સમાજ અને વ્યક્તિમાં મૃત્યુની ગરિમા ઘટી ગઈ છે?

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

– પ્રવાસી ઉ. ધોળકિયા

દરેક મનુષ્ય માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત જ છે. જે જન્મે છે તેને આખરે તો સમે પાર જવાનું જ છે. જેનેસિસ ૩.૧૯ (Genesis 3:19),માં ઈશ્વરે આદમને કહ્યું છે તેમ “You are dust. . . .To dust you shall return”. મૃત્યુની સાથે વિચિત્ર લાગે તેવી વાત એ છે કે મૃત્યુ નિશ્ચિત હોવા છતાં તેટલી જ પ્રચંડ પ્રાણીમાત્રની જિજીવિષા છે. વાળી આપણું જીવન ટૂંકું છે. સરેરાશ કદાચ ૭૦ વર્ષ – ભાગ્યે જ ૨૫૦૦૦ દિવસ. ક્યારેક કોઈને ‘શતં જીવ શરદ’નો આશીર્વાદ ફળે છે ત્યારે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં તેનું છેલ્લું જીવન ખૂબ કષ્ટમય બની જાય છે અને તેનાં સ્વજનો તેની મુક્તિની પ્રાર્થના કરતાં થઈ જાય છે. .

માનવજીવનની આ ક્ષણભંગુરતા પરનું શ્રેષ્ઠ કાવ્ય ગુજરાતી ભાષામાં છે. નરસિંહ મહેતાની કૃતિ ‘ઊંચી મેડી તે મારા સંતની’થી લગભગ બધાં વાચકો પરિચિત હશે. તેમાં જીવનની ક્ષણભંગુરતા અને તે ભોગવી શકવાની અસમર્થતા એટલી સચોટ રજુ થઈ છે કે તેને અહીં ફરીથી રજુ કર્યા સિવાય રહી નથી શકાતું.

નરસિંહ મહેતા ગાય છે[1]:

ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે, મેં તો મા’લી ન જાણી રામ.. હો રામ..
ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે, મેં તો મા’લી ન જાણી રામ..

અમને તે તેડાં શીદ મોક્લ્યાં, કે મારો પીંડ છે કાચો રામ,
મોંઘા મૂલની મારી ચુંદડી, મેં તો મા’લી ન જાણી રામ.. હો રામ..
ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે….

અડધાં પેહર્યાં અડધાં પાથર્યાં, અડધાં ઉપર ઓઢાડ્યાં રામ
ચારે છેડે ચારે જણાં, તોયે ડગમગ થાયે રામ.. હો રામ..
ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે….

નથી તરાપો, નથી તુંબરા, નથી ઉતર્યાનો આરો રામ
નરસિંહ મહેતાના સ્વામી શામળા, પ્રભુ પાર ઉતારો રામ.. હો રામ..
ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે…

આવી કાચી માટીની કાયા છે. વધારામાં તમે હવે નિવૃત્ત થયા. કુટુંબ અને સમાજ માટે નકામા અને ભારરૂપ બન્યા છો. તમારા અંતિમ અફસોસો પણ ક્યાં ઓછા છે? તમને તમરું જીવન અકારૂં લાગે છે. તમારૂં પ્રમોશન-બઢતી અન્યને મળી હતી, તમારે બદલે બીજાને લાભ મળ્યા હતા. તમારાં સંતાનો હવે તમારી સાથે એક છત્ર હેઠળ રહેવા તૈયાર નથી, અને જુદા રહેવા ચાલ્યા ગયા છે. તમારો એકનો એક પુત્ર સ્કુટર કે કાર કે પ્લેન અકસ્માતમાં કે કોરોના કે અન્ય કોઈ બીંમારીમાં મંગલ મંદિર ગયો છે. કે પછી, તમારો પુત્ર કે પુત્રી માનસિક રીતે અસ્વસ્થ છે. પુત્રીનું લગ્નજીવન તૂટવા પર છે. પુત્ર કહ્યાગરો છે પણ નોકરીમાં ઠેકાણાં નથી પડતાં, કે ધંધો જમાવી નથી શકતો. આર્થિક સંકડામણની ભીંસ સજ્જડ થતી જાય છે. આંખોના દીવા ઝાંખા પડ્યા છે , શરીર રોગગ્રસ્ત છે, કાર્ડિયોગ્રામ, ઈન્સ્યુલિન અને અન્ય નાનાં મોટાં ઓપરેશનો અને દવાઓને આધારે તમારી જીવાદોરી લંબાતી જાય છે. આટઆટલું થવા છતાં જીવન પ્રત્યેની આપણી માયા, મમત્વ, અને જિજીવિષા ઘટતાં નથી.

મૃત્યુની વાત નીકળી છે તો કહેવું પડશે કે મૃત્યુની ગરિમા ઘટવાનાં કારણો ઘણાં છે. ભારતીય સંસ્કૃતિએ આપણા દરેકનાં લોહીમાં તત્ત્વજ્ઞાનના એવા સંસ્કાર સીંચ્યા છે કે મૃત્યુને આપણે સાહજિક રીતે લેતાં આવ્યાં છીએ. આ તત્ત્વજ્ઞાન એટલે કર્મવાદ અને પુનર્જન્મના સિધ્ધાંતમાં આપણી અખૂટ શ્રદ્ધા. કર્મના સિધ્ધાંતમાં આપણે બધાં સો ટકા શ્રદ્ધા ધરાવીએ છીએ. આ સિધ્ધાંત આપણને શીખવે છે કે કર્મનાં લેખાં-જોખાં પૂરાં કરવા માટે એક જન્મ ટુંકો પડે છે. તેથી ચોર્યાસી લાખ યોનિમાંથી અવતાર લઈને, જન્મજન્માંતરોનાં ચક્કર કાપીને પણ, આપણી કરણીનાં ફળ ચુકવવાં પડે છે. આ રીતે મૃત્યુને આપણે સાહજિક માનીએ છીએ. નાનામાં નાના જીવનની આપણને કિંમત છે. તેથી ભારત સિવાય ક્યાંય અહિંસાને આટલું સ્થાન અને આદર નથી આપવામાં આવ્યાં. અન્ય સંસ્કૃતિઓ કર્મવાદ કે પુનર્જન્મમાં નથી માનતી, તેથી તેમને મૃત્યુનો ભય લાગે છે. આવો ભય તેમને જીવ હિંસા તરફ દોરી જાય છે.

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી પશ્ચિમની સંસ્કૃતિની અસરોએ આપણી જીવન શૈલી બદલી છે. ભૌતિક સુખસગવડો વધ્યાં છે. મારા-તમારા ખિસ્સામાં બે પૈસા છે, એટલે આટલી સુંદર દુનિયા ત્યજીને કોઈને જવું નથી, ભલેને પછી વ્યક્તિ અત્યારે જીવનના સાત દાયકા વટાવી ચુકી હોય. તેથી મૃત્યુનો ભય આપણને બધા ભારતવાસીઓને પણ સતાવે છે. બીજી બાજુ તબીબી વિજ્ઞાન આપણી જીવાદોરી લંબાવતું જાય છે. એક અભ્યાસ અનુસાર, ૨૦૫૦નાં વર્ષ સુધીમાં આપણા દેશમાં સિનિયર સિટિઝનની સંખ્યા કુલ વસ્તીના ૮%થી વધીને ૨૦% જેટલી થઈ જવાનો અંદાજ છે.

મૃત્યુની ગરિમા ઘટવા પાછળ આજુબાજુનાં કારણો પણ એટલાં જવાબદાર છે. આજથી ૪૦-૫૦ વર્ષ પહેલાં પડોશમાં મૃત્યુ થાય તો આજુબાજુનાં લોકો પણ મૃત્યુની અદબ રાખતાં. ઘણા દિવસો સુધી શાંતિ જાળવવામાં આવતી. આજે ચિત્ર બદલાઈ ગયું છે, મૃત્યુનો સિનેરીઓ હવે કંઈક આ પ્રકારનો બની રહ્યો છે – જો મૃત્યુ અકાળ ન હોય તો થોડી રોકકળ થાય છે, ટેલીફોન, વ્હૉટ્સઍપ કે અન્ય સામજિક માધ્યમો દ્વારા મૃત્યુના સંદેશા દેશવિદેશમાં ફરી વળે છે. જો કોઈની વાટ જોવાની ન હોય, તો બે ત્રણ કલાકમાં બધું આટોપી લેવાની તૈયારી શરૂ થાય છે. ધોળી શબવાહિની આવી પહોંચે છે. અંતિમ યાત્રા શરૂ થાય છે. થોડાં ડુસકાં….મૃત વ્યક્તિના મોભા અનુસાર સોસાયટીના એકઠા થયેલા લોકો સોસાયટીના નાકેથી જ પાછા ફરે છે. શબવાહિની સાથે સ્મશાનગૃહ સુધી પહોંચનારં લોકોની સંખ્યા મોટાં શહેરોમાં ઘટતી ગઈ છે. વિદ્યુત સ્મશાનગૃહ મોટા ભાગે પાછું બંધ હોય. એવે વખતે રખડતાં કુતરાં ક્યાંકથી આવી પહોંચીને શબને અપવિત્ર પણ કરી જાય !

આથી બદતર સ્થિતિ બાળકોનાં સ્મશાનગૃહોની છે. અહીં ઘણી વખત મૃત બાળકને માટે યોગ્ય જગ્યા શોધતી વખતે અગાઊ મૃત્યુ પામેલ કમનસીબ બાળકના અવશેષો નીકળી આવે છે. આ જોઈ આપણો જીવ કકળી ઊઠે, પણ આપણે એટલી ઉતાવળમાં હોઈએ છીએ કે બધું પાછું તરત જ ભુલી પણ જઈએ છીએ.

બે ત્રણ દિવસમાં સદ્‍ગતની સાદડી કે બેસણાંની રસમ પુરી કરવા દેવાની આમ પણ ઉતાવળ રહેતી, તેમાં આ કોરોનાને કારણે તો તે પણ છાપાં કે સામાજિક માધ્યમ પર જાહેરાત પુરતું જ મર્યાદિત બની ગયું છે. આ રસમમાં ભૌતિક કે વર્ચ્યુઅલ હાજરી નોંધાવનાર પણ ઔપચારિકતા નિભાવવી જોઈએ એટલા સારૂ નિભાવતા હોય તે દેખાઈ આવતું હોય છે. ભૌતિક બેસણામાં હવે કાનાફુસીને બદલે મોટેથી વાતો પણ થતી જોવા મળે. ક્યાંક ક્યાંક તો વળી પંચાત કે જોક્સ પણ થતી હોય તેવું પણ બને છે. ક્યારેક વળી એમ પણ બનતું હોય છે કે આપણે સદ્‍ગતના ઘરે શોક વ્યક્ત કરવા જઈએ તો ત્યાં વળી વધારે પડતી સામાન્ય પરિસ્થિતિ પણ નજરે પડે છે. ટીવી ઑન હોય, સિરિયલ કે ગીતો ચાલુ હોય. સદગતની મરણોત્તર વિધિઓ પણ હવે ચીલાચાલુ રીતે પૂરી કરી દેવાતી હોય છે.

આપણે બધાએ સમજી લેવાનું છે કે આપણે બધાએ ઊંચી મેડી છોડીને અર્થી પર જવાનું છે. નરસિંહ મહેતાના શબ્દો ફરી યાદ કરીએ –

અડધાં પેહર્યાં અડધાં પાથર્યાં, અડધાં ઉપર ઓઢાડ્યાં રામ
ચારે છેડે ચારે જણાં, તોયે ડગમગ થાયે રામ.. હો રામ..

નથી તરાપો, નથી તુંબરા, નથી ઉતર્યાનો આરો રામ

એટલે મૃત્યુનું ગાંભીર્ય છેક સુધી જળવાય તે જોવાની ફરજ આપણી સૌની છે.

મૃત્યુની ગરિમ અજાળવતું હંસગીત ગુજરાતી કવિ રાવજી પટેલે સર્જ્યું છે. ફક્ત ૨૯ વર્ષની વયે અ દુનિયા થી વિદાય લઈ જનારા રાવજીનાં કાવ્ય ‘મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા’[2] ચીનુ મોદીએ સંપાદિત કરેલ ‘કલશોર ભરેલું વૃક્ષ’માંથી અહીં સાભાર રજૂ કર્યું છે –

મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા

મારી વેલ શણગારો, વીરા શગને સંકોરો
રે અજવાળાં પહેરીને ઊભા શ્વાસ
મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા

પીળે રે પાંદે લીલા ઘોડા ડૂબ્યાં
ડૂબ્યાં અલકાતાં રાજ, ડૂબ્યાં મલકાતાં કાજ
રે હણહણતી મેં સાંભળી સુવાસ
મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા

મને રોકે પડછાયો એક ચોકમાં
અડધા બોલે ઝાલ્યો, અડધો ઝાંઝરથી ઝાલ્યો
મને વાગે સજીવી હળવાશ
મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા

રાવજી પટેલનુ કાવ્ય હોય અને ઉમાશંક્રર જોશી જેવા મહાવિદ્વાન તેનું રસદર્શન કરાવે ત્યારે આપણા જેવાએ તેના પર કંઈ લખવું અસ્થાને છે. સંક્ષિપ્તમાં આ રસદર્શન નીચે પ્રમાણે છે –

મૃત્યુ વખતે મરનારને માટે બધાય સૂરજ એકસામટા આથમે છે. પોતાના મૃત્યુની વાત કવિએ ‘સૂરજ’ના સંકેતથી કરી છે. આ વખતે કવિ પોતાની પત્નીનો સૌભાગ્યનો સૂરજ હવે આથમવાનો છે તેમ પણ સંકેત કરે છે. બીજી લીટીમાં પ્રયાણની વાત શરૂ થાય છે. હવે વેલને શણગારવાનું કહે છે. મૃત્યુ વખતે શણગાર ? માત્ર વાહન જ નહીં પણ પોતે પણ શણગારાઈને જવાનું છે. વેલ તો શણગારે પણ પોતાનું શું? પોતાના પ્રાણ દીવડાની વાટને જરીક સંકોરવા કહે છે જેથી એ છેલ્લે છેલ્લે પણ ઝબકે. આ રીતે અજવાળાં પરિધાન કરીને મહાયાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે. પછી ઊંબર છોડવાનો પ્રસંગ આવે છે. પોતાનું શરીર કૃશ પાંદડાં જેવું બન્યું છે. હવેની યાત્રા તો આ ખરી પડવાની યાત્રા છે. હવે પાંચેય ઈન્દ્રિયોના ઘોડા ડૂબ્યા છે. જીવનનાં બધાં કામકાજ નિઃશેષ થયાં છે. માયા સંકેલાઈ ગઈ, રાજકાજ ભોગવાઈ ચુક્યાં છે. પહેલાં જે કાર્યો વેઠ જેવાં લાગતાં હતાં તે જવા વેળાએ ખુશહાલ લાગે છે. ઉંબરમાંથી ચોકમાં આવતાં આપણને આપણાં પ્રિયજનોનો પ્રેમ રોકે છે. હવે મૃતાત્મા ભાવમય બની જાય છે. પડછાયાની હળવાશને ઓળંગીને જગતને અતિક્રમીને ચાલ્યા જવાનું છે. મૃત્યુ પછી જગત સાથેનો સંબંધ વિછિન્ન થાય છે. મૃત્યુ પહેલાં પોતા વિશે કરૂણ પ્રશસ્તિ (યૂલજિ – Eulogy) રાવજીનાં હંસગીતમાં ધ્વનિત થાય છે.

આપણે પણ મૂત્યુને એ રીતે જ વધાવીએ અને તેની ગરિમા જાળવીએ જેથી મૃત્યુ એક સામાન્ય ઘટના ન બની રહેતાં મૃત્યુથી અમરતા તરફની યાત્રા બની રહે.


શ્રી પ્રવાસી ધોળકિયાનો સંપર્ક pravasidholakia@yahoo.com.વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.


૧૯૪૧માં ભુજ (કચ્છ)માં જન્મેલા અને પછીથી વ્યાવસાયિક કારણોસર અમદાવાદમાં સ્થાયી થયેલ શ્રી પ્રવાસી ધોળકિયા ઈતિહાસના મુખ્ય વિષયના અનુસ્નાતક છે.

કેન્દ્ર સરકારમાં નોકરીની વ્યસ્તતા વચ્ચે પણ ઈતિહાસના તત્ત્વાર્થના પોતાના શોખનું તેમનું વાંચન હંમેશાં ચાલુ રહ્યું. સેવામાંથી નિવૃત્ત થયા બાદ છેલ્લાં પચીસેક વર્ષથી તેઓ અગ્રગણ્ય ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજી અખબારમાં ભારતના પ્રાચીન ઈતિહાસ, ભારતીય સંસ્કૃતિ કે ધર્મ જેવા વિષયો પરના પોતાના વિચારોને લેખના સ્વરૂપે લખતા રહ્યા છે.

વેબ ગુર્જરી પર શ્રી પ્રવાસીભાઈનું હાર્દિક સ્વાગત છે.

-વેબ ગુર્જરી સંપાદક મંડળ


[1]

[2]

3 comments for “સમાજ અને વ્યક્તિમાં મૃત્યુની ગરિમા ઘટી ગઈ છે?

  1. મહેન્દ્ર શેઠ અમદાવાદ.
    August 26, 2020 at 10:35 pm

    મારી આંખે કંકુના સુરજ આથમ્યા. પ્રવાસીભાઈ! તમાર લેખના મથાળા ના પ્રશ્નનો જવાબ તમે લેખમાંજ આપ્યો છે.ઇતિહાસના માણસ ઔડિટ નું કામ મૃત્યુની ફિલોસોફી વાહ ધન્ય છે તમને.

  2. Bhagwan thavrani
    September 2, 2020 at 5:09 pm

    મૃત્યુની તલસ્પર્શી મીમાંસા કરતો જીવંત આલેખ !
    સ્વાગત !

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *