ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ :: પ્રકરણ ૪: ૧૯૩૭: પ્રાંતિક ધારાસભાઓની ચૂંટણીઓ

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

દીપક ધોળકિયા

આમ તો કોંગ્રેસે ફૈઝપુરમાં અધિવેશન મળ્યું તે પહેલાં જ જોરશોરથી આખા દેશમાં ચૂંટણી પ્રચાર શરૂ કરી દીધો હતો. ૧૧ પ્રાંતો માટે એક હજારથી વધારે ઉમેદવારો ઊભા રહેવાના હતા. કોંગ્રેસના પ્રચારનું લક્ષ્ય માત્ર ચૂંટણી નહોતું, પણ ભવિષ્યમાં જરૂર પડે તો આંદોલન શરૂ કરવાનું પણ હતું અને એના માટે લોકોને તૈયાર કરવાના હતા.

મુસ્લિમ લીગને પણ કોમી મતદાર મંડળ બહુ સફળ નહીં નીવડે એ સમજાઈ ગયું હતું. એમાં મુસ્લિમ સીટો નક્કી થઈ જતી હતી અને એનાથી આગળ વધવા માટે મુસ્લિમ લીગ પાસે કોઈ રસ્તો નહોતો. સામાન્ય સીટો પરથી તો એ કોમી એજંડા પર ચૂંટણી લડે તો સફળ ન જ થાય.આપણે જોયું કે લગભગ બધાં મુસ્લિમ સંગઠનો ઘાટ ઘડિયા પછી નામ રૂપ ઝૂઝવાં, અંતે તો હેમનું હેમ હોયેની ભાષામાં બોલવા લાગ્યાં હતાં રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડનો ઍવૉર્ડ એક રીતે જોતાં કોઈને પસંદ નહોતો આવ્યો. આથી અંદરખાનેથી કોંગ્રેસે એવા પણ પ્રયત્ન કર્યા કે એના મુસ્લિમ ઉમેદવારો લીગની ટિકિટ પરથી ચૂંટણી લડે!

આ ચૂંટણી નિમિત્તે કોંગ્રેસને પણ એક વાત સમજાઈ કે સામાન્ય મુસલમાનો સુધી કોંગ્રેસ કદી પહોંચી નહોતી. કોંગ્રેસના નેતાઓને, અને ખાસ કરીને જવાહરલાલ નહેરૂને, લાગ્યું કે કોંગ્રેસે મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ, એટલે કે મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિત મુસલમાનો, જમીનદારો, નવાબો અને જાગીરદારો પર વધારે ધ્યાન આપ્યું હતું. બીજી બાજુ, સામાન્ય મુસલમાનો અશિક્ષિત, ગરીબ, નાનાંમોટાં કામ કરનારા હતા. એમને આવાં કામો શહેરમાં જ મળી શકે એટલે શહેરોમાં એમની વસ્તી વધારે હતી. એમના રહેઠાણ પણ ગંદી જગ્યાએ હતાં. મુસ્લિમ લીગના કાર્યક્રમમાં ગરીબાઈ, શિક્ષણ વગેરે મુદ્દા જ નહોતા. ગામડાંમાં એમની પાસે જમીન નહોતી, માત્ર મજૂરી કરતા. મુસલમાન જમીનદાર શોષણ કરતી વખતે ધર્મના ભેદ નહોતો કરતો. ઉચ્ચ વર્ગના મુસલમાનોને સત્તામાં ભાગીદારી જોઈતી હતી, તે સિવાય એમની પાસે સામાન્ય મુસલમાન માટે કોઈ કાર્યક્રમ નહોતો. આ વાત માત્ર કોંગ્રેસને સમજાઈ એવું નહોતું;

કોંગ્રેસનો મુસ્લિમ સંપર્ક કાર્યક્રમ બહુ સફળ રહ્યો એમ ન કહી શકાય કારણ કે મત આપવા માટે અમુક લાયકાતો નક્કી થઈ હતી, એટલે કોંગ્રેસ જે મુસલમાનોને ખેતમજૂર, નાના કારીગર તરીકે જોડવા માગતી હતી એમને તો મત આપવાનો અધિકાર જ નહોતો! કોંગ્રેસનો સંપર્ક પણ માત્ર એવા મતદારો સુધી જ રહ્યો, કે જે મુસ્લિમ લીગના કોમી એજંડા સાથે સંમત હતા. આમ, શરતો નક્કી થયેલી હોવાથી કોંગ્રેસનો મુસ્લિમ સંપર્ક બહુ ફાવ્યો નહીં.

બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં ગાંધીજીએ કોંગ્રેસનો કાર્યક્રમ રજૂ કરતાં સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારની હિમાયત કરી હતી પણ એના માટે કોમી સંગઠનો સંમત નહોતાં અને બ્રિટિશ સરકાર આટલા મોટા પાયે દેશમાં કોંગ્રેસને ટેકો મળે છે તે કેમ સાબિત થવા દે? સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદને નુકસાન કરે તેમ હતો.

આમ છતાં અર્ધીપર્ધી ચૂંટણીમાં પણ સાબિત તો એ જ થતું હતું કે કોંગ્રેસને જબ્બરદસ્ત ટેકો હતો. પરંતુ એમાં મહાત્માગાંધીના વ્યક્તિત્વની મોહિનીની ભૂમિકા નાની નહોતી. મધ્ય પ્રાંતના ગવર્નર હાઇડ ગોવાને કહ્યું કે પ્રાંતમાં  આમજનતામાં પડઘાય એવું એક નામ છેઅને તે કોઈ ખાસ રાજકીય કારણસર નહીં પણ એક સીધાસાદા કારણે, કે નામગાંધીછે. કેટલાય જિલ્લાઓમાંથી રિપોર્ટ મળ્યા છે કે તમારો કાગળિયો સફેદ પેટીમાં નાખો અને ગાંધીને મત આપો! મદ્રાસ પ્રાંતના ગવર્નર લૉર્ડ એર્સ્કિને પણ એવી જ ટિપ્પણી કરી – મત આપનારામાંથી ૪૦ ટકાને પોતાના ઉમેદવારના નામની ખબર નહીં હોય, પણ એમનો એક વિચાર હતોપીળી પેટીમાં ગાંધીને મત આપો!

ચૂંટણીઓમાં કુલ ૧૫૮૫ સીટો હતી. એમાંથી ૭૭૭ સીટો તો કોમી મતદાન માટે હતી. બાકીની ૮૦૮ સામાન્ય સીટોમાંથી કોંગ્રેસને ૭૧૧ સીટો મળી. મુસ્લિમ મતદારો દ્વારા ચુંટાયેલા ૪૮૨ મુસ્લિમ ઉમેદવારોમાંથી કોંગ્રેસના ૨૬ ઉમેદવારો ચુંટાયા. આમાંથી ૧૯ સીટો વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં બાદશાહ ખાન અને એમના  ભાઈ ડૉ. ખાન સાહેબને મળી.

બીજી બાજુ, મુસ્લિમ લીગનો દેખાવ બહુ કંગાળ રહ્યો. ચૂંટણીનાં પરિણામોએ દેખાડી આપ્યું કે બંગાળ, પંજાબ, સિંધ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં મુસ્લિમ લીગનો આધાર જ નહોતો. એનાં છોતરાં ઊડી ગયાં. પંજાબમાં મુસલમાનો માટેની ૮૬ બેઠકોમાંથી લીગને બે જ સીટ મળી. બંગાળમાં જો કે, લીગ માટે પરિણામ પંજાબની સર્ખામણીએ સારાં રહ્યાં ૧૧૯ મુસ્લિમ સીટોમાંથી મુસ્લિમ લીગને ૪૦ સીટો પર વિજય મળ્યો. સિંધ અને સરહદી પ્રાંતમાં એને મીંડું હાથ લાગ્યું. આ પ્રાંતોમાં બીજી મુસ્લિમ પાર્ટીઓ મુસ્લિમ સીટો જીતી ગઈ.

નવાઈની વાત એ છે કે હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો માટેની અનામત બેઠકોપર મુસ્લિમ લીગને વધારે સફળતા મળી. યુક્ત પ્રાંતમાં ૬૪માંથી ૨૭, મુંબઈ પ્રાંતમાં ૨૯માંથી ૨૦ અને મદ્રાસ પ્રાંતમાં ૨૮માંથી ૧૧ સીટો લીગને ફાળે ગઈ. આખા દેશમાં બધી મુસ્લિમ સીટોમાંથી ચોથા ભાગની સીટો પણ મુસ્લિમ લીગને ન મળી. આમ મુસ્લિમ લીગ દેશની આખી મુસ્લિમ કોમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે એ દાવો ખોટો પડ્યો.

બીજી બાજુ, કોંગ્રેસને માત્ર ૨૬ મુસ્લિમ સીટો મળી તેને નહેરુએ કોંગ્રેસની નિષ્ફળતા ગણાવી. એમણે કહ્યું કે આપણે બહુ ઘણા વખત સુધી મુસલમાન કોમમાં જઈને કામ ન કર્યું તેને કારણે છેક ચૂંટણીને ટાંકણે એમના સુધી પહોંચી ન શક્યા. આપણે માત્ર મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે કરારો અને સમાધાનો કરવા પર ધ્યાન આપ્યું પણ આ ઉચ્ચ વર્ગના નેતાઓની નીતિઓ બહુ ટકે તેમ નથી. ગરીબ મુસલમાનોની આર્થિક સમસ્યાઓ જુદી નથી અને સામ્રાજ્યવાદી સરકાર સામેનો એમનો રોષ પણ જરાય ઓછો નથી.

નહેરુના આ નિવેદનની બીજા મુસ્લિમ નેતાઓ પર શી અસર થઈ તે ખબર નથી પણ સારે જહાં સે અચ્છા હિંદોસ્તાં હમારા ગાનારા શાયર મહંમદ ઇકબાલ પર એની અસર જુદી જ થઈ. એમણે જિન્નાનું ધ્યાન સામાન્ય મુસલમાનો તરફ વાળવાનું કામ કર્યું. મુસ્લિમ લીગ માટે પણ સામાન્ય મુસલમાનો સુધી પહોંચવાનું જરૂરી હતું. એ તો માત્ર ‘સાઇન બોર્ડ’ સંગઠન હતું, ૧૯૩૦માં ઇકબાલે મુસ્લિમ લીગની બેઠકને સંબોધન કર્યું ત્યારે કોરમ માટે જરૂરી ૭૫ સભ્યો પણ એકઠા નહોતા થયા અને એટલા સભ્યો એકઠા થાય એવી કદી આશા પણ નહોતી એટલે લીગે કોરમ માટે જરૂરી સંખ્યા ઘટાડીને ૫૦ કરી દીધી!

ઇકબાલે ચૂંટણી પછી જવાહરલાલે જાહેર કરેલાં આ મંતવ્યો વિશે ૨૦મી માર્ચે જિન્નાને પત્ર લખ્યો. પત્રની ભાષા એવી છે કે જાણે જિન્નાને ચોખ્ખા હુકમો આપતા હોયઃ

હું માનું છું કે તમે પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ અખિલ ભારતીય રાષ્ટ્રીય સંમેલનમાં કરેલું ભાષણ વાંચ્યું હશે અને બરાબર સમજ્યા હશો કે એમના ભાષણમાં મુસ્લિમો વિશેની એમની નીતિ શી છે…એશિયામાં ઇસ્લામ નૈતિક અને રાજકીય શક્તિ બની રહે તે મોટે ભાગે ભારતના મુસ્લિમોની સંપૂર્ણ એકતા પર છે…આથી મારું સૂચન છે કે તમારે તરત દિલ્હીમાં બધા મુસલમાનોનું સંમેલન બોલાવવું જોઈએ…એમાં તમારે બહુ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવું જોઈએ કે દેશમાં મુસલમાનો એક અલગ રાજકીય એકમ છે અને એનો રાજકીય ઉદ્દેશ છે…આર્થિક સમસ્યા એક જ સમસ્યા નથી, મુસલમાનોના દૃષ્ટિકોણથી સાંસ્કૃતિક સમસ્યા એનાથી પણ મોટી છે… હું થોડા દિવસોમાં દિલ્હી આવું છું અને અફઘાન કૉન્સ્યુલેટમાં રોકાઈશ. તમે થોડો વખત ફાજલ પાડી શકો તો આપણે ત્યાં મળીએ…”

૨૨મી એપ્રિલે એમણે ફરી પત્ર લખીને કહ્યું કે મેં આ બે’ક અઠવાડિયાં પહેલાં પત્ર લખ્યો હતો અને તમને દિલ્હીને સરનામે મોકલ્યો હતો. તે પછી હું દિલ્હી ગયો ત્યારે ખબર પડી કે તમે દિલ્હીથી ચાલ્યા ગયા હતા…પંજાબમાં સ્થિતિ વિકટ બનતી જાય છે… આ પત્રનો જવાબ આપશો.”

૨૮મી મેના પત્રમાં ઇકબાલ લખે છે કે,

“લીગે અંતિમ રૂપમાં નિર્ણય લેવો પડશે કે એ ઉચ્ચ વર્ગના મુસલમાનોની પ્રતિનિધિ બની રહેવા માગે છે કે સામાન્ય મુસલમાનોના પ્રતિનિધિ બનવું છે? આ મુસલમાનોએ હજી સુધી લીગમાં રસ નથી લીધો, અને તેનાં કારણો છે… રોટીનો સવાલ વધારે ને વધારે આકરો બનતો જાય છે… મુસલમાન ને લાગવા માંડ્યું છે કે એ છેલ્લાં ૨૦૦ વર્ષમાં નીચે ને નીચે ગયો છે. સામાન્ય રીતે એને લાગે છે કે એની ગરીબાઈનું કારણ હિન્દુ શાહુકાર અથવા મૂડીવાદ છે, હજી એને એ સમજાયું નથી કે ગરીબાઈ માટે વિદેશી હકુમત પણ એતાલી જ જવાબદાર છે. પણ એ જરૂર સમજાશે. જવાહરલાલ નહેરુના નાસ્તિક સમાજવાદને મુસલમાનોમાં બહુ ટેકો મળે તેમ નથી. તો સવાલ એ છે કે મુસલમાનોની ગરીબાઈનો ઉકેલ કેમ શોધી શકાશે? લીગની બધી જ ભાવિ પ્રવૃત્તિ આ સવાલ પર ક્ર્ન્દ્રિત થવી જોઈએ. લીગ જો એવું કોઈ વચન ન આપી શકે તો મુસ્લિમ જનસમુદાય એની ઉપેક્ષા કરતો રહેશે.  પણ ખુશીની વાત એ છે કે ઉપાય છે. ઇસ્લામિક કાનૂનનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યા પછી હું એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યો છું કે એમાં જીવનનિર્વાહના અધિકારની બાંયધરી મળે છે. પરંતુ આ દેશમાં આઝાદ મુસ્લિમ રાજ્ય કે રાજ્યો ન હોય તો શરીઆ લાગુ ન થઈ શકે. હું ઘણા વર્ષથી આમ જ માનતો આવ્યો છું કે મુસ્લમાનોનો રોટીનો સવાલ હલ કરવો હોય અને હિન્દુસ્તાનને શાંતિમય બનાવવું હોય તો  એ (અલગ મુસ્લિમ રાજ્ય) જ એક ઉપાય છે.”

 ઇકબાલ ભાગલાની વાત નથી કરતા પણ જિન્નાથી પહેલાં એમના મનમાં અલગતાનાં બીજ પડેલાં હતાં એમાં શંકા નથી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

  1. The Indian Annual Register- June-July, 1936 Vol. III
  2. http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_iqbal_tojinnah_1937.html
  3. A Centenary History of the Indian National Congress Vol. III
  4. Iqbal to Jinnah –A collection of Iqbal’s Letteres to the Quaid-i-Azam –by Muhammed Ashraf

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *