુત બની ચૂક્યો છે કે એ નોકર અનંતને પૂછે છે, ‘ કયો મહીનો ચાલે છે ? ‘ !

દૂરથી શરણાઈના સુર સંભળાતાં એમના કાન સરવા થાય છે. આ તો બંદેખાન ! (અસલમાં બિસ્મિલ્લાહ ખાન) એ શરણાઈ ક્યાં વાગે છે એમ પૂછે છે અને જવાબ  ‘ ગાંગૂલી મોશાયને ત્યાં. એમના દીકરાના યજ્ઞોપવિતનો પ્રસંગ ઉજવાઈ રહ્યો છે.’ મહીમ ગાંગૂલી (ગંગાપદ બોસ) નવા જમાનાના ધનાઢ્ય છે. ખાનદાની રઈસ નહીં. વ્યાજવટાવના કારોબારમાં બેશુમાર કમાયા છે. 

શરણાઈના સુરો સંગાથે હુઝુર ભૂતકાળમાં સરી પડે છે.

એમના વહાલસોયા દીકરા ખોકાના જનોઈ-સંસ્કાર. આ જ શરણાઈ વાદન. ત્યારે એ પોતાના ઘોડા તૂફાન પર પવનવેગે સવારી કરતા. ફળિયે હાથી મોતી ડોલતો. અનેક નોકર-ચાકરો તો ખરા જ.

મહીમ ગાંગૂલી હુઝુરને મળવા આવે છે. રાજબાડીના જલસા ઘરમાં આજ સાંજની સંગીત મહેફિલની તડામાર તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. દુર્ગાબાઈ (બેગમ અખ્તર) ગાવાના છે. મહીમ જલસા ઘરમાં આવી અદબપૂર્વક ઊભા રહે છે. હુઝુરની હુઝુરમાં કોઈથી બેસાય નહીં. એને એ નિયમની જાણ છે. એ આડકતરી રીતે હુઝુરને પૈસા ધીરવાનો ઈશારોં કરે છે. હુઝુરને એ મહેરબાની ઉઠાવવી નથી. એ પોતાના હિસાબનીશને કહે છે,  દીકરાનો પ્રસંગ એક વ્યાજખોર પાસેથી પૈસા લઈને કરું ? તિજોરીમાં થોડાક જૂના દાગીના પડ્યા છે એનાથી રોળવો.

યજ્ઞોપવિતના મંત્રોચ્ચાર. આતશબાજી. બેંડવાજા. અને રાત્રિનો સંગીતોત્સવ. બેગમ અખ્તર પીલૂમાં દાદરા ગાય છે.  ‘ભર ભર આઈ મોરી અખિયાંમહીમે કહ્યું હતું, એને પણ સંગીતનો આછો-પાતળો શોખ છે એટલે હુઝુરે ઉદાર દિલે એને પણ નિમંત્રણ આપ્યું છે. દુર્ગાબાઈ રંગત જમાવે છે. મહેફિલમાં અનેક મિત્ર જમીનદારો, ઉમરાવો, રઈસો અને સાચા સંગીત-પ્રેમીઓ હાજર છે. શરાબ, હુક્કા, સિગરેટ શામેલ છે સંગીતની ચુસ્કીઓ સંગે. ચાકરો વીંઝણા નાંખે છે. હુઝુર સંગીતના સાચા મરમી છે. કઈ ક્ષણ દાદને પાત્ર છે એ સુપેરે જાણે છે. મહીમને મફતની શરાબ અને નાકમાં છીંકણી ભભરાવ્યા કરવા સિવાય કોઈ રસ નથી એ દેખાય છે. 

સત્યજિત રાયે પોતાની ખાસિયત મૂજબ મૂળ વાર્તાના પાત્રાલેખનમાં ફેરફાર કર્યા છે. અસલ વાર્તામાં વિશ્વંભર રોય એક કડક અને નિષ્ઠુર જમીનદાર છે. ફિલ્મમાં એમનામાં થોડાક માનવીય પાસાં ઉમેરાયા છે. એ પત્ની અને દીકરાને દિલથી ચાહે છે. મૂળ વાર્તામાં એમની એક રખાત પણ દેખાડાઈ છે જેનો અહીં લોપ છે. 

હુઝુર મહેફિલ પૂરી કરી નશામાં ધુત્ત શયનખંડમાં જાય છે અને પત્ની છણકો કરે છે કે મારા છેલ્લા ઘરેણા ગિરો મૂકીને આ તાયફો કર્યો ? હુઝુર નરમાઈથી કહે છે ‘એકનો એક દીકરો અને યજ્ઞોપવિત જેવો અવસર. ખર્ચ ન કરાય ?’  ‘પણ બાઈજીને આટલા બધા પૈસા ?’  ‘એ કોઈ જેવી તેવી નાચનારી નથી. તું એમને સાંભળત તો ખ્યાલ આવત.મહામાયા નરમ પડે છે. પતિની આત્મઘાતી હરકતો છતાં એને એમના પ્રત્યે આદર છે. મહામાયા મીઠો ઠપકો આપે છે. તમારા પુત્રમાં પણ તમારી આદતો આવી છે. ભણવાને બદલે બસ સંગીત. એને આ ઉંમરે ઘોડેસવારી પણ શીખવી છે. ‘એ આ બધું ન કરે તો જમીનદાર શાનો ?’ પત્ની –  ‘શેની જમીન અને શી જમીનદારી ? બધું તો વેંચાઈ ગયું. જમીનો-બગીચો ય ધોવાઈ ગયાં.’

હુઝુર કુટુંબ-વત્સલ છે તો પ્રજા-વત્સલ પણ. છેલ્લું મહાપૂર આવ્યું ત્યારે એમણે રાજબાડીના દરવાજા પ્રજા માટે ખોલી નાંખેલા . હજ્જારો ગામલોકોએ એમને ત્યાં આશ્રય લીધેલો. 

હુઝુર માત્ર સંગીત-જલસાઓ પાછળ પૈસા ઉડાડે છે એવું ય નથી. એ ક્યારેક નિષ્ણાત ચિત્રકારને બોલાવી પોતાનું આદમકદ ચિત્ર પણ બનાવડાવે છે. ક્યારેક એ પોતે સારંગી લઈને બેસે અને એમનો વહાલસોયો ખોકા સરગમ ગાય. એના કંઠમાં અત્યારથી સુરનો વાસ છે. મહામાયા એ જોઈને અંદરથી રાજી થાય છે. એ પતિને કહે છે, ‘ નારાયણપૂર જવું પડશે. બાપૂજી બીમાર છે. ખોકાને લઈને જઉં ? તમે પણ ચાલો’ . જમીનદાર પોતાનો કેડો છોડાવી માતા-પુત્રને જવાની અનુમતિ આપે છે. માતા-પુત્ર અસબાબ-રસાલા સાથે રવાના થાય છે. નાનકડા હ્રદયસ્પર્શી દ્રષ્યમાં મહામાયા જતાં પહેલાં પતિને શ્રદ્ધાપૂર્વક દંડવત ચરણસ્પર્શ કરે છે.

એ પછીનું દ્રષ્ય એવું જ ચોટદાર છે. એનાથી જમીનદારના ચરિત્ર-ચિત્રણમાં એક નવું પરિમાણ ઉમેરાય છે. હુઝુર બારીએ ઊભા છે. ત્યાંથી એ પત્ની અને પુત્રને ભાવવાહી નજરે ધીમે ધીમે આંખોથી ઓઝલ થતા જોઈ રહે છે. જાણે છેલ્લીવાર જોતા હોય !એ ગમગીન છે કારણ કે હુઝુર હોવા ઉપરાંત એ પતિ અને પિતા પણ છે. 

ફરી એક યાદગાર દ્રષ્ય. હુઝુર હવે હવેલીમાં એકલા છે. સામે ઉસ્તાદ વહીદખાન સિતાર વગાડી રહ્યા છે. દૂરથી ગાંગૂલીની હવેલીમાંથી જનરેટરનો અવાજ સંભળાય છે. હુઝુર સિતારવાદન બરખાસ્ત કરી અગાસી પર જાય છે. દૂર ઝળહળતી ગાંગૂલીની હવેલીની બત્તીઓ જુએ છે અને પછી તરત પોતાની હવેલીની પ્લાસ્ટર ઊખડેલી ભીંતો અને દીવા પેટાવવા બુઝૂં-બુઝૂં થાતી મશાલને ! 

એ નોકર અનંતને પૂછવા ખાતર પૂછે છે, ‘ તેં મહીમનું નવું ઘર જોયું છે ? ‘ અને અનંત જાણે એમનું મન રાખતો હોય તેમ, ‘ હા હુઝુર. આધુનિક છે પણ આપણી રાજબાડી જેવું નહીં. ત્યાં તો નોબતખાનું ય નથી, ફુવારા ય નહીં, બગીચો ય નહીં ‘ હુઝુર મનમાં બધું ય સમજે છે. 

મહીમ મળવા આવે છે. ‘આવતા સોમવારે તમારે મારે ત્યાં પધારવાનું છે. જલસો રાખ્યો છે.’ હુઝુર મનમાં કંઈક નક્કી કરી જવાબ વાળે છે, ‘સોમવારે તો અહીં મજલિસ છે‘.  દૂર ઊભો મુનીમ ચકિત ! શેનો જલસો ? હુઝુર મુનીમનું આશ્ચર્ય સમજી કહે છે, ‘સાંભળ્યું ? તિજોરીમાં કેટલા છે ?’ મુનીમ  ‘ઘરેણાંની એક પેટી. છેલ્લી.’ હુઝુર મુનીમને ઠપકો આપે છે. ‘છેલ્લી ? ખબરદાર જો આ શબ્દ ફરી ઉચ્ચાર્યો છે તો.પછી તુર્ત જ ‘બધી વ્યવસ્થા કરો. પ્રજાને જમાડો. મુર્શિદાબાદથી ઉજીતખાનને બોલાવો. હવેલીની વર્ષગાંઠ ઉજવવાની છે. માલકિન અને ખોકાને પણ તુરંત પાછા તેડાવો ‘

વાવાઝોડું ઘેરાઈ રહ્યું છે. બારીમાંથી આવતું તેજ પવનનું ઝાપટું ટેબલ પરની રમકડા-બોટને પાડી નાંખે છે. હુઝુરને કંઈક શંકા-કુશંકાઓ ઘેરી વળે છે. 

ફરી જલસો. રાજબાડીની બહાર રૈયતને ભોજન કરાવાય છે. જલસા ઘરમાં ઉજીતખાન ઉસ્તાદ સલામત અલી ખાનનાં કંઠમાં ખયાલ ગાય છે  ‘ જલ રસ બૂંદન બરસે મિયાં કી મલ્હાર રાગમાં. હુઝુરનો જીવ મહેફિલમાં નથી. પહેલી વાર. બહાર કડાકા-ભડાકા અને તોફાન છે. પત્ની અને પુત્ર નાવમાં નીકળી ગયા છે પણ પહોંચ્યા નથી. એમને અજંપો છે, પણ યોગ્ય મોકે ખાંસાહેબને દાદ દેવાનું ચૂકતા નથી. ઉપર ઝૂમતું ઝુમ્મર હુઝુરની અસ્વસ્થતાનું સાક્ષી છે. હુઝુર ઝુમ્મર સામે જુએ છે. જાણે એ તૂટીને એમના પર પડવાનું ન હોય ! એમનો ચહેરો તંગ છે. અચાનક એમની નજર એમના શરાબના જામમાં તરતા અને તરફડતા જીવડા પર પડે છે. એમને વ્યગ્રતા ઘેરી વળે છે. એ કદાચ કશુંક અમંગળ કલ્પી રહ્યા છે. 

એ ચાલુ મહેફિલે ઊભા થાય છે. મિયાં કી મલ્હારનો આલાપ ધ્રૂત બનતો જાય છે. હુઝુર હવેલીની બહાર નીકળે છે. સામેથી દોડતા આવતા માણસને પૂછે છે, ‘ બોટ આવી ? ‘ અને એમના પર વીજળી જાણે તૂટી પડે છે. હોડી ઊથલી પડી છે. માતા – પુત્ર તણાઈ ગયા છે. એ  ‘ ખોકા..ખોકા ની ચીસો પાડતા નદી ભણી દોડે છે. એક માણસ ખોકાની લાશ લઈને નદીમાંથી આવે છે. હુઝુર પુત્રના શબને વળગી પડી આક્રંદ કરે છે. 

રાજબાડી મૌન છે. એના સ્તંભો સ્તબ્ધ છે. હવે વાદળો વિખેરાતા જણાય છે, પણ હવે શું ?

હવા ઘરોં મેં કહાં ઈતની તેઝ ચલતી હૈ
ઉસે તો સિર્ફ હમારા દિયા બુઝાના થા ..

નદીનું ઉફાન પણ હવે શમી ગયું છે. 

જલસા ઘરને તાળું લાગી જાય છે. હુઝુર જીવતી લાશ સમાન લાગે છે. હવેલીના ફર્નીચરનું લીલામ થઈ ચૂક્યું છે. તૂફાન અને મોતીને નથી વેચવાના. એ ખોકાની સ્મૃતિની નિશાની છે. 

ફિલ્મ વર્તમાનમાં પાછી ફરે છે. એ જ ખુરશી અને ટિપાઈ અને હુક્કો. અનંત અને તારાપ્રસન્ન ટક્યા છે હજી. એકલવાયા હુઝુર. દુર્ઘટના અને જલસા ઘર બંધ થયાને ચાર વર્ષ વીતી ગયા છે. અચાનક હુઝુરમાં કશુંક સંચરે છે. ‘આજે હું તૂફાન અને મોતીને મળવા નીચે જઈશ. જાઓ, એમને જાણ કરી દો.હુઝુર ઘોડા અને સાઈસના ખબર પૂછે છે. 

હવે ફિલ્મ-કળા અને સિનેમાટોગ્રાફીની દ્રષ્ટિએ એક વેધક દ્રષ્ય. હુઝુર ઢાળ ઉતરીને નદી તરફ ડગ માંડે છે, દૂર ઊભેલ મોતીને મળવા. દૂર હાથણી ઊભી છે. અચાનક દૂરથી ગાંગૂલીની ટ્રકો ધૂળ ઉડાડતી શોર મચાવતી આવે છે અને અત્યાર સુધી સ્પષ્ટ દેખાતી હાથણીને ધૂળ અને ધુમાડાના ગોટેગોટા પાછળ ઓઝલ કરી દે છે. અદ્ભુત ફિલ્માંકન અને સંકેત. હવે હાથીઓ (હુઝુર)ના દિવસો પૂરા થયા. હવે ધૂળ ઉડાડતી, ઘોંઘાટ કરતી ટ્રકો (ગાંગૂલીઓ) નો ઝમાનો છે. 

ગાંગૂલી વધુ એકવાર મળવા આવે છે. એ રાજબાડીની વધુને વધુ કથળતી હાલત જોઈ ખુશ છે. એના વિવેક-વિનયનું નાટક યથાવત્ છે. ‘આ વખતે તો હુઝુર, તમારે મારા નવા ઘરે આવવું જ પડશે. જલસા ઘર પણ બનાવ્યું છે. કૃષ્ણાબાઈ (રોશન કુમારી)ને બોલાવ્યા છે નૃત્ય માટે (રોશન કુમારી જાણીતા કથ્થક વિશારદ છે. કેટલીક હિંદી ફિલ્મોમાં પણ નૃત્ય-નિર્દેશન કર્યું છે. જાણીતા ગાયિકા ઝોહરાબાઈ અંબાલેવાલીના દીકરી). આવા મોટા કલાકારની કદર તમારા સિવાય કોણ કરી શકે ? હું તમને તેડવા મારી નવી કાર મોકલીશ’ હુઝુર કહે છે, હું ક્યાંય બહાર જતો નથી. ગાંગૂલી ઉપરછલ્લી નિરાશા દાખવી નીકળી જાય છે. 

હુઝુરનું મન ફરી ચકરાવે ચડ્યું છે. અંદરને અંદર સારંગી વાગે છે અને કૃષ્ણાબાઈ નાચે છે. એ હુકમ છોડે છે, ‘જલસા ઘર ખોલો.‘ 

જલસા – ઘરવાળી પરસાળમાં કબૂતર અને ચામાચીડિયા ઊડે છે. હુઝુર વર્ષો પછી જલસા ઘરમાં પ્રવેશે છે. અંદર બધું છેલ્લે છોડ્યું તેમનું તેમ છે. એ એમના પ્રિય ઝુમ્મર પર બાઝી ગયેલા જાળાં એમની છડીથી ખસેડે છે. વડવાઓના એ જ તૈલચિત્રો. એ જ આદમકદ આઈનો. એમના મનમાં સાજિંદાઓના વાધ્યો રણકે છે. એ કદાચ વિચારે છે :

લો, આવી હવે તેડાગર ઊભો છે બારણે
જલદીથી એક આખરી જલસો કરી લઉં ..

હુઝુરને આઈનામાં પોતાનો ચહેરો અજાણ્યો લાગે છે. એ આઈના પરની ધૂળ લૂંછે છે. મુનીમ તારાપ્રસન્ન અંદર આવે છે.  ‘કૃષ્ણાબાઈ આજકાલ કેટલા પૈસા લે છે ?’. મુનીમ સ્તબ્ધ અને નારાજ પણ.  ‘બસો રુપિયા’.  ‘આપણી પાસે કેટલા છે?’   ‘માંડ પાંચસો રુપિયા, હુઝુર.’  ‘કાલે કૃષ્ણાબાઈ આવશે. જલસો થશે.’  ‘એ અસંભવ છે, હુઝુર’  ‘ શું કહ્યું ? ‘ હુઝુર સત્તાવાહી અવાજે પૂછે છે . મુનીમ માફી માગે છે. અનંત રાજી છે. 

તાબડતોબ રુક્કાવાળા નિમંત્રણો મોકલાવાય છે. મહેમાનો માટે અત્તર, ગુલાબજળ અને મદિરા મંગાવાય છે. 

ફરી મહેફિલ. અંતિમ જલસો. જૂનાને જાણીતા રઈસો. ગમ ખાઈ ગયેલો ગાંગૂલી પણ. કદાચ એણે નિર્ધારેલ કૃષ્ણાબાઈને હુઝુર વધારે પૈસા આપીને પોતાને ત્યાં ખેંચી લાવ્યા છે. 

હુઝુર શયન-કક્ષમાં પત્નીના ચિત્ર સામે ઊભા છે. કદાચ મનોમન એમની માફી માંગે છે. તિજોરીમાંથી છેલ્લી ચાંદીના સિક્કાની થેલી કાઢે છે. 

જલસા ઘરમાં ગાયન શરુ થાય છે. રાગ છાયાનટમાં તાન. સાથે રોશનકુમારીનું કથ્થક નૃત્ય. 

ગાંગૂલી હંમેશ મૂજબ જામ પર જામ ગટગટાવે છે. હુઝુર પૂરેપૂરા સભાન અને નૃત્યની કશિશ અને ગાયન-વાદનની ભૂરકીથી સંમોહિત . નૃત્ય ખતમ થાય છે. ગાંગૂલી નશાની અસર હેઠળ અને બાહ્ય રીતે નૃત્યથી પ્રસન્ન થઈને નર્તકી પર રુપિયા ન્યોચ્છાવર કરવા જાય છે અને હુઝુર પોતાની છડીથી કરડાકીભર્યા ચહેરે એને એમ કરતા અટકાવે છે, ‘તમીઝ શીખો. કલાકાર ઉપર પ્રસન્ન થઈ નવાજિશ કરવાનો અધિકાર માત્ર યજમાનનો હોય છે, જાણતા નથી ?’ હુઝુર પોતે રૂપિયાની કોથળી નર્તકીને ધરે છે. 

ગાંગૂલી શરમિંદો અને અપમાનિત છે. હુઝુર સંતુષ્ટ. મેળો વિખેરાય છે.

હુઝુર હવે જલસા ઘરમાં એકલા છે. પણ શરાબના દૌર ચાલૂ છે અને અનંત વધુને વધુ શરાબ પીરસવા હાજર છે. હવે તો મળસકું થવામાં છે. હુઝુર નશામાં બરાડે છે, ‘પેલો વ્યાજખોર ! પતંગિયાની હેસિયત અને સિતારાઓના ઓરતાં ! એ માટેનું ખાનદાની લોહી ક્યાં ?’ એ વારાફરતી પોતાના વડવાઓની તસવીરો આગળ જઈ, ‘હે મારા પૂર્વજો ! આ જામ તમારા નામે !કહી પીતા જાય છે. 

એમની ખુદની તસવીર પર એક મોટો કરોળિયો છે. એ એને છડીથી ખસેડે છે. (મહાન સર્જક ઈંગમાર બર્ગમેને એમની 1961 ની ફિલ્મ Through A Glass Darkly માં આવું જ દ્રષ્ય કદાચ જલસા ઘરમાંથી પ્રેરણા લઈને રચ્યું હતું). શરાબના જામમાં ઝુમ્મરનું પ્રતિબિંબ. ઝુમ્મરમાંની મીણબત્તીઓ એક પછી એક બુઝાઈ રહી છે. વિક્ષિપ્ત કરે તેવું સંગીત. જાણે મૃત્યુનો સાદ! ભગવતીકુમાર શર્મા લખે છે :

પછી ઝુમ્મરોને બુઝાવશે કો’ હવા અદીઠ ભવિષ્યની
હું નિહાળી સ્વપ્ન લઉં જરા આ ક્ષણોના મંદ ઉજાસમાં ..

હુઝુર વિહ્વળ બની સાદ પાડે છે. ‘ બત્તીઓ કેમ બુઝાઈ ગઈ? ‘ અનંત – ” હુઝુર, સવાર પડવામાં છે. હમણાં સૂરજ ઊગશે. ”  ‘ સૂર્ય ઊગશે ? ‘ હુઝુર ગૂઢ રીતે પૂછે છે. 

બહારથી તૂફાન (ઘોડા)નો હણહણાટ સંભળાય છે. હુઝુર  ‘મને એ બોલાવે છે . મારો પોશાક અને ચાબુક લાવો’. આપણને રાવજી પટેલ સાંભરે :

પીળે રે પાંદે લીલા ઘોડા ડૂબ્યા
ડૂબ્યા અલકાતાં રાજ, ડૂબ્યાં મલકાતાં કાજ
રે હણહણતી મેં સાંભળી સુવાસ ..

કોઈ એમને રોકે એ પહેલાં હુઝુર બહાર દોડી જઈ, ઘોડા પર સવાર થઈ ઘોડો મારી મૂકે છે. અનંત અને તારાપ્રસન્ન પાછળ દોડે છે પણ ઘોડો તો છૂટી ગયો છે ! ધસમસતો ઘોડો અસવાર સહિત નદી કાંઠે પડેલી નાવ સાથે ટકરાય છે. હુઝુર ઊથલી પડે છે, ઘોડા પરથી અને જીવનમાંથી પણ ! એમની પાઘડી ફંગોળાય છે એક તરફ. પડી ગયેલા હુઝુર ક્ષણેક માથું ઊંચું કરે છે, અને ખતમ ! 

લોકો દોડી આવે છે. હોડી ત્યાં જ પડી છે. પાઘડી બીજી બાજુએ. અને જલસા ઘરનું ઝુમ્મર ઝૂલતું રહે છે. 

હુઝુર વિશ્વંભર રોય જેવું બેફામ જીવ્યા એવા જ મૃત્યુને સ્વેચ્છાએ વર્યા. 

આમ, એક અપ્રતિમ મહાન ફિલ્મ એક અવિસ્મરણીય અંત સાથે પૂરી થાય છે. 

અનેક વિવેચકોના મતે જલસા ઘર સત્યજિત રાયનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છે. (સ્હેજ વિચાર્યા પછી હું પણ એમાં સુર પુરાવીશ !). એ એમની સૌથી પરિપૂર્ણ ફિલ્મ પણ છે. મિજાજ અને વાતાવરણની દ્રષ્ટિએ એ એક અનોખી ફિલ્મ છે. મહાગાથા કક્ષાના પરિમાણો ધરાવતી કરુણાંતિકા. કમનસીબે, અન્ય કેટલીક ફિલ્મોની જેમ આ ફિલ્મ પણ ભારતમાં ચાલી નહીં. આમેય, રાય ભારતમાં હમેશાં લઘુમતીઓના રસ-ક્ષેત્રમાં હતા. 

આ કક્ષાની ફિલ્મ માણવા ધીરજ જોઈએ. એ પૂરેપૂરી સમજવા અચુક એકથી વધારે વાર જોવી પડે. રાયના પ્રશંસકો, સિનેમાના સાચા પ્રેમીઓ અને વિશેષ તો, સિનેમાના વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ફિલ્મ એક ઉજાણી છે ! 

પાત્રોની વાત કરીએ તો ફિલ્મમાં ઉપર, નીચે, અહીં, તહીં બધે જ હુઝુર વિશ્વંભર રોય ઉર્ફે છબી બિશ્વાસ છવાયેલા છે. આ પાત્ર વિશ્વ-સિનેમાનું એક ચિરંજીવી પાત્ર છે. ફિલ્મના અન્ય પાત્રો માત્ર પૂરક છે,  જો કે અભિનયની ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ મહીમનું પાત્ર ભજવતા ગંગાપદ બોસ અને અનંતના પાત્રમાં કાલી સરકાર પણ અવિસ્મરણીય છે. હુઝુરના પાત્રની સરખામણી શેક્સપિયરના કિંગ લીયર સાથે થઈ શકે અને ઓરસન વેલ્સની ફિલ્મ Citizen Kane ના નાયક સાથે પણ ! એ એક એકલસુરો બાદશાહ છે, જે એમની રૈયતમાં ચર્ચાનો વિષય છે. પોતાની દરેક રીતે કથળતી પરિસ્થિતિથી બેખબર. એમને પોતાના એકદંડિયા મહેલમાં રહેવું છે, પોતાના ભૂતકાળ સાથે, વર્તમાનની નોંધ લીધા વિના અને ભવિષ્યની તમા રાખ્યા વિના ! એ આત્મઘાતી જિદ્દ સાથે વીતેલો સમય પાછો લાવવા માંગે છે, જ્યારે સંગીત ક્યારેય થંભતું નહીં. પણ અંતમાં એણે થંભવું જ પડે છે. એ બધું જ ગુમાવી ચુક્યા છે, પોતાના ગૌરવ સિવાય ! 

ફિલ્મના અંતિમ અને હચમચાવી મૂકે એવા દ્રશ્યને નવી રીતે જોઈએ. હુઝુરને ખબર છે કે સવાર પડશે અને એમણે બધું જ ગુમાવી દેવું પડશે આમે ય. લેણદારો હવેલી અને જાયદાદ પર કબજો જમાવશે. એમનો યુગ પૂરો થયો છે અને જગતના ગાંગૂલીઓનો યુગ શરુ. માટે એ આત્મઘાતી પગલું ભરે છે. પણ રાય દ્વારા એની રજુઆત ! ક્ષિતિજ ભણી ઘોડાને અંતિમ વાર મારી મૂકતા વિશ્વંભર હજુ પણ નાયક જ છે. બન્ને નોકરો રુપી દુન્યવી સમસ્યાઓને પાછળ છોડી એ નીકળી જાય છે, દુનિયાની બહાર ! જે બોટ સાથે ઘોડો અથડાય છે એ પણ એક પ્રતીક છે. એ ભવિષ્ય છે. એ ભવિષ્ય દ્વારા નકારાઈને હુઝુર પરત ભૂતકાળમાં ફંગોળાય છે, મરવા માટે ! પણ જીત એમની છે. એ ભૌતિક જગતની બેડીઓમાંથી આઝાદ થઈ ચુક્યા છે. એમણે પસંદ કર્યું છે મૃત્યુને, એક ભિખારી તરીકે જીવવા કરતાં. 

આ એક સંગીત – ફિલ્મ પણ છે. સંગીત માટે શરુઆતની ફિલ્મોમાં રાયે પંડિત રવિશંકરને લીધેલા. અહીં ઉસ્તાદ વિલાયતખાન છે. ઉત્તમ સંગીત છે પણ રાય ખુદ સંગીતના જાણકાર અને આગવા મિજાજના ધણી હોવાને કારણે ઉસ્તાદ જોડે મતભેદો થયેલા. 

ફિલ્મની ફોટોગ્રાફી અત્યંત ઉત્કૃષ્ટ કક્ષાની છે. કેટલાક દ્રષ્યો તો કાયમ જિગરમાં જડાઈ જાય ! એ કમાલ સુબ્રત મિત્રાની છે. એમણે રાયની શરુઆતની દસ ફિલ્મો કરી. પછી એ જ મતભેદ. એમને રાયનો સિનેમાટોગ્રાફીમાં  ‘વધારે પડતો ચંચુપાત’ જચ્યો નહીં. મહાન હિંદી ફિલ્મ તીસરી કસમમાં એમનો કસબ હતો. 

ફિલ્મનું નિર્માણ અને પટકથા રાયના જ. એમને એક પૂર્ણ ફિલ્મકાર અમસ્તા કહ્યા છે ?

[નોંધ – યુ ટ્યુબ પર આ ફિલ્મ સળંગ  એક વિડીયો તરીકે નથી મુકાઈ. અહીં પહેલી ક્લિપની લિંક મુકી છે. તે ખોલતાં આગળની કડીઓ પણ જોઈ શકાશે.]


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

11 comments for “સત્યજિત રાયની સૃષ્ટિ – ૬ : જલસા ઘર

  1. Mrs. Pritiben H Trivedi.
    October 27, 2020 at 11:59 am

    વાહ ખુબ જ સરસ. આવી દુર્લભ ફિલ્મો જોઈ તો ન જ હોય પણ આપના દ્વારા ફિલ્મ ના રસાસ્વાદ થી જાણે રુબરુ જોઇ રહ્યા હોઇએ તેવી અનુભૂતિ થાય છે. ખુબ ખુબ અભિનંદન તથા આભાર સર. 🙏🙏🙏

    • Bhagwan thavrani
      October 27, 2020 at 1:20 pm

      ખૂબ ખૂબ આભાર પ્રીતિબેન !

  2. PANKAJ V. BHATT
    October 27, 2020 at 6:23 pm

    Shri Thavraniji,
    Last three weeks have given me such a great pleasure that I am at a loss of words to describe it. The reason is your series “Satyajit Ray’s srushti”. Courtsey my brother SUNIL BHATT, (who, I suppose, is your ex – LIC colleague), I started receiving your series of articles. Being an avid lover of good cinema, no wonder I felt extremely happy on reeading your excellent reviews. It brought back the golden memories of these great movies which I was fortunate to watch when I was in Bombay. I salute you for the in-depth analysis. It is really very difficult to choose the best from all the Ray movies. Now we are eagerly awaiting your treatise on Charulata, Pather Panchali and the rest all.
    Once again hats off to you. Thanks a million.

    • Bhagwan thavrani
      October 28, 2020 at 10:03 am

      Thanks a lot, Pankajbhai !

      It’s handful of enlightened and sensitive readers like you who keep ordinary writers like me afloat !
      You comments will work as catalyst.
      Next in line are of course, MAHANAGAR and CHARULATA..

  3. Neetin Vyas
    October 28, 2020 at 8:55 pm

    તારાશંકર, છબી બિસ્વાસ,  વિલાયત ખાં, ઓરસન વેલ્સ, ઈન્ગમાર બર્ગમેન, સત્યજીત રે આ બધાની કૃતિઓ ને બરાબર ન્યાય આપતો લેખ એટલો જ ઉત્કૃષ્ટ રહ્યો છે. વાંચતા એક  “અલ્લહાદ્ક અનુભવ” – બહુ મજા આવી.
    કોઈ ફિલ્મ કૃતિ નું આટલું બારીકાઈથી અવલોકન વાંચવા મળતું નથી. 
    આભાર,
     -નીતિન વ્યાસ 

    • Bhagwan thavrani
      October 28, 2020 at 9:33 pm

      હાર્દિક આભાર, નીતિનભાઈ !

      • mahesh joshi
        October 31, 2020 at 7:03 pm

        કિશોરભાઈ ની સાથે સહમત થાઉં છું. લેખ વાંચતા પાત્રો સજીવન થાય છે. લેખ વાંચ્યા પછી ફિલ્મ ને સારી રીતે સમજી અને માણી શકાશે. ખૂબ સરસ લેખ. ધન્યવાદ અને આભાર.

        • Bhagwan thavrani
          October 31, 2020 at 10:40 pm

          આભાર મહેશભાઈ !

  4. Bhagwan thavrani
    October 28, 2020 at 9:51 pm

    હાર્દિક આભાર, નીતિનભાઈ !

    • કિશોરચંદ્ર વ્યાસ
      October 29, 2020 at 12:03 am

      લેખ વાંચી ને આપણે જાણે જલસાઘરની હવેલી મા જ આ વિશ્વવંભર રોય ના જીવન ના દરેક દ્રશ્યો ના સાક્ષી જ હોય તેવી અનુભૂતિ લેખની દરેક સંવેદનાંસભર ક્ષણો વાંચીને થઈ.. રે સાહેબ જેવા મોટા ગજાના સર્જક ની ફિલ્મોનું વિશ્લેષણ આપ જેવી વ્યક્તિ જ કરી શકે… ખૂબ અભિનંદન સહ આભાર, થાવરાણી જી !!!

      • Bhagwan thavrani
        October 29, 2020 at 10:05 am

        ખૂબ ખૂબ આભાર કિશોરભાઈ !

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *