મારું વાર્તાઘર : ટોળી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

રજનીકુમાર પંડયા

            ‘હેતુ ?’

           ‘શાળા બનાવવી છે.’

           ‘પણ એમાં તમને મારી આટલી બધી જમીન જોઈએ ?’

           ‘જોઈએ તો ખરી, મનચંદાણી શેઠ, વધારે જોઈએ. કારણ કે સરકારી કાનૂન મુજબ શાળા ખોલવી હોય તો સાથે પ્લેગ્રાઉન્ડ પણ જોઈએ અને સેનિટેશનની પણ પૂરી સગવડ જોઈએ.’

            મનચંદાણીએ  કશ લઈને સિગારેટવાળો હાથ જમણી તરફ પડેલી ઍશ-ટ્રે તરફ લંબાવ્યો અને થૂલી ખંખેરી પછી સામેના વૉલપીસ તરફ તાકી રહ્યા.

            નિર્ણયની ઘડી સુધી પહોંચતાં લગી વિચારોના નાના મોટા બોગદામાંથી પસાર થવું પડે. એ બધું ચહેરા પર સ્પષ્ટ વરતાઈ આવે.

            ક્યાં પહોંચી ગયા ?

      ૧૯૪૭ના ભાગલા વખતે નિર્વાસિત બનીને સિંધના સખ્ખર (સક્કર) પ્રદેશમાંથી ગુજરાતમાં ઊતરી આવ્યા હતા. કોઈ બંદૂકનો ભડાકો ધણધણે અને પંખીઓ એકસામટાં માળામાંથી પાંખો ફફડાવીને ઊડી જાય એમ જ થયું હતું. એ વખતે ઊડતાં પંખીમાંથી એકાદને પકડીને કોઈ એની છાતીએ ટચલી આંગળી મૂકે તો પણ સમજાઈ જાય કે પાંખોમાં ફફડાટ પછી જન્મ્યો હશે, પહેલાં પ્રાણ ફફડી ઊઠ્યો હશે. ભયે આંખોનો આકાર બદલી નાખ્યો હશે.

            એવા દિવસો હતા. ગંદકીથી છલોછલ. એ દિવસોની દુર્ગંધ તો હજુ નાકમાં સચવાઈ રહી છે.

            ખેર, પણ એ વાતનો આ લોકો શાળા માટે મફત જમીન માગવા આવ્યા છે એની સાથે શો સંબંધ? શાળા ખોલવી કે એના માટે મદદરૂપ થવું એ ઉમદા કામ છે. નિર્વાસિત બનીને અહીં આવ્યા ત્યારે પહેરેલ કપડે આવ્યા હતા. આજે મબલખ પૈસો અને પ્રોપર્ટી છે. ચાલીસ વરસના યુદ્ધમાં આ બધું જીત્યું ને જમા કર્યું. ત્યાંથી આવ્યા પછીનાં ચાલીસ વરસ એ રીતે યુદ્ધનાં હતાં. મનચંદાણી ત્યાં શિક્ષક હતા અને અહીં વેપારમાં પડ્યા અને તરી ગયા. દુઃખ માત્ર એક જ વાતનું હતું કે નાના છોકરાનો સખ્ખરમાં અધૂરો છોડેલો અભ્યાસ આગળ ધપાવી શક્યા નહીં. છોકરાને ધંધામાં જોતરી દેવો પડ્યો.

           ‘નાના શેઠ નથી ?’ શાળાના એક ટ્રસ્ટીએ માત્ર વિવેકથી પૂછ્યું.

           ‘એ બહાર ગયો છે.’ મનચંદાણી બોલ્યા : ‘પણ તમે ચિંતા ના કરો. ડિસિશન તો હું જ લઈશ.’

           ‘નાનક શેઠના હાથે જ ભૂમિપૂજન કરાવીએ.’ એક જણ બોલ્યો. નાનક શેઠ એટલે મનચંદાણીનો દીકરો. મનચંદાણી જરા દુઃખથી મરકીને બોલ્યા : ‘અભણના હાથે શાળાનું ભૂમિપૂજન ના કરાવાય.’

            ‘અભણ ?’ એક ટ્રસ્ટી બોલ્યા : ‘હોય નહીં ?’

‘હોય નહીં, હોવા પણ ના જોઈએ.’ મનચંદાણીએ કહ્યું અને એકાએક બે શબ્દો પર સો મણનું વજન મૂકીને બોલ્યા : ‘પણ છે. અમે સિંઘથી આવ્યા ત્યારે એને અભ્યાસ છોડી દેવો પડ્યો હતો.’

             ‘પણ શેઠ…’ એક જણ બોલ્યો : ‘એ વખતે તો એડમિશનના બહુ પ્રશ્નો ક્યાં હતા ? તરત જ એડમિશન આપી દેતા હતા. એમાંય નિરાશ્રિતોનાં બાળકોને તો તરત જ.’

              ‘નિરાશ્રિત ના કહો.’ મનચંદાણી એકદમ શિક્ષકના ભાવમાં આવી જઈને બોલ્યા : ‘નિર્વાસિત કહો. કોઈ કોઈને આશરે નથી હોતું, ભરોસે હોય છે. છાપરાના મકાનધણીને છાપરાનો ભરોસો હોય છે. અમે શેના નિરાશ્રિત ? અમે તો અમારા દેશના જ બીજા ભાગમાં અમારાં જ સ્વજનો વચ્ચે આવ્યાં હતાં.’

‘સાચું.’ એક જણ બોલ્યો ને પછી શુદ્ધ માખણના સ્વરમાં ઉમેર્યું : ‘પણ, જુઓને, અહીં આવીને આપે કેવાં કેવાં સારાં કામ કર્યા ? એ બધું આપના પુરુષાર્થનું જ ફળ ને ?’

               ‘પણ મનચંદાણી શેઠ…’ બીજો ટ્રસ્ટી બોલ્યો. ‘નાના શેઠને જોઈને કોઈ એમ ના કહી શકે કે એ ભણ્યા નથી.’

               ‘ભણેલો છઠ્ઠી અંગ્રેજી સુધી.’ મનચંદાણી બોલ્યા, ‘પણ અહીં આવીને અમારે ચાર-પાંચ ગામ બદલવાં પડ્યાં, તે પણ એને ભણાવવાના હેતુથી જ.’

                ‘તે પછી શું કંઈ મુશ્કેલી ઊભી થયેલી ?’ પહેલા જણે પૂછ્યું.

                મનચંદાણીના મનમાં એ ત્રણ-ચાર માસની મુશ્કેલી ફરી સજીવ થઈ ઊઠી. થોડોક સમય તો રેફ્યુજી કૅમ્પમાં રહ્યા હતા. પણ પછી ભાડે મકાન શોધવા નીકળ્યા હતા. પણ હિંદુસ્તાનમાં મકાન !

એ દૃશ્યો યાદ આવી ગયાં.

               ‘કેવા છો ?’

‘ઓહ, નિરાશી ? (નિરાશ્રિત) સિંધી !’

        મનચંદાણી કંઈ બોલ્યા નહોતા. થોડા દિવસની વધેલી દાઢી પર હાથ ફેરવી રહ્યા હતા.

‘ત્યારે તો માંસ-મચ્છી ખાતા હશો ખરું ?’

                જૂઠું બોલવાનું મન થયું. પણ બોલી ન શકાયું. બોલ્યા : ‘ક્યારેક, પણ અમારા ઘરની બહાર એની ગંધ પણ ના આવે.’

                ‘નથી આપવું, ભાઈ, અમારે મકાન.’ કહીને મકાનધણી અપમાનભરી નજર ફેંકીને ઊભો થઈ ગયો હતો .

‘અરે, અરે’, મનચંદાણી બોલવા ગયા, ‘શેઠ, તમે કહેશો તો નહીં ખાઈએ.’

               પણ મકાનધણીનું મોં બગડી ગયું હતું. જાણે કે સામે જ મચ્છી તળાતી હોય. મનચંદાણી બીજે ગયા.

               આખરે ‘કહેશો ત્યારે ખાલી કરી દઈશું’ – ની શરતે એક જગ્યાએ રૂમ-રસોડું-ઓસરી મળ્યાં હતાં. શરત એ હતી કે માંસ-મચ્છી-ઈંડા કશું રાંધવામાં નહીં આવે.

મનચંદાણીનો એક માસ તો માંડમાંડ સુખચેનથી પસાર થયો. અહીં નાનક નિશાળે પણ જવા માંડ્યો હતો. પણ એક દિવસ સવારમાં જ –

                ‘ભાઈ રોજે રોજ અમને આ ના પોસાય.’ મકાનમાલિક અને એની બૈરી સામે જ ઊભા હતાં. આ શબ્દો એમના હતા.

               ‘શું સાહેબ ?’ મનચંદાણીએ પૂછ્યું. મકાન-ધણિયાણીનું મોં એકદમ બગડી ગયું. એ બોલી : ‘તમે અમને બે દિ’માં મકાન ખાલી કરી દો.’

               ‘અરે, પણ થયું શું ?’ મનચંદાણીએ પૂછ્યું.

‘અમારાથી તમારા રસોડાની વાસ સહન નથી થાતી રોજરોજ.’

               ‘પણ બહેન’, મનચંદાણી એકદમ દયામણો ચહેરો કરીને બોલ્યા : ‘અમે અહીં કંઈ જ અખાજ ખાતા નથી. અરે, ઈંડા પણ નહીં ને !’

               ‘પણ, ડુંગળી-લસણ તો ખાઓ છો ને !’ એની વાસ અમારું મગજ ફેરવી નાખે છે. સવાર-સાંજ અમારા ઘરમાં પૂજાપાઠ થાય. ડુંગળી-લસણનું તો અમારાથી નામ ના લેવાય. અમે ધરમધ્યાનમાં માનવાવાળાં. અમારાથી આવું સહન થાય જ નહીં.’

               મનચંદાણીએ બે દિવસમાં ગમે તેમ કરીને બહુ દૂરના વિસ્તારમાં મકાન શોધી લીધું, પણ નાનકાને ચાલુ નિશાળ છોડાવવી પડી. નાનકાનો જીવ પણ આ ઊથલધડાને કારણે ભણવામાં રહ્યો નહોતો. અંતે ધંધામાં જોતરાઈ ગયો. છઠ્ઠી અંગ્રેજીથી મૅટ્રિકનું સ્ટેશન પછી કદી આવ્યું જ નહીં.

               આ બધી વાત કરીને મનચંદાણીએ ટ્રસ્ટીઓને કહ્યું : ‘પણ ખેર, એ બધી ગઈ ગુજરી ભૂલી જવા દો.’

                ‘આપણાં લોક જરી ધરમ-કરમવાળાં વધુને !’ એક ટ્રસ્ટી બોલ્યા ને એ જ ક્ષણે મનચંદાણીના મનમાં ત્રીસ વરસપહેલાંની પેલી મકાન-ધણિયાણીની છબી ઊપસી આવી. એણે ફરી પેલાને પૂછ્યું : ‘શું કહ્યું આપે ?’

               ‘ચુસ્ત મરજાદીમાં અમારામાં લસણ-ડુંગળી ના ખાય.’ પેલાએ એકદમ ઠાવકાઈથી કહ્યું.

               મનચંદાણીને હવે બાંસઠ ઉપર થઈ ગયાં હતાં. પોતાની વાત સામાના ગળે ઉતારવાના નિષ્ફળ મરણિયા પ્રયત્નની લાંબી જફા કરવા કરતાં વાતનો સાવ બંધ વાળી દેવાની સુખ આપનારી સમજણ મનમાં બરાબર વિકસી ચૂકી હતી એટલે એમણે કહ્યું : ‘ખેર, તમારે જમીન જોઈએ છે ને ? હું આપવા માટે અત્યારે ના નથી કહેતો, પણ મને માત્ર અઠવાડિયાનો સમય આપો. મને કાગળિયાં તપાસી લેવા દો. વકીલને પૂછી લેવા દો. સમજી ગયા  ને ?’

              ઊઠતાં ઊઠતાં એ લોકોએ પૂછ્યું : ‘જાહેરાત કરી દઈએ ?’

‘ના.’ મનચંદાણીએ કહ્યું : ‘એટલું બાકી રાખો.’

બહાર નીકળીને એક ટ્રસ્ટી બોલ્યા : ‘મનચંદાણી શેઠ બોલ્યું, પાળે જ. એમાં બેફિકર રહેવું…..’

**** **** ****

              ‘આપને વકીલે ના પાડી ?’ ટ્રસ્ટીઓએ સાવ દયામણા ચહેરે પૂછ્યું.

              ‘ના.’ મનચંદાણી બોલ્યા : ‘તમે ગયા પછીના આ પંદર દિવસમાં હું મારા વકિલને એક વાર મળ્યો નથી.’

              ‘તો ?’ બીજો ટ્રસ્ટી બોલ્યો : ‘અમારો કંઈ વાંક ?’

              ‘વ્યક્તિ તરીકે આપનો કોઈ જ વાંક નથી.’ એમણે કહ્યું, ‘વાંક તો મારો કે મેં આપને લગભગ વચન આપ્યું અને પાળ્યું નહીં.’

              ‘અમને તમારા પ્રત્યે વધારે દુઃખ એ માટે છે…’ એક ટ્રસ્ટી ઠંડી કંપારીવાળા અવાજથી બોલ્યા : ‘તમે અમને જમીન ના આપી તો કંઈ નહીં, પણ પેલા ઈસ્લામિયા મદ્રેસાવાળાને આપી દીધી !’

    ‘શેઠ’ બીજો જણ બોલ્યો : ‘કોઇ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયેલા મેમણની જમીન મદ્રેસા ટ્રસ્ટને મળે તો સમજ્યા. પણ આપણી હિંદુની ! અને એમાં પણ સિંધીની ?’ એક ટ્રસ્ટીને બહુ ગરમી થતી હતી. બોલ્યો : ‘તમે જરા વિચાર તો કરો, મનચંદાણી શેઠ. આ એ જ મુસલમાનો છે કે જેમણે તમને તમારા વતનમાંથી હાંકી કાઢ્યા.’ બોલતાં બોલતાં એના મોં પર ધિક્કારની રેખાઓ સળવળી ગઈ. એ બોલ્યો : ‘આમાં આપણી હિન્દુ કોમની એકતા ક્યાં રહી ?’ એનું મોં એવી રીતે બગડી ગયું કે મનચંદાણીને અચાનક ત્રીસ વરસ પહેલાં જોયેલી મકાન-ધણિયાણીના ખૂબસૂરત ચહેરાની ‘કુરૂપતા’ યાદ આવી ગઈ.

              એમણે કહ્યું : ‘મને મારા હિન્દુ ધર્મ પ્રત્યે અપાર લાગણી છે, ભાઈ; ને એવું પણ નથી કે હું દુશ્મન છું ધર્મનો. ને એવું પણ નથી કે ઈતિહાસને હું સમજ્યો નથી. સમજ્યો છું, એટલે જ મને…..’

              ‘માફ કરજો, શેઠ.’ એક ટ્રસ્ટી બોલ્યો : ‘આ બાબતમાં આપ અમને સમજાવી નહીં શકો.’

              ‘તમને કોઈ વાતમાં સમજાવી શકતો નથી એ જ તો મારી બદનસીબી છે.’ મનચંદાણી બોલ્યા: ‘…ને સમજાવવા પણ નથી માગતો. પણ એટલું સમજો તો સારું કે ત્યાંથી અમને હાંકી કઢાવનાર જે મુસલમાનો હતા, તે આ નહોતા. ને એટલું પણ સમજવા ના માગતો હો તો કહું કે…. ભાઈ, તમને ખબર છે કે જ્યારે અમારી રહેણી-કરણી, ખોરાક કે ડુંગળી-કાંદા જેવી આદતને કારણે છેલ્લે છગન જાદવજી ગાંધી અને એની બૈરીએ બે દિવસમાં મકાન ખાલી કરાવ્યું ત્યારે મકાન મને કોણે આપ્યું હતું ?’

             કોઈના પણ જવાબની રાહ જોયા વગર એ બોલ્યા : ‘એક મુસલમાને જ મને મકાન આપ્યું હતું. ને એ મકાનમાં અમે એકધારાં સોળ વરસ કાઢ્યાં હતાં. કદી કોઈ વાંધોવચકો પણ પડ્યો નહોતો.’

**** **** *****

             ‘ઊંહ !’ બહાર નીકળીને એક ટ્રસ્ટી બોલ્યા : ‘જમીન ના આપવી હોય તો કાંઈ નહીં. પણ તમે જોયું ? માણસો બહાનાંય કેવાં કેવાં આગળ ધરે છે ?’

‘સાવ મામૂલી.’ બીજો બોલ્યો અને સૌ એક સાથે એક ટોળીમાં ચાલવા લાગ્યા.


આ વાર્તાની સર્જનપ્રક્રિયા

સ્થૂળ ઘટના પર આધારિત હોય એવી કોઇ પણ વિદેશી વાર્તાને માણતા, પ્રમાણતા અને વખાણતા એવા આપણે આપણી ભાષાની એવી કોઇ પણ ઘટનાકેન્દ્રી વાર્તાને હીણી નજરે જોતા હોઇએ છીએ. આ એક આપણું ખોટું ગ્રહિત છે. ખાસ તો સ્વ.સુરેશ જોશીએ વાર્તામાં ઘટનાના વિગલીકરણ (ઓગાળી નાખવા)ની જે અતિ ભારે પક્ષકારી કરી એનો આ યુગપ્રભાવ છે. એ તો પોતે એ રીતે એક યુગસર્જક સાહિત્યકાર હતા અને એમની રીતે સાચા પણ હતા. પણ એમણે પણ ઘટનાઓનો સાવ છેદ ઉડાડી દેવાનું નહોતું કહ્યું. માત્ર એની સ્થૂળતાને ઓગાળી નાખવાનું  કહ્યું હતું. બીજા શબ્દોમાં કહું તો ( ભલે એમણે ચોખવટ નથી કરી પણ) બનાવ અને ઘટના વચ્ચેનો ભેદ એમના ચિત્તમાં ઠર્યો હતો. બનાવ એટલે બનવું તે. બનાવ એ કેવળ જે ક્ષણે એ બને એ ચોક્કસ ક્ષણનો કબજેદાર હોય છે. પણ બનાવ એ ઘટના નથી.ઘટના તો ગર્ભિણી છે. બનાવની ચોક્કસ ક્ષણની આગળપાછળ અનેક પટ-પટાંતરો ધરાવતી હોય છે. લંબાણભયને અવગણીને પણ એક દાખલાથી આ વાત સ્પષ્ટ કરું. ધારો કે, કોઇ ખેડૂતની ઘાસની ગંજીમાં આગ લાગી તો એ આગ લાગવી એ  કેવળ એક બનાવ છે, એનું માત્ર સમાચારમૂલ્ય છે, પણ કોઇ દુશ્મને એ આગ લગાડી હતી એમ ખબર પડે તો એ માત્ર એક બનાવનું રૂપ છોડીને એક ‘ઘટના’ બની જાય છે. બનાવ વાર્તા ન આપી શકે , માત્ર થ્રીલ આપી શકે જે અખબારો પીરસવા ઇચ્છતા હોય છે. પણ એની પાછળની કોઇની દુશ્મનીની ઘટનાના પડ ઉખેળો તો કોઇ સશક્ત વાર્તાકારને એ વાર્તા આપે છે, જે સાહિત્યમાં ખપે છે. એ સમાચારપદમાં જ વિરમી જતી નથી.

એટલે મારી આ વાર્તા ‘ટોળી’ પછવાડે દેશના ભાગલા અને એ પછી હિજરત જેવા અનેક ઐતિહાસિક અને જગજાહેર સ્થૂળ બનાવોની શૃંખલા છે. ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાનમાં ભળી ગયેલા પ્રદેશમાંથી લાખો સિંધી પરિવારો હિજરત કરીને ભારતમાં આવ્યા અને દેશના અનેક શહેરોમાં વસવાટ કર્યો. પણ એમના વસવાટની આ પ્રક્રિયા સુખભરી નહોતી. હું એ વખતે માત્ર નવ વર્ષનો હતો અને ત્રીજા ધોરણમાં ભણતો હતો. થોડા સિંધી વિદ્યાર્થીઓ મારા વર્ગમાં પણ ભણવા આવ્યા, પણ અમને બાળકોને એ ગમ્યું નહોતું. એમના પરત્વે વડીલોએ અમારા મનમાં ભારે અણગમો ભરી દીધો હતો. અને અમે બાળકો એમને માંસ-મચ્છી-ઇંડા –ડુંગળી-લસણ ખાનારા ગણીને અમારી ભાઇબંધીથી દૂર રાખતા હતા. અમારી સાથે ભણતી છોકરીઓ તો એમની સામે લગભગ થૂંકવા જેવું કરતી હતી. આ બધા પ્રત્યક્ષ અનુભવો છતાં પણ મારે માટે વાર્તાનો એક માત્ર વિષય એ નથી. ભલે આ વાર્તાનો પહેલો અને ખુલ્લો વિષય તો એ હિજરતીઓના આખા વિરાટ સમુદાયને ઉપેક્ષા, અવગણના અને હિણપતના સતત થયેલા અનુભવ અને તેમનામાં જન્મતી અને તક મળ્યે કાર્યાંન્વિત તેમની થતી પ્રતિક્રિયાનો હોય. પણ મને પોતાને આ કંઇક અંશે જાડો અંત લાગ્યો એટલે એ ડંખમાં પણ એક છેલ્લો, કાતિલ ડંખ મારામાં પડેલા વાર્તાકારથી એમાં અભાનપણે ઉમેરાઇ ગયો. અને તે શબ્દો છે ‘ટોળી’ અને છેલ્લે એક મહાશય બોલે છે તે શબ્દો ‘કેવા મામૂલી  !’

મર્મજ્ઞ  ભાવક આ ‘ટોળી’ અને ‘સાવ મામૂલી ’ ઉદગારમાં પડેલી વ્યંજના અને એનો ડંખ અનુભવી શકશે.

આથી વધુ વિવરણ કરવાની જરૂર મને લાગતી નથી.  

આમ તો પ્રસ્તુત વાર્તા ‘ટોળી’ માં વાર્તા ક્યાં પડી છે તે મારે ( વાર્તાકારે ) સમજાવવાનું  ન હોય પણ આ કેફિયતના કઠેડાનો મૂળભુત હેતુ જ એ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે એટલે આટલા શબ્દો એના વિષે લખવા પડ્યા છે. અસ્તુ.


લેખક સંપર્ક-

રજનીકુમાર પંડ્યા

બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો. +91 95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +91 79-25323711/ ઇ મેલ-   rajnikumarp@gmail.com

5 comments for “મારું વાર્તાઘર : ટોળી

  1. KIRITKUMAR વાઘેલા
    September 21, 2020 at 6:34 pm

    ઐતિહાસિક વાર્તા છે અને સાવ કાલ્પનિક પણ નથી.યુધ્ધ પછી સિંઘ પ્રાંત માંથી આવેલા નિરાશ્રિતો નો સમય અને દૃશ્ય યાદ આવ્યાં.

  2. બલવીરસિંહ જાડેજા
    September 21, 2020 at 11:18 pm

    ખૂબ સરસ, વાર્તા જે રજનીકુમાર પંડ્યા જેવા જ લખી શકે

  3. Mukesh Mehta
    September 22, 2020 at 12:10 pm

    Good story.

  4. Kanaiyalal Panchal
    September 22, 2020 at 6:17 pm

    Who is this Suresh Joshi?
    This story is flawless piece of pure literature.
    Any story is based on events, wrapped in refined description.
    This story perfectly fits in this category.
    Congratulations
    Kanu Panchal

  5. Himanshu Pathak
    September 26, 2020 at 4:19 pm

    અદ્દભુત આલેખન દિલ સોસરવુ ઉતરી ગયું.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *