મારું વાર્તાઘર : જુગાર

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

-રજનીકુમાર પંડ્યા

‘કોણ હતું ?’ના જવાબમાં ડૉક્ટર કંઈ બોલ્યા નહીં ને વળી બાલ્કનીમાં જઈને ઉભા રહી ગયા. દયાબહેનને માંહીથી ભડભડાટ શરુ થઈ ગયો. એવી તો કોણ વળી એ લોહીની પીનારી આ અધરાતે-મધરાતે નીકળી કે જેને જતી જોવા માટે પોતે બાલ્કનીમાં જઈને ઉભા રહ્યા છે ! સાંજના અંધારું થયું ત્યારના દવાખાનામાં જઈને પુરાઈ ગયા હતા. તે અત્યારે અગીયાર વાગ્યાનો સુમાર થયો. ખાનગી તે તો સમજ્યા, પણ ઘરની બૈરીથીય ખાનગી? વચ્ચે વચ્ચે બે ત્રણ વાર કૉફી કરીને મોકલવાની કે એવી સેવા આપણી પાસે કરાવવી અને સરપાવમાં ? તો કે’ લોખંડી પડદો !

ચાલ, મને ય જોવા દે આજ તો. ચકમક જેવો વિચાર મનમાં તણખાયો તે ખુદ બાલ્કનીમાં જઈને ઉભાં રહ્યાં. ડૉક્ટરની અડોઅડ. પણ હવે શું? હવે શું જોવા મળે ? સ્ટ્રીટ લાઈટના આછા અજવાસમાં રિક્ષા પછવાડેથી ઊડેલી ધૂળ અને હવામાં ઉડી રહી હોય તેમ ભાગ્યે જતી જામનગરી રિક્ષાનો ઘરઘરાટ. હવે શું ? પંખી તો હળવું થઈને ઊડી ગયું હતું.

‘કોણ હતું?’

‘ચાલ, થાળી પીરસ’.

નીચે દવાખાનું અને ઉપર ઘર. ક્યારેક દયાબહેન અકળાઈને થાળી ટેબલ પર અવાજ થાય એમ જોર જોરથી મૂકે તો ય નીચે ઓટલે સૂતેલું માણસ સળવળે. જાત પાછી ચોકીદારની, તેથી સળવળીને ખોંખારો ખાય. એથી પતિ-પત્ની બન્નેના મનમાં કોઈક સાંભળી ગયાનો ક્ષોભ થાય. આંખો આંખોમાં વાત થઈ જાય.એટલે થાળી પછાડી હોય પછી વાટકો કે ચમચી ન પછાડે. સાચવીને મૂકે.

‘હવે તો….’ શાક-બાક પિરસી દીધાં પછી દયાબહેને વાતને ફરી બેઠી કરી. ‘હવે તો કાંઈક બોલો.’

બે કોળિયા ભરી લીધા પછી ડૉક્ટરે ગ્લાસમાંથી પાણીનો ઘૂંટડો ભર્યો અને પૂછ્યું, ‘શું પૂછતી હતી તું?’

‘કાંઈ નહી હો,કાંઇ નહિં ! ’ એમ ટોણાદાર ઠાવકાઈથી દયાબહેને કહ્યું અને મૂંગા થઈ ગયાં.

‘જો, સાંભળ!’ ડૉક્ટરના અવાજમાં થોડી બરડતા આવી. સ્વર પણ ઉંચો થયો. બોલ્યા: ‘કોઈ પેશન્ટની વાત જાણવાનો આટલો બધો ભડભડીયો તારે શા માટે રાખવો જોઇએ ?’

તે ‘પેશન્ટ’ હતું, એમ ને?ઉંહ, પેશન્ટ!’ દયાબહેનના ગોળ મોં પર રતાશ ધસી આવી. એ ફરી બોલ્યાં, ‘ઠીક, ઠીક,પેશન્ટ હતું, એમ જ ને?’ એમના સ્વરમાં રહેલો તીખો સાર ડૉક્ટર સુધી પહોચ્યો. કોળિયો ભરીને ગળે ઉતારતાં બે ક્ષણનો સમય વિચારવાનો મળી ગયો. બોલ્યા, ‘તું ગમે તેમ કહે પણ પેશન્ટ જ ને !’ વળી કંઇક વિચારીને શબ્દને આગળ ધકેલ્યો. ‘પેશન્ટ જ કહેવાય. શું સમજી? ડૉક્ટરને મન તો.’

‘ઉંહ ! હરામના હમેલવાળીઓ વળી ‘પેશન્ટ’ ક્યારથી થઈ ગઈ? શું કાંઇ રોગ હતો એવડી એને ?’

‘હવે મૂક ને માથાઝીંક !’ ડૉક્ટર અકળાઈને બોલ્યા અને થાળીમાં હાથ ધોઈ નાખ્યા. પછી ડોક નમાવીને હોઠ લૂછ્યા. પછી બોલ્યા: ‘તારે અસલમાં જાણવું છે શું, એ બોલ ને !’

‘મારે એ જાણવું છે કે એ હતી કોણ ?’ વળી સવાલ અધુરો લાગ્યો એટલે પૂરો કર્યો. ‘આપણા ગામની જ હતી? રાંડીરાંડ? કે કુંવારી?’

ડૉક્ટર ચશ્માં ચઢાવીને પત્ની સામે જોઈ રહ્યા. સળીથી દાંત ખોતરવા માંડ્યા. સાઠની થઈ પણ કેટલી બધી લેવાદેવા વગરની જિજ્ઞાસાથી છલકાતી હતી? આને જવાબ દેવો જરૂરી ખરો?ફરી વિચારો ઉપરતળે થયા. જવાબ ન આપીએ તો થાય તો કાંઈ નહી….કદાચ નાનકડી જીભાજોડી થાય. ચાલો, એ પણ ન થાય, પણ ઘરની હવામાં થોડો ભારભાર થઈ જાય. મને એ ન પોસાય. દિકરો અમેરીકા રહેવા ચાલ્યો ગયો પછી એના માટે એક જમાનામાં વસાવેલાં રાચરચીલાં અને તેની તસવીરોને જ નિર્જીવ તો નિર્જીવ, પણ વસતિ ગણીને જીવવું પડતું હતું. એમાં વળી એક માત્ર જીવતી વસ્તી મૂંગી થઈ જાય તે ન પોસાય.

‘જો સાંભળ,’ ડૉક્ટરના મનમાં નિર્ણય સાવ સ્પષ્ટ થઈ ગયો. કહી તો દેવું જ અને કહેવું કે કોઈને કહીશ નહીં. એ આગળ બોલ્યા. ‘દુનિયામાં આદીકાળથી ચાલ્યું આવે છે એવું જ હતું. બિચારી કુંવારી હતી. પાડોશમાં કોઈ છેલબટાઉ છોકરાએ ભોળવી હતી. આટલી જ વાત. બાકી મારે શું? મારા આશરે આવ્યા એટલે મેં ફરજ બજાવી દીધી.’

‘પણ મૂળ મુદ્દાની વાત કરો ને !’ બોલતાં બોલતાં દયાબહેનની આંખમાં અણગમો ધસી આવ્યો. બોલ્યાં, ‘નામ પૂછું છું એ રાંડેજણીનુ. પાપ લઈને આપણા દરવાજે આવી. ચાર-છ કલાક ઘલાઈ રહે. તમે જમવાય ઉપર ન આવો. કૉફી ઉપર કૉફી મંગાવ્યા કરો. મને પાસે ફરકવા ય ન દો ને પછી એ જાય ત્યારે લગરીક આસ્તેથી પૂછું તો આમ આટાપાટા રમો ! કઈ માટીમાંથી બનાવ્યા છે ભગવાને તમને !’ બોલી ગયાં આટલું બધું એક સામટું, એકીશ્વાસે અને હકથી, બૈરી તરીકેના હકથી. અંતે ડૉક્ટરે હથિયાર હેઠાં નાખી દીધાં. બોલ્યા : ‘લે ત્યારે, કહું છું, પણ ખબરદાર કોઈને કહ્યું છે તો?’

‘અહીં તો મારી બલાનેય નવરાશ નથી.’ દયાબહેને છણકાઈને હોઠ ચડાવ્યા, ‘આ તો જરા જાણું કે કોણ નીકળી આ વળી રખડેલ?’

‘બહુ ઉંચા ઘરની નહોતી, નબળા ઘરની હતી.’ ડૉક્ટર ધીરેથી બોલ્યા: ‘તું ઓળખે છે ને પાનાચંદ ધરમશીને?પેલા ગાવડકાવાળાને? આ એની છોકરી. રક્ષા કે કાંઈક એવું નામ હતું….બસ બીજું કશું જાણવાની આપણને જરૂર શી?’

પાનાચંદ ધરમશી? દયાબહેને એકદમ ચમકીને પૂછ્યું. સુધરાઈની ચૂંટણીમાં તમારી જેની સાથે ઠેરી ગઈ હતી એ? પણ એ તો ગુજરી ગયો કે નહીં? આ છ-સાત મહિના અગાઉ, કે નહીં?’

‘એ જ’ ડૉક્ટર બોલ્યા, ‘ઉઘાડું થઈ ગયું એનું ઘર. એમાં આ બન્યું હશે. બાકી કંઈ છોકરી એવી લાગે નહીં.’

‘હવે તમે ય ક્યાં ધરમરાજા થવા બેઠા.’ દયાબહેન ચિડાઈ ગયાં : ‘રખડેલ હોય તો જ આવું બને. સંસ્કાર ક્યાં લેવા જવા?’

ડૉક્ટર ચૂપ થઈ ગયા. પાનાચંદ ધરમશી જોડે ઝઘડો થયો હતો. પણ હવે શું? એને ઉપર ગયે મહિનાઓ થઈ ગયા. જો કે, છોકરી એના મામા સાથે લપાતી-છુપાતી દવાખાને આવી ત્યારે એ ઝઘડો યાદ તો આવી ગયો હતો. બે ઘડી આંખ પણ ફરી ગઈ હતી. પણ છોકરીની આંખમાં ઠરી ગયેલી પીડા જોઈને પોતે ઠરી ગયા હતા. ગભરુ ગભરુ અને ગાભરી ગાભરી લાગતી હતી. પંદર-સત્તરની તો માંડ. પણ માત્ર ચહેરા સિવાય આખો દેહ બદલી ગયો હતો. મોટી ભડભાદર બાઈ જ જાણે ! બસ કુદરતે એના સલાટવેડા શરૂ કરી દીધા હતા. કાંડાં ભલે ખપાટ જેવાં જ રહી ગયાં હશે, પણ બાકીના અંગો ઉપર માંસ ચઢવા લાગ્યું હતું. આવનાર ખરેખર આવી શકવાનું હોય કે નહીં, કુદરતને એની સાથે જ કોઈ નિસ્બત નહોતી. એણે તો તોરણ-તંબુ-પરબ બાંધવા માંડ્યાં હતાં. છોકરીને અહીં આવતાં સુધીમાં તો શ્વાસ ચઢી ગયો હતો. ભારે થવા માંડેલી છાતી ઓઢણી નીચેથી પણ ઊંચીનીચી થતી સાફ દેખાતી હતી. ડૉક્ટરના સવાલ :‘તારું નામ શું?’ના જવાબમાં એ ‘રક્ષા’ એટલું બોલવા ગઈ ત્યાં તો એના હોઠના ખૂણેથી લાળ ટપકી ગઈ. ડોક્ટરે આ નિશાની પણ ઉકેલી લીધી. ઘણો આગળ નીકળી ગયેલો મામલો કહેવાય. કાયદાની બહાર કે અંદર? એમણે સાથે આવેલા મામા સાથે વાત શરૂ કરી તો વાક્યે વાક્યે શ્વાસની જગ્યાએ એની ભાણીને ગાળ આપીઆપીને વાત કરી. ભાણીના પેટમાં ભાર હતો, પણ મામાના પેટમાં એનું શૂળ હતું. જે જીભ સુધી થોરની જેમ ઉગી ગયું હતું. આખીય બીના કહ્યા, પછી એમણે ડૉક્ટરને કહ્યું, ‘આપને માથે અમને ભરોસો છે. બીજે જવું ક્યાં? આપ ચાય તે ફી લઇ લો, પણ આ રાંડનો છેડાછુટકો કરી દો. કાળમુખી મારી બહેનના પેટે પથરો કેવી રીતે જન્મી?શું કરીએ?’

મજબૂરી બતાવવા એણે હોઠ અને મુઠ્ઠી બન્ને બીડી દીધા.

‘આમ જ જન્મી હોય!’ ડૉક્ટર જરા મરકીને બોલ્યાઃ ‘બીજી કોઈ પ્રોસેસ નથી હોતી.’

મામો સમસમી ગયો. જાણે કે કોઈએ બહેનસમાણી ગાળ ચોડી, પણ ગળી ગયો, બોલ્યોઃ ‘ડૉક્ટરસાહેબ, પણ પાપ એ પાપ છે. અન્ન એ અન્ન ને અખાજ એ અખાજ! અખાજ ખાધું છે તેને હવે ઓકાવવું જ રહ્યું ને !’

ખેર, આવે વખતે પાનાચંદ ધરમશીના નામ સામે જોવાનું ન હોય. મામાએ કરેલી પાપ-પુણ્યની વાતો સામે પણ નહીં. છોકરીની દશા સામે જોવાનું હોય. એની બાકી પડી લાંબી જીંદગી સામે જોવાનું હોય. ઠીક છે. ચાલો, માણસ નથી. તમારે મદદ કરવી પડશે. એનેસ્થેસિયા પણ હું જાતે જ દઈ દઈશ. મુશ્કેલ નથી. પણ છતાં આમાં સહી કરો. છોકરીની પણ કરાવો. છોકરીએ સહી કરવા માટે પેન હાથમાં લીધી ત્યારે એક ભયંકર તમાચા જેવા ઠપકાના અંદેશાથી ડૉક્ટર ભણી જોયું હતું અને એ ભયની પછવાડે પાણી ધસી આવ્યું. એની આંખોની કીકીઓમાં અપરાધભાવની એક છાયા હતી એ પણ રોળાઈ ગઈ.

આ આટલી બધી વાત દયાને ક્યાં કરવી? અને હવે શું? એ લોકો તો કામ પતાવીને રીક્ષા કરીને ચાલ્યા ગયા. એ પહેલા માંડ ત્રણેક કલાક આરામ કર્યો હશે. એનેસ્થેશિયાની અસર વળે તેની જ રાહ હતી એ લોકોને. એ છઆઠ કલાક દયા નીચે પૂછપરછ પણ કરવા આવી નહીં એટલો એનો પાડ. ખેર, પણ હવે ટૂંકમાં દયાને કહી દઈએ એનો વાંધો નથી.

ડૉક્ટરે ફરી વાત જોડી દીધી. ‘હા’ એમણે કહ્યું. ‘સંસ્કારની વાત તો જાણે સમજ્યા.’ પણ વળી પત્નીની ભૃકુટી ચડેલી જોઈ. કહેવાનું સમતોલ કરી નાંખ્યુ. બોલ્યા: ‘પેશન્ટના સંસ્કાર નથી જોવાતા, હાલત જોવાની હોય છે.’ ડોક્ટરે કહ્યું: ‘મેં કાઢી મૂક્યા હોત તો વળી કોઈ ઊંટવૈદ્ય પાસે જાત. તો પછી પ્રભુ જાણે શું થાત? એ કરતાં આપણે કર્યું એમાં શું પાપ છે?’

દયાબહેન બોલ્યાં:‘તમે જાણો અને તમારા કરમ. મને એમાં ના ઘસડતા. બાકી કોક દા’ડાના સલવાઈ ન જાઓ એ જોજો. બાકી…’ એ ઊભાં થઈ ગયા ને ડૉક્ટરનું બિછાનું સરખું કરવા માંડ્યા, ‘તમારે એવાની ફીને પણ ઘરમાં ન લાવવી. હું છાંટ નાંખીનેય નહી લઉં. આ કહ્યું!’

‘ફી ક્યાં લીધી છે?’ ડૉક્ટર બોલ્યા’ શું તું પણ…! ખરચ પણ લીધો નથી !’

‘તે બહુ સારું કર્યું પણ …’. એમણે ડૉક્ટરનું ઓઢવાનું સરખુ ગોઠવ્યું: ‘આ પૃથ્વી હવે બહુ ભાર નહીં ઝીલે. કીડાનો વસ્તાર ફાટ્યો છે. આવી છોકરીઓએ કઈંકના સંસાર બગાડ્યા. કંઈક કુટુંબને બોળ્યાં. એક વાર લોહી ચાખી ગઈ. આડી લાઈને ચડી પછી જ્યાં જ્યાં જાય ત્યાં દવ લગાડવાની. તમને ખબર નથી કે તમે કેવા પાતકમાં હાથ નાંખ્યા છે !’

ડૉક્ટર બિછાનામાં ચાદર ઓઢીને શું સૂતા? લાગ્યું કે પલંગમાં દયાબહેને ઉચ્ચારેલા અણીદાર શબ્દો પથરાઈ ગયા છે. આખી રાત પડખાં ઘસતા રહ્યા. દયાબહેનના વેણ વારંવાર ખૂંચતા રહ્યાં. દયાની થિયરી સાચી હતી. હતી?

અંતે ઉંઘ તો આવી ગઇ.

**** **** ****

‘અલ્યા’ ડૉક્ટરે કહ્યું : છોકરાને વરાવવા આવ્યો છે ને આમ જાઉં જાઉં શું કરે છે?’

‘અરે કાકા, વસંતે ઊભા થઈને બારી બહાર પાન થૂંક્યું.તમે આ મિનિટે મને રિપોર્ટ આપો એટલે બીજી મિનિટે અમે ગાડી-બસ જે મળે તે પકડીએ. પૂછો ને આ તમારી વહુને જ ! અમારી મુંબઇની હાડહાડ જિંદગી છે. તમારે અહીં ગામડામાં સારું છે. બાકી અમને તો એક મિનિટની મરવાની ય ફુરસદ ક્યાં હતી?’

વસંતની વહુ શરમાઈને નીચે જોઈ ગઈ.

‘મરવાની નથી તો છોકરાને પરણાવવાની કેવી રીતે મળશે?’ બોલીને ડૉક્ટર ખડખડાટ હસ્યા.બોલ્યા : ‘તારા વગર કારોબાર અટકી નહીં પડે. તમે બે ય ભાઈઓ ધંધામાં ભેગા છો ને આ સરોજ વગર ઘરનો કારભાર અટકી નહીં પડે. ઘરમાં બબ્બે તો વહુઆરુ આવી ગઈ છે. ને આ ત્રીજીને શોધવા નીકળ્યા છો.’ દયાબહેન બોલ્યાં, ‘…ને પાછી અમારા જ ગામમાંથી લઈ જવી છે. છતાં ઘોડે ચડીને શું આવ્યા છો બેય માણસ?’

આવું હસવું-હસાવવું થોડી વાર ચાલ્યું. ચાલે જ. વસંત-સરોજ દૂર મુંબઈ રહેતાં હતાં. પણ દૂરના નહોતા. સગ્ગા ભત્રીજા અને વહુથી વિશેષ. બે છોકરાંને પરણાવી ચૂક્યા હતા. છેલ્લાને પરણાવી પરવારી જવાં માગતાં હતાં.

‘કાકા’ વસંત ગંભીર થઈ ગયો: ‘આ તમે બબ્બે વહુઆરુનું બોલ્યા એટલે કહું છું. આ સરોજની તો જીભ નહીં ઉપડે. બાકી એ બેય વહુઓમાં અમે ખાટ્યા નથી. બાંધી મૂઠી લાખની રહેવા દેવા જેવી છે. વીણી વીણીને ઊંચામાં ઊંચા ખાનદાનની ભણેલીગણેલી વહુઓ લાવ્યા છીએ. છોકરાવને પણ પસંદ પડી હતી. પણ..’ એણે ત્રાસી જવાની ચેષ્ટામાં બે હાથ જોડ્યા. શી વાત કરું? બંને તોબાની તાળી જેવી છે. બંને જણીઓ અંદરોઅંદર શિંગડા ભરાવવામાંથી જ ઊંચી નથી આવતી. આખા કુટુંબને એક પગે રાખે છે. હું અને સરોજ ક્યાંય ભેગા બહારગામ નથી જઈ શકતાં, માનશો? ઘરમાં કોઈ મહેમાન આવે, અરે પછી મોટાભાઈનાં દિકરી-જમાઈ જ કેમ ન હોય?પણ બે દિવસમાં એ લોકોનેય ઊંબરો છંડાવી દે છે. અને એના ધણીઓને તો કોડીના કરી નાંખ્યા છે. કાંઈ કહેવા જેવું નથી. ટૂંકમાં સમજો ને અમારા છોકરાઓ હીજરાઈ હીજરાઈને અર્ધા થઈ ગયા છે!’

કદાચ બહુ કેદારો કઢાઈ ગયો. તરત સરોજ વચ્ચે બોલી. ‘હવે કહું છું જવા દો. કાકા-કાકીને ચિંતા કાં કરાવો?’

ડૉક્ટર બોલ્યા નહીં. ચશ્માંની ફ્રેમને હાથમાં રમાડવા માંડ્યાં. સ્ત્રીઓ કેવી હોય છે? દયા પરણ્યા પહેલાં કેવી લાગતી હતી? પછી કેવી કરડકણી થઈ ગઈ? આ તો ઠીક, સંસાર નભી ગયો. સંતાન સારા સાંપડ્યા એટલે મોતીનું પાણી મોતીમાં રહી ગયું. બધે ય એમ જ હશે ને? એ બહુ ઊંડા વિચારમાં ઊતરી ગયા. ‘કાકા…’ એકાએક વસંતે એમનું ધ્યાનભંગ કર્યું : ‘ગાવડકાવાળા કોઈને તમે ઓળખો છો? પછી અટકીને બોલ્યો. હવે આપણો નાનો એક બાકી છે. એના માટે એ કુટુંબમાંથી માગું આવ્યું છે. એટલે અહીં સુધી ધક્કો ખાધો.’

‘કોની વાત કરો છે?’ ડોક્ટરે પૂંછ્યુઃ‘કોણ ગાવડકાવાળા?’

‘પાનાચંદ ધરમશી પારેખ’ વસંત બોલ્યો :‘ઓળખો છો?’

ડૉક્ટરના લમણામાં ધણધણાટી વ્યાપી ગઈ. એમણે તરત જ દયાબહેન સામે જોયું તો એ ખુરશીમાં જાણે પથ્થરની મૂર્તિ બની ગયાં હતાં. ડોક્ટરે તરત જ એની તરફથી નજર વાળી લીધી. પછી બોલવા ખાતર જ હોય તેમ બોલ્યા. ‘પણ એમને તો એક છોકરી જ છે ને ? હું ઓળખુ છું.’

વસંતને સમજાયું નહી. એણે ભોળાભાવે પૂછ્યું. ‘કેમ? એક જ છે એટલે શું? પરણાવેલી છે ક્યાંય?વેશવાળ કરી નાખ્યું છે ક્યાંય?’

ત્યાં તો સરોજે પૂછ્યું : ‘કાંઈ કહેવાપણું છે? ખામીવાળી છે?’

‘ના ના ના ના ના…’ ડોક્ટરે કોઈ વિચારને મગજમાંથી છંટકોરી કાઢતા હોય તેમ માથું ધુણાવ્યું. ‘હું કહેતો હતો કે એની એક જ છોકરી છે, ખરું?રક્ષા?’

‘હા’ સરોજ બોલી.’ એ જ કહે છે કે ઘર જરા ઘસાઈ ગયેલું છે. બાપ હયાત નથી. એના મામા તરફથી માગું આવ્યું છે. પણ કહે છે કે છોકરી ફૂટડી છે. ભણેલીગણેલી છે મળતાવડી છે. રાઇટ?’

વસંતે કહ્યું : ‘શું તું ય પણ! આપણે તો ગમે તે સાંભળ્યુ હોય, પણ આપણે તો કાકા આપે એ રિપોર્ટ સાચો.’

ડોક્ટરે ફરી દયાબહેન સામે જોયું તો તે તીખી નજરે ડૉક્ટરને તાકી રહ્યાં હતાં. ફરી ડૉક્ટર ખળભળી ગયા. ફરી નજરને વાળી લીધી. ને વસંત તરફ નજરને ફેરવી. પૂછ્યું : ‘તું પાકો વિચાર કરીને આવ્યો છે ને, વસંત?’

‘પાકો એટલે?’ વસંત બોલ્યો : ‘હજુ પોદળામાં સાંઠો રાખ્યો છે આપણે. પણ તમારા અભિપ્રાય પર બધો આધાર છે, કાકા! તમારો મત જરાય ઓગણીસવીસ હોય તો આપણે ના પાડી દઈએ. એમાં આપણી સજ્જનતા છે. એ લોકો પણ બીજે નજર નાખી શકે ને?’

‘બીજે?’ ડૉક્ટર બોલ્યા અને મરક્યા. મનમાં એક લાંબી, કોઈની જન્મકુંડળીની મધ્યમાં પહોંચતી હોય એવી જામગરી પથરાઈ ગઈ. હમણાં તેની ઉપર તીખારો પડ્યો કે પડશે? એ એકદમ સંયત થઈ ગયા. બોલ્યા ‘સારાં ઠેકાણાં આજે છે જ ક્યાં? લોકો બીજે નજર નાંખે તો ક્યાં નાખે?’

‘એટલે?’ સરોજે પૂછ્યું

‘કંઈ નહીં!’ ડૉક્ટર એકદમ બોલી ગયા.‘આપણા નરેશે જોઈ?’

‘હા વળી! એણે ફોટો જોઈને હા ભણી એટલે તો અહીં સુધી લાંબા થયાં. બાકી માગાં તો પાંચસો અને પંચાવન આવે છે.’

સરોજ બોલી: ‘કાકા, અત્યારે ન જાણતા હો તો તપાસ કરીને કહેજો. કુટુંબ કેવું? રૂપિયા પૈસાની ઉણપને તો પહોંચી વળાશે, પણ સંસ્કાર કેવા? રૂપ કરતાં કન્યા ગુણે કેવી?’

દયાબહેન મોં આડો સાડીનો ડૂચો દઈને ઉધરસ ખાવા માંડ્યા. ને ચાના ખાલી કપને લે-મૂક કરવા માંડ્યાં. એમને કંઈક કહેવું હતું. પણ ડૉક્ટર ફરી વાર એમની તરફ નજર જ માંડતા નહોતા. ઉંહ, સગા ડૉક્ટરના હતા તો ડૉક્ટરે જ કહી દેવું જોઈએ ને ! હજુ વરસ દિવસ ઉપર જ એ છોકરીએ કાળો કામો…

એકાએક ડૉક્ટર બોલ્યા: ‘કરો, કરો, હું ઓળખું છું, એના મામાનેય ઓળખું છું. કરો, કરો. એમાં પૈસા ભારેય વાંધો નથી. શું? છોકરી શાંત છે. અને…’ એકેએક શબ્દને અર્થસોતો બોલ્યાઃ ‘સંસ્કારી છે, ગભરુ છે. આપણામાં સમાઇ જાય એવી છે. પણ હા એક વાત છે….’

દયાબહેન એકકાન થઈ ગયા. ડૉક્ટર હવે શું મુદ્દા પર આવતા હતા કે?

ત્યાં તો ડૉક્ટર બોલ્યા:‘છોકરા-છોકરી એકબીજાને પસંદ પડવા જોઈએ. એ મુલાકાત ગોઠવો. એમાં પાર ઊતરો તો જુગતેજોડી છે. છોકરી સોના જેવી છે.’

‘એમ ને?’ સરોજ એકદમ રાજી થઈ ગઈ:‘હું એ જ કહેતી હતી. કાકી ભલે પગની તકલીફને કારણે ઓછું હરેફરે. પણ કાકા તો ડૉક્ટર રહ્યા ને ! એ સૌને ઓળખે. એમનો મત ફાઈનલ જ હોય.’

દયાબહેન ઊઠીને અંદર ચાલ્યાં ગયાં. ડૉક્ટરને અમસ્તો અમસ્તો જ શ્વાસ ચડી આવવા જેવું થયું. સરોજે ઊભા થઈને પાણી આપ્યું. એ પીધું ને કપાળે પરસેવાનાં બુંદ બાઝી ગયાં. એ બોલ્યા: ‘વૃદ્ધાવસ્થા, ભાઈ. આવું આવું થઈ આવે ક્યારેક. એટલે તો જુઓ ને, કંદર્પ અમેરીકા બોલાવે છે. અમને બેયને. કહે છે વરસ દિવસ સુધી પાછા ફરવા નહીં દઈએ.’

‘જઈ આવો, જઈ આવો.’ સરોજ બોલી.

‘પણ હજુ તો વાર છે ને ! આવતા મહિને..’ ડૉક્ટર બોલ્યા: ‘મહિનો શું પૂરા પચ્ચીસ દિવસ પણ નહીં!’

‘અરે, હોય કાંઇ!’ સરોજ ચમકીને બોલી: ‘નરેશના લગ્નમાં તમે નહીં હો?’

‘અમે તમારા ગામમાં જાન લઈને આવતા હોય તો ય?’ સરોજ બોલી.

‘જુઓ…’ ડૉક્ટરે હસીને કહ્યું: ‘વહેલામાં વહેલા તમે એના લગ્ન કરો તોય સામી હોળીની સામી ઝાળે તો નહીં જ કરો ને! એપ્રિલ-મેમાં મુરત આવે ત્યાં સુધીમાં તો અમેરીકામાં અમે જુના થઈ ગયા હોઈશું. બાકી તમે લોકો ફિકર શું કરવા કરો છો? તમે હજુ પાનાચંદ ધરમશીની છોકરી સાથે નરેશનું ગોઠવો ! એ લોકોને એકબીજાને કંઈક હળવામળવા દો. મન મળવા દો. પછી લગ્નનું મુરત કાઢજો. અમારો ધોખો ન રાખશો. અમારા આશિર્વાદ હશે જ.’

બંને કશું બોલ્યા નહી. હજુ ઘણાં કામ કરવાના હતાં. છોકરી જોવા જવાનું હતું. પછી કાકા-કાકીની રજા લઈને ટ્રેન પકડવાની હતી. ત્યાં મુંબઈમાં કોણ જાણે કેવા ઉધામા મચાવ્યા હશે વહુઓએ !

‘મારાં કાકી ક્યાં?’ એકાએક સરોજ આજુબાજુ જોઈને બોલી. ‘એ એકદમ અંદર જતાં રહ્યાં!’

‘એને હમણાં હમણાં અજંપાનો રોગ થઈ ગયો છે’. પછી મનોમન બોલ્યા, ‘આજે રાતે હવે મારી દશા બેસવાની છે.’

**** **** ****

વસંત અને સરોજના બે વાર ટેલિફોન આવી ગયા અને એક કાગળ અને કંકોતરી પણ. અમેરિકા બેઠાં બેઠાં મળે એમ જ મોકલી. વાંચીને દયાબહેન આખો દિવસ ઘૂંઘવાયેલાં રહ્યાં. છેક સાંજે જ્યારે ડૉક્ટર બ્લેન્કેટ ઓઢીને ટી.વી. જોતા હતા ત્યાં જઈને થૂંકવાની જેમ શબ્દો બોલ્યાં : ‘શાસ્ત્રમાં જે પાપ લખ્યા છે તેમાં આ એક લાકડે માંકડુ વળગાડવાનું પણ મહાપાપ ગણાય. સમજો છો ને?’

‘શું થાય?’ડૉક્ટર કંઈંક મશ્કરીમાં, કંઈક ખસિયાણું હસીને બોલ્યા. ‘લાકડે માંકડું તો બધે વળગેલું છે.’ આટલું બોલીને એમણે આંખો ચમકાવીને દયાની સામે તાકીને જોયું. બોલ્યા: ‘જુગાર છે. જુગાર, સમજી? બાકી તું શાસ્ત્રની વાત કરતી હોય તો કહું કે એમાં તો લખ્યું છે કે કર્તાહર્તા ઈશ્વર છે. એની ઈચ્છા વગર તો ઝાડનું પાંદડું પણ હલતું નથી.’

‘સગા ભત્રીજાથી વિશેષ એવા પોતાના માણસોના ઘરમાં ઘો ઘાલી. સળગતું ઉંબાડિયું એના જ ઘરમાં ફેક્યું!’ દયાબહેન જરા આવેશથી ધ્રુજતા અવાજે બોલ્યાં. ‘તે પાછા મને શાસ્ત્ર શીખવાડો છો ! કોઈના નિસાસા જો જો ને !’

ડૉક્ટર કંઈ પણ બોલ્યા વગર કંકોતરી સામે તાકી રહ્યા. વાંચી, ફરી ફરીને વાંચી. બહુ કલાત્મક રીતે નામો ગોઠવ્યાં હતાં. ચિ. નરેશ અને સૌભાગ્યકાંક્ષિણી રક્ષા. ઉપર લાલ શાહીના છાંટા એ રીતે છાપ્યા હતા કે કંકુંના છાંટણાં પણ લાગે અને ફર્શ પર પાડેલા લોહીના ….એમના મગજમાં ચણચણાટી થઈ આવી. એ રાત, એ છોકરીની આંખો અને એના મામાની ગાળો યાદ આવી ગઈ. એમણે આંખે હાથ દીધા. દયા ભલે કર્કશા છે, પણ એની વાત શું સાચી નહોતી? એનું ગણિત સાદું હતું, પણ સવળું હતું. એ રીતે જો દાખલો સાચો પડે તો? છોકરી બહારચલ્લી નીકળી ! છોકરાની જીંદગી ખારી ઝેર થઈ ગઈ. એનું ખળભળી ગયેલું ઘર સાવ છિન્નભિન્ન થઈ ગયું. અને વસંત-સરોજ સાથેના આપણા સંબંધો હંમેશા માટે …..ઓહ….

ત્યાં જ કંદર્પ અને એની વહુ બહારથી આવ્યાં. કંદર્પ નજીક આવ્યો, અને બોલ્યો: ‘પપ્પા કંઈ થાય છે? કેમ આમ અનઈઝી લાગો છો? રિલેક્સ થવું છે? ચાલો, જઈને સૂઈ જાઓ બાજુની રૂમમાં. ચાલો, ચાલો.’

‘કાંઈ નથી થયું’ દયાબહેન બોલ્યાં: ‘એમને હવે ઘર સાંભર્યું છે. એમને..’ શબ્દેશબ્દ ઉપર ભાર દઈને ઉમેર્યું. એમને એમના દર્દીઓ પોકારે છે….દર્દીઓ..’

‘ડેમ ઈટ..’ કંદર્પ બોલ્યો : ‘એ વાત જ ન કરશો. હજી તો તમારે ઓછામાં ઓછું ચાર-પાંચ મહીના રહેવાનું છે-શું?’

‘ચાર-પાંચ માસ?!’ ડૉક્ટરને વિચાર આવ્યો : ‘ચાર-પાંચ માસમાં તો….’.

**** **** ****

અઢાર માણસોના બહોળા કુટુંબમાં સુખ વસે છે કે દુઃખ એમ આવનારા મહેમાન એક કલાકમાં તો ક્યાંથી તારવી શકે ?અને એ એક કલાક પણ જૂનાનવા થવામાં ગયો. સીધા અમેરિકાથી મુંબઈની આબોહવામાં આવી પડ્યાં એથી દયાબહેનનો જીવ ચૂંથાવા લાગ્યો. ડૉક્ટરે પણ બ્લડપ્રેશરની બે ગોળીઓ ગળી લીધી. રાહત લાગતી હતી. બસ, છાતી વારંવાર ધડકી રહી હતી. અને આંખો એક દૃશ્ય પર સ્થિર રહેતી નહોતી. જીભ સુકાઈ જતી હતી વારંવાર. કશુંક પૂછ્યા વગર પણ જીભ વારંવાર ઉપડતી હતી. પણ મન કહેતું હતું કે પૂછ્યા વગર જ જવાબ મળી જાય તો સારું.

પણ અંતે જમ્યા પછી ડૉક્ટર જ્યારે આરામખુરશીમાં બેઠાં બેઠાં છાપાંનાં પાનાં પર નજર લસરાવતા હતા ત્યાં વસંતે આવીને ખભે હાથ મુક્યો.ડૉક્ટરની છાતી ફરી ધડકી ગઈ.

‘કાકા’, વસંત બોલ્યો :‘જરી બાજુના ઓરડામાં આવશો? એક વાત કરવી છે.’

સમજી શકાતું હતું કે કઈ વાત હોઈ શકે! એ છાપું એક તરફ મુકીને વસંતની પાછળ પાછળ ગયા. રૂમના સોફાને એક ખૂણે સરોજ બેઠી હતી. ડૉક્ટરે એની સામે ખસિયાણું સ્મિત કર્યુ. સરોજ ઊભી થઈ ગઈ.

‘કાકા…’ વસંત બોલ્યો. એટલું જ કહેવા તમને બોલાવ્યા હતા કે તમે તો અમારી જીંદગી બદલી નાંખી !

ડૉક્ટરના ચહેરાનો રંગ ઊડી ગયો. થૂંક ગળે ઉતાર્યું. ત્યાં તો સરોજ બોલી : ‘અમે તો પાનાચંદ ધરમશીવાળા માગાં તરફ બહુ ધ્યાન જ આપવા માંગતાં નહોતાં, પણ તમારો અભિપ્રાય પડ્યો એટલે કર્યું ને ……..’

ડૉક્ટર એની સામે જ જોઇ રહ્યા.

‘એ કર્યું ને અમારા ઘરમાં જાણે કે સાક્ષાતલક્ષ્મી આવી.’ વસંત બોલ્યો.

ડૉક્ટરે ચમકીને એની સામે જોયું. શું કહેવા માંગતો હતો વસંત?

‘રક્ષા ખરેખર ખાનદાનનું ફરજંદ છે, કાકા.’ સરોજ બોલી :‘પેલી બેયને સિફતથી એણે વશ કરી દીધી. એના વિવેક, વળોટ, વાણી કે લાજમર્યાદામાં કાંઈ કહેવાપણું નથી. આખા ઘરનો બોજો ઉપાડી લીધો છે. લોકો તો કહે છે કે ક્યાંથી શોધી લાવ્યા આવું રતન!’

ડૉક્ટર આંખો બંધ કરીને આ બધું સાંભળી રહ્યા. કાનમાં જાણે કે બીજું કશું પ્રવેશવાની ગુંજાશ રહી નહોતી.

એમણે દયા ક્યાંય ઊભી રહીને આ બધું સાંભળતી હોય તો જોવા નજર ફેરવી. સરોજ સમજી ગઈ.

‘કદાચ…’ એ બોલી :‘કાકીને આ વાત મેં રસોડામાં કરી હતી. અત્યારે તો એમનો જીવ વધારે ચૂંથાવા માંડતા ઊંઘની ગોળી ખાઈને સૂતાં છે. ઉઠાડું?’

‘ના’ ડૉક્ટર બોલ્યા.‘ના, કશી જરૂર નથી, બાકી રક્ષા ક્યાં છે?’

એ જ વખતે રક્ષા બારણામાંથી પ્રવેશી. પણ શરમાઈને બારસાખ વચ્ચે જ ઊભી રહી. બસ એક જ નજર એણે મોટી મોટી આંખો કરીને ડૉક્ટર સામે જોયું.

ત્યાં જ સરોજ બોલી : ‘કાકા એને કઈં ટૉનિક કે એવું લખી આપો ને?’

‘કેમ?’ ડૉક્ટરે પૂછ્યું

‘ચોથો મહિનો જાય છે.’

‘સરસ’ ડૉક્ટરે મીઠું સ્મિત કર્યું, બોલ્યાઃ ‘કુટુંબમાં ઉમેરો…સરસ..’

એમણે લખવા માટે ખિસ્સામાંથી પેન કાઢી, પણ આંખમાં ધસી આવેલા પાણીને કારણે તરત લખી શક્યા નહીં. ફરી પેન બંધ કરી દીધી.

પછી બોલ્યા : ‘કોઈ જ જરૂર નથી ટૉનિકની, થવા દો બધું…’ એમણે અટકીને દુર ઊભેલી રક્ષાની સામે જોયું, ‘…બધું કુદરતી ક્રમમાં થાય છે.’


આ વાર્તાની સર્જનપ્રક્રિયા

મારી આ વાર્તા વિષે કોઇ ખાસ ઝીણવટભરી કલાકહાણી નથી. નવસારીના મારા 1982ના અંતથી 1984 મધ્ય સુધીના નિવાસ દરમીયાન મિત્રો સાથે મારી મહેફીલ આંતરે દહાડે જામતી. ‘વાચસ્પતિ‘ સાથેની આવી બેઠકોમાં તાત્વિક સાહિત્યિક ચર્ચા અમે ઓછી કરતા, પણ પોતે જોયેલા અને જાણેલા કિસ્સાઓના પત્તાં અમે એકબીજાની સ્પર્ધામાં પટમાં ઉતરતા. રમણ પાઠક અને મારી વચ્ચે લગબગ એક પેઢીનું અંતર હતું, એટલે અમારા બેઉની સ્થૂળ વાતોની રજૂઆતોમાં પણ અમારા પોતપોતાના માનસિક દૃષ્ટિકોણનું એક સૂક્ષ્મ અંતર રહેતું. રમણભાઇ કોઇ પણ ઘટના આદર્શવાદીતાના રંગ સાથે વર્ણવતા, પણ હું તેને મનોમન માનવસ્વભાવની સહજતાના બીજા જ રંગના ચશ્માથી જોતો. કારણ કે, આદર્શવાદિતા મને કદિ નથી રુચતી વાત નથી રહી. હું એમ માનનારો છું કે કદી કોઇ માણસ કોઇ એક ચોક્કસ આદર્શના વળોટ (Mode) પર ચાલતો નથી, ચાલી શકે પણ નહિં. એ પોતાના સહજ સ્વભાવના ધક્કે જ ચાલે છે. જેમાં હકારાત્મકતા અને નકારાત્મતાના અનેકવિધ કેલિડોસ્કોપિક સંયોજનો હોય છે.

આ વાર્તાની પાછળ જે મૂળ અને સ્થૂળ ઘટના છે તે તો કન્યાના લગ્ન સાથે જ વિસમી (કાઠીયાવાડી બોલીમાં ‘વીહમી’) જાય છે. એ પછી રમણભાઇએ કોઇ બીજી જ વાત ઉપાડી હતી. પણ મારું એમાં ધ્યાન ન રહ્યું. લગ્ન પછી શું થયું તે રમણભાઇએ મને કહ્યું નહોતું , કારણ કે એમની આદર્શવાદિતાની સીમા ત્યાં આવી જતી હતી. પરંતુ મારા મનમાં એ લગ્ન પછીના કલ્પિત બનાવો પોચી માટીમાં અંકુરો ફૂટે તેમ ફૂટવા માંડ્યા. બેશક એ પોઝીટીવ જ હતા, સ્વાભાવિક અને બની શકે તેવા હતા, પણ આદર્શવાદી નહોતા. આ વાર્તામાં પણ ડૉક્ટર જે રીતે વરતે છે તે એમનો સહજ સ્વભાવ છે. એમના એ સહજ સ્વભાવની ધાર સજાવવા જ મેં ડોકટરની પત્નીનું પાત્ર નકારાત્મક વલણવાળું ચિતર્યું છે. આ બહુ જાણીતો કિમીયો છે. જે દરેક લેખકના મનમાં ઊગે જ, પણ આમાં એ અનિવાર્ય હતો.

જે અંત છે તે મારું સર્જન છે. વાસ્તવમાં પેલી રીઅલ કન્યા સાથે શું થયું હતું તે જાણવાની મને જરૂર લાગી નથી. મારામાં એ જાણવાની જિજ્ઞાસાવાળો માણસ પડ્યો હોય તોય એ જુદો માણસ છે. એ મારો વાર્તાકાર નથી. વાર્તાકાર જે ક્ષણે રીઆલીટી જાણવાની ઇંતેજારી રાખવા માંડે એ ક્ષણે સર્જક તેનાથી અળગો થઇ જતો હોય છે.

વિશેષ નોંધ:

  1. આ સાથે 5-8 89 નો (સ્વ.) ગુલાબદાસ બ્રોકરનો મારા ઉપરનો પત્ર છે. તેમણે આ વાર્તા ‘જુગાર’ 1988ના ભારતીય જ્ઞાનપીઠ દ્વારા પ્રકાશીત ‘ભારતીય કહાનીયાં’ નામના સંચય (એન્થોલોજી) માટે પસંદ કરી હતી, એ પછી છ મહિને એ સંગ્રહ પ્રકાશિત થઇ ગયો હતો.

    (ગુલાબદાસ બ્રોકરનો પત્ર) આગળ તરફ


    (ગુલાબદાસ બ્રોકરનો પત્ર) બીજી બાજુ


  2. સુવિખ્યાત અભિનેત્રી આશા પારેખ દ્વારા નિર્મિત ગુજરાતી ટીવી સિરીઝ ‘જ્યોતિ’માં પણ આ વાર્તા દૃશ્યસ્વરૂપે રજુ થઇ હતી, જેમાં નેગેટીવ પત્નીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અરુણા ઇરાનીએ. આ સિરીઝ માટે આ ‘જુગાર’ સહિત કુલ 13 વારતાઓની પસંદગી સાહિત્યકાર બહેન વર્ષા અડાલજાએ કરી હતી.

લેખક સંપર્ક –

રજનીકુમાર પંડ્યા.,

બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.+91 95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +91 79-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

3 comments for “મારું વાર્તાઘર : જુગાર

  1. Himanshu Pathak
    August 23, 2020 at 2:38 pm

    અતી સુંદર અને કલાત્મક રજુઆત

  2. prafull ghorecha
    August 24, 2020 at 10:55 am

    બહુ જ સુંદર વાર્તા ખો કહો કે અડધી હકીકત. એમાં પણ રજનિભાઈ તમારા શબ્દો આહલાદક.

  3. prafull ghorecha
    August 24, 2020 at 10:56 am

    બહુ જ સુંદર વાર્તા કહો કે અડધી હકીકત. એમાં પણ રજનિભાઈ તમારા શબ્દો આહલાદક.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *