ફિલ્મસંગીતના નકશીકારો (૬) સરદાર હઝારાસિંહ

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

પીયૂષ મ. પંડ્યા

હિન્દી ફિલ્મીગીતોના શરૂઆતના દોરમાં મુખ્યત્વે ભારતીય સંગીતમાં વણાઈ ગયેલાં હાર્મોનિયમ, વાંસળી, શરણાઈ, સારંગી, સિતાર, સરોદ વગેરે જેવાં વાદ્યો ઉપયોગે લેવાતાં રહ્યાં હતાં. સમય જતાં એમાં પિયાનો, એકોર્ડીયન, ટ્રમ્પેટ, વાયોલીન, ચેલો અને ગીટાર જેવાં પશ્ચિમી વાદ્યોનો ઉમેરો થતો ગયો. એક બાજુ પંકજ મલ્લિક, અનિલ બિશ્વાસ અને ખેમચંદ પ્રકાશ જેવા પ્રયોગશીલ સંગીતકારો મેદાનમાં આવ્યા અને બીજી બાજુએ ગોવાથી પાશ્ચાત્ય સંગીતપધ્ધતિની તાલિમ લીધેલા એકથી એક ચડીયાતા વાદકો પણ મુંબઈની ફિલ્મનગરીમાં ખેંચાઈ આવવા લાગ્યા. આમ થતાં ચોક્કસ ક્રમમાં ફિલ્મી ગીતોનું કલેવર બદલાવાનું શરૂ થયું.

એવા સમયમાં એટલે કે સને ૧૯૪૨ આસપાસ અવિભાજીત ભારતના કરાંચી શહેરમાં એક યુવાન હાર્મોનિયમની રચના માટેની પેટી તેમ જ એને માટેના સૂર બનાવવાનું અને દરેક સૂરને એના કલેવરમાં બરાબર ઢાળવાનું કામ (ટ્યૂનીંગ) કરતો હતો. એ કામ કરતે કરતે હાર્મોનિયમ અને અમુક તંતુવાદ્યોનું ટ્યૂનીંગ કરવા અને એ વાદ્યોને વગાડવા ઉપર એનો હાથ બરાબર જામી ગયો હતો. એમાં પણ ગીટાર તો એ અસાધારણ ક્ષમતાથી વગાડતો હતો. રામસિંહ નામના એક સેક્સોફોનવાદકનું ત્યારે મુંબઈનાં સંગીતવર્તૂળોમાં બહુ નામ હતું. એ અવારનવાર મુંબઈથી કરાંચી આવતા જતા રહેતા હતા. એમની આંખે આ યુવાન ચડી ગયો. એમણે તેને મુંબઈનાં વાદ્યવૃંદોમાં ગીટાર વગાડવા માટે આમંત્રણ આપ્યું. થોડી અસમંજસ પછી હઝારાસિંહ નામનો એ યુવાન રામસિંહની સાથે સને ૧૯૪૭માં મુંબઈ આવી ગયો. સદનસીબે એને સીધો જ ખેમચંદ પ્રકાશ જેવા ધૂરંધરના વાદ્યવૃંદમાં પ્રવેશ મળી ગયો. એમના નિર્દેશનમાં હઝારાસિંહને ફિલ્મ ‘મહલ’નાં બે ગીતોમાં ગીટારવાદનની તક મળી. આ ગીતો હતાં ‘આયેગા આનેવાલા’ અને ‘મુશ્કીલ હૈ બહોત મુશ્કીલ’. એ પૈકીનું એક સાંભળીએ.

આ ગીતો થકી હઝારાસિંહનું નામ ઝડપથી જાણીતું બની, ઉપર આવી ગયું. એને પગલે પગલે એમણે પોતાના નામ આગળ ‘એસ’ – ‘સરદાર’ – લગાડી દીધો. આમ, એ ‘એસ. હઝારાસિંહ’ તરીકે જાણીતા થયા. એમનું ગીટાર ઉપર એટલું પ્રભુત્વ હતું કે એ દરેક પ્રકારની ગીટાર સમાન કુશળતાથી વગાડી લેતા.

સૌ પ્રથમ ગીટારનો પ્રાથમિક પરિચય મેળવીએ. એ એક પ્રકારનું તંતુવાદ્ય છે. આકૃત્તિમાં દેખાય છે એ સામાન્ય રીતે ઉપયોગે લેવાતી ગીટાર છે. વિશિષ્ટ આકારના મુખ (કે જેને ગ્રીવા/Neck કહેવામાં આવે છે) સાથે જોડાયેલા હાથા ઉપર ચોક્કસ સ્થાનોએ ધાતુના બનેલા પડદા/Frets લગાડવામાં આવ્યા હોય છે. સામસામે છેડે કુલ છ તાર બાંધેલા હોય છે.

એક હાથે પાતળી પટ્ટી (કે જેને નખલી કહેવાય છે) અથવા આંગળીના નખથી ગ્રીવા પાસેના તારને કંપાવવામાં આવે છે. બીજા હાથે જરૂર પ્રમાણે જે તે પડદા ઉપર આંગળી દબાવી, ચોક્કસ સ્વર ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આવી ગીટાર ‘સ્પેનીશ ગીટાર’ તરીકે ઓળખાય છે. આવી ગીટાર વડે બધા જ સ્વર ઉત્પન્ન કરી શકાતા હોઈ, એને ‘લીડ ગીટાર’ કહેવય છે. આવા જ આકારમાં મળતી અન્ય પ્રકારની ગીટારમાં હાથા ઉપર પડદા નથી હોતા. વળી મોટા ભાગે એમાં ચાર તાર હોય છે. એનો ઉપયોગ ગાયનની સાથે જે તે સ્વરના કોર્ડ્સ અને તાલ પૂરા પાડવા માટે થતો હોય છે. આ પ્રકારની ગીટાર ‘બાસ ગીટાર’ના નામે ઓળખાય છે.

ત્રીજા પ્રકારની ગીટાર ‘હવાઈયન ગીટાર’ કહેવાય છે. એ દેખાવમાં અને વાદનની પધ્ધતિમાં અગાઉના બે પ્રકાર કરતાં ખાસ્સી અલગ પડી જાય છે. સામાન્ય રીતે આ ગીટાર એના તાર ઉપર એક ધાતુના બનેલા ગોળાકારની મદદથી જે તે પડદા પાસે દબાણ ઉભું કરીને વગાડવામાં આવે છે.

શાસ્ત્રીય રીતે તો ગીટાર અનેક પ્રકારોમાં વહેંચાય છે, પણ પ્રાથમિક સમજણ માટે આ ત્રણ પ્રકાર જાણવા બહુ થઈ ગયા. કોઈ પણ પ્રકારની ગીટાર મૂળ તો તંતુવાદ્ય છે. એને તાર ઉપર પ્રહાર/Stroke લગાડીને વગાડવામાં આવે છે.

આમ તો હઝારાસિંહ બધા જ પ્રકારની ગીટાર સમાન કુશળતાથી વગાડી શકતા હતા, પણ મોટા ભાગનાં ફિલ્મી ગીતોમાં એમણે લીડ અને/અથવા હવાઈયન ગીટારનો ઉપયોગ કર્યો છે. લેખની શરૂઆતમાં જોવા મળતી તસવીરમાં હઝારાસિંહ લાક્ષણિક અદામાં હવાઈયન ગીટાર વગાડી રહેલા નજરે ચડે છે. શરૂઆતનાં વર્ષોથી જ સંગીતનાં સાધનો સાથે વ્યવસાયિક ધોરણે કામ પાડ્યું હોવાથી એ પોતાની સૂઝથી ગીટારની રચનામાં અને એના વાદનમાં અવનવા પ્રયોગો કરતા રહેતા હતા. એક વિશિષ્ટ પ્રયોગના ભાગરૂપે એમણે બાર તાર લગાડેલી લીડ ગીટાર બનાવરાવી. પરંપરાગત ગ્રીવા સાથે બે હાથા લગાડાવી, બન્ને ઉપર છ-છ તાર લગાડાવ્યા. આવું કરવાથી એ ગીટારના વાદનમાં આગવી છટા ઉમેરાઈ જાય છે. સાથેની તસવીરમાં હઝારાસિંહ ‘ડબલ ગીટાર’ તરીકે ઓળખાતી એ ગીટાર સાથે એક રેકોર્ડની જાહેરાતમાં જોઈ શકાય છે.

આ પ્રકારની ગીટારનો ફિલ્મ ‘કાશ્મીર કી કલી’ના ગીતમાં હઝારાસિંહે કરેલો એક ખુબ જ સરસ પ્રયોગ માણીએ. આ ગીતની શરૂઆત જ ડબલ ગીટાર ઉપર વાગેલા પૂર્વરાગ/Preludeથી થાય છે. એ પછી પહેલા અને બીજા અંતરા વચ્ચે વાગી રહેલો મધ્યરાગ/Interlude બહુ જ રોચક બની રહ્યો છે. શરૂઆતમાં સિતાર અને પછી સંતૂર એમ બે ભારતીય વાદ્યો વાગે છે. એ પછી તરત જ સંતૂર ઉપર વાગી છે એ જ ધૂન ગીટાર ઉપર વાગે છે, પણ તદ્દન જૂદા મિજાજમાં! ટાઈમર ચાલુ રાખીને સાંભળતાં ખ્યાલ આવે છે કે બરાબર 1.48 ઉપર સિતાર શરૂ થાય છે. એ પછી 1.58 ઉપર સંતૂર સંભળાય છે અને બરાબર 2.06 ઉપર ગીટારનો ઉપાડ થાય છે, જે એકદમ વિશિષ્ટ છે. આ યાદગાર ધૂન હજારાસિંહે ડબલ ગીટાર ઉપર વગાડી છે.

ફિલ્મી ઓરકેસ્ટ્રામાં વગાડવા માટે જે તે વાદ્ય વગાડવા ઉપર અસાધારણ પ્રભુત્વ જેટલું જરૂરી હતું એટલી જ જરૂરી હતી સ્વરલીપિ/Notations વાંચવાની ક્ષમતા. સ્વાભાવિક છે કે ભારતીય સંગીત અને પાશ્ચાત્ય સંગીતની સ્વરલીપિ તદ્દન અલગ જ હોય. ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબ તરફથી આવતા વાદકો ભાતખંડે લીપિ વાંચી શકતા હતા, જ્યારે ગોવા અને આસપાસથી આવતા વાદકો પાશ્ચાત્ય લીપિ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. આવા સંજોગોમાં કેટલાક વાદકોએ ઝડપથી બંને પ્રકારની લીપિ વાંચવાનું શીખી લીધું. એમાંના કેટલાકો કોઈ ને કોઈ સંગીતનિર્દેશક સાથે સહાયક અને/અથવા એરેન્જર તરીકે કામ કરવા લાગ્યા. હઝારાસિંહ પણ આમાંના એક હતા. સંગીતકાર ઓ.પી. નૈયર એમનાથી એટલા પ્રભાવિત હતા કે એમનો આગ્રહ રહેતો કે પોતાના દરેકે દરેક રેકોર્ડીંગમાં હઝારાસિંહે ઉપસ્થિત રહેવાનું જ, ચાહે એમણે વગાડવાનું હોય કે ન હોય. નૈયરના નિર્દેશનમાં એમણે વગાડેલાં અનેક ગીતોમાંનું એક તો ગીટારવાદનનો ઉત્તમ નમૂનો બની રહ્યું છે. એ છે ફિલ્મ ‘હાવરા બ્રીજ’નું ગીત ‘મેરા નામ ચીં ચીં ચૂં’. આ ગીતમાં લીડ ગીટાર અને હવાઈયન ગીટાર બન્ને સાંભળવા મળે છે.

સચીનદેવ બર્મનના નિર્દેશનમાં પણ હઝારાસિંહે ઘણાં ગીતોમાં સાથ આપ્યો. એ પૈકીના ફિલ્મ ‘પ્યાસા’ના એક ગીત – ‘જીન્હે નાઝ હૈ હિન્દ પર વોહ કહાં હૈ’ – માં તો મહંમદ રફીની ગાયકી સાથે માત્ર અને માત્ર હઝારાસિંહની ગીટારનો જ અવાજ કાને પડે છે.

બર્મનના જ સંગીતનિર્દેશનમાં ફિલ્મ ‘સઝા’ના એક ગીતમાં પણ હઝારાસિંહની કમાલ સાંભળવા મળે છે. એ ગીત છે ‘તુમ ન જાને કીસ જહાં મેં ખો ગયે’. સ્વાભાવિક રીતે જ ફિલ્મી ગાયક ગાયિકાઓ હઝારાસિંહની અસાધારણ આવડતથી ખાસ્સાં પ્રભાવિત રહેતાં હતાં. ટ્રમ્પેટવાદક રામસિંહ, વાંસળીવાદક હરિપ્રસાદ ચૌરસીયા, સંતૂરવાદક શિવકુમાર શર્મા અને સેક્સોફોનવાદક મનોહારી સિંહ જેવા ખ્યાતનામ વાદકો સાથે હઝારાસિંહની ગાઢ મૈત્રી બની રહી. પણ સ્વભાવે અંતર્મુખી અને

કંઈક અંશે શરમાળ એવા હઝારાસિંહ સંગીતકારો, વાદકો અને ગાયકો સાથે બહુ અંતરંગ ન બની શક્યા. જો કે અહીં એક તસવીરમાં એમને લતા મંગેશકર અને આશા ભોંસલે સાથે જોઈ શકાય છે.


p>હઝારાસિંહે ફિલ્મોમાં વગાડવા સાથે સાથે દેશ-વિદેશમાં સ્ટેજ કાર્યક્રમો પણ પુષ્કળ કર્યા. સને ૧૯૭૦માં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમની તસવીરમાં એ હવાઈયન ગીટાર વગાડી રહેલા જોઈ શકાય છે.

સાથે એક ટાઈધારી કલાકાર નાનકડી સુટકેસ જેવું વાદ્ય છેડી રહેલા જોઈ શકાય છે. એ વાદ્ય છે ‘ક્લેવાયોલીન’, જેણે ભારત દેશમાં ઈલેક્ટ્રોનીક્સ વાદ્યોના આગમનની છડી પોકારી. ( ફિલ્મ ‘નાગીન’માં કલ્યાણજી વીરજી શાહે આ જ વાદ્ય ઉપર બીનની ખ્યાતનામ ધૂન વગાડી હતી). એ વગાડી રહેલા કલાકાર છે વીપિન રેશમીયા, જે ફિલ્મી સંગીતમાં આ પ્રકારનાં વાદ્યોના પ્રયોગના પ્રણેતા ગણાય છે. અત્યારના સમયમાં એમની ઓળખાણ હીમેશ રેશમીયાના પિતા તરીકે વધુ પ્રસ્તુત બની રહે એમ છે. આ લખનારે નવેમ્બર ૧૯૭૧માં ઉપરા ઉપરી બે દિવસ હઝારાસિંહના સ્ટેજ શૉનો આનંદ માણ્યો છે. એમાં એમણે ગીટાર, વાયોલીન અને ક્લે વાયોલીન એ ત્રણે વાદ્યો ઉપર અલગઅલગ ગીતોની ધૂન વગાડી હોવાનું યાદ છે. સાથે એમના યુવાન પૂત્ર ઠાકુરસિંહ સેક્સોફોન ઉપર હતા અને બોન્ગો, કોન્ગો તેમ જ ડ્રમસેટ ઉપર હતા પેડ્રો ભાઈઓ.

ગીટાર ઉપર હઝારાસિંહે વગાડેલાં ફિલ્મી ગીતોની રેકોર્ડ્સ પણ બની છે. એમાંનાં કેટલાંક સાંભળીએ. ફિલ્મ ‘હાવરા બ્રીજ’નું ગીત ‘મેરા નામ ચીં ચીં ચૂં’. આ રેકોર્ડમાં હઝારાસિંહે લીડ ગીટાર અને હવાઈયન ગીટાર બન્નેના ઉપયોગથી છેડેલું એ ગીત સાંભળવા મળે છે.

હવે પછીની રેકોર્ડમાં એકસાથે બે ગીતો છે. ફિલ્મ ‘હસીના માન જાયેગી’નું ‘ઓ દિલબર જાનીયે’ અને ફિલ્મ ‘સંબંધનું’ ‘ચલ અકેલા તેરા મેલા પીછે છૂટા’. . . .

ફિલ્મ ‘પ્રીન્સ’ ના ગીત ‘બદન પે સિતારે લપેટે હુએ’ના ગીટારવાદનનું રેકોર્ડીંગ પણ એકદમ કર્ણપ્રિય છે….

ફિલ્મ ‘ફર્ઝ’નું ગીત ‘મસ્ત બહારોં કા મૈં આશીક’ એક જમાનામાં ખાસ્સું લોકપ્રિય હતું. એની ધૂનનું રેકોર્ડીંગ ….

એક વધુ ગીત સાંભળીએ. ફિલ્મ ‘જીગરી દોસ્ત’ના ગીત ‘છેડો ના દેખો ના’. એ ધૂમ મચાવી હતી. એનું ગીટારવાદન . . . .

હઝારાસિંહનાં વગાડેલાં અન્ય ગીતો પણ નેટ ઉપર ઉપલબ્ધ છે. એક વધુ વહેંચવાની લાલચ રોકી નથી શકાતી. ફિલ્મ ‘ઈન્તેકામ’ના ગીત ‘આ જાને જા’નું ગીટારવાદન સાંભળીને એ સીલસીલો પૂરો કરીએ.

આ હોનહાર કલાકારે ફિલ્મી ગીતોમાં તો વગાડ્યું જ, સાથે એમણે અનેક ફિલ્મોના પાર્શ્વસંગીતમાં પણ ફાળો આપ્યો. એમાં એમણે ગીટાર ઉપરાંત વાયોલીન તેમ જ ક્લેવાયોલીન પણ વગાડ્યાં છે. સને ૧૯૧૮ના ઑગસ્ટ મહીનામાં કરાંચીની બાજુના એક નાનકડા ગામમાં જન્મેલા હઝારાસિંહે સને ૧૯૭૨ના જાન્યુઆરી મહિનાની ત્રીજી તારીખે આખરી શ્વાસ લીધો. પોતે ભલે પ્રસિદ્ધિથી દૂર રહ્યા, એમની ગીટારે હજારો રસીયાઓના હ્રદયમાં હઝારાસિંહનું કાયમી સ્થાન બનાવી દીધું છે. અંતમાં કેટલાંક યાદગાર ગીતોની યાદી પ્રસ્તુત છે. આ ગીતોમાં ગીટારના જે કર્ણપ્રિય ટૂકડાઓ છે તે હઝારાસિંહના ગીટારવાદનથી મઢાયેલા છે.

૧)

તેરા તીર ઓ બે પીર દીલ કે આરપાર હૈ….

ફિલ્મ ‘શરારત’

૨)

પુકારતા ચલા હૂં મૈં

ફિલ્મ ‘મેરે સનમ’

૩)

આઓ હુઝૂર તુમ કો

ફિલ્મ ‘કિસ્મત’

૪)

આ જા આ જા મૈં હૂં પ્યાર તેરા

ફિલ્મ ‘તીસરી મંઝીલ

૫)

જીયા હો જીયા હો કુછ બોલ દો

ફિલ્મ ‘જબ પ્યાર કીસિ સે હોતા હૈ’

૬)

લાખોં હૈ યહાં દિલવાલે

ફિલ્મ ‘કિસ્મત’

૭)

તુમ કો પિયા દિલ દીયા

ફિલ્મ ‘શિકારી’

૮)

નદી કા કિનારા હો

ફિલ્મ ‘CID 909’

૯)

કિતના હંસી હૈ યેહ સમા

ફિલ્મ ‘હમ સાયા’

૧૦)

ચલ અકેલા ચલ અકેલા

ફિલ્મ ‘સંબંધ’


નોંધ.…..

લેખમાંની મોટા ભાગની સામગ્રી ઠાકુરસિંહના સૌજન્યથી તેમ જ પુસ્તક ‘Unsung Heros’ માંથી સાભાર.

તસવીરો નેટ ઉપરથી તેમ જ હઝારાસિંહના પૂત્ર ઠાકુરસિંહના સૌજન્યથી.સાભાર.

વીડિઓ ક્લીપ્સ એનો વ્યવસાયીક ઉપયોગ નહીં થાય એની બાહેંધરી સહ યુ ટ્યુબ ઉપરથી સાભાર.


વિશેષ નોંધ….. મનોહારીસિંહ વિશેની ગઈ કડીમાં સરતચૂકથી એમને ઉત્તરાવસ્થામાં પેરેલીસીસ થયો હોવાનો ઉલ્લેખ થયો હતો. હકિકતે તેઓ કીડની ફેઈલ્યોર વડે પીડાતા હતા. ક્ષતિ પ્રત્યે ધ્યાન દોરી, સાચી માહીતિ આપવા માટે નીકી ક્રીસ્ટી (સુરત)નો આભાર.


શ્રી પિયૂષ પંડ્યાનું વીજાણુ સંપર્ક સરનામું: piyushmp30@yahoo.com

4 comments for “ફિલ્મસંગીતના નકશીકારો (૬) સરદાર હઝારાસિંહ

  1. Chandrashekhar
    August 22, 2020 at 10:57 am

    વાહ વાહ અને વાહ જ… પીયૂષ! આ લેખ દરેક સંગીતપ્રેમીએ વાંચવો જ રહ્યો.

  2. Kirit Bhatt
    August 22, 2020 at 8:36 pm

    ઘણી જહેમત ઉઠાવી તમે,આ માહિતી મૂકવામાં અને સાથે
    ઉદાહરણરુપ ગીતો મૂકવામાં. અભિનંદન. અમારી જેવા ને
    તો આ બધું શોધતાં અને સમજતાં ય ઠીક ઠીક સમય લાગે.
    પણ એ લોકો ની લગન અને તમારી સૂઝ+અધ્યાપકીય સજજતા
    અમને કાંઠે પહોંચાડી દે.
    આનંદ.

  3. સંજીવન
    August 22, 2020 at 10:30 pm

    એક સિદ્ધ્હસ્ત કલાકારની ઘણી માહિતિ વાંચી આનંદ થયો

  4. prafull ghorecha
    August 23, 2020 at 11:15 am

    હઝારાસિંઘ વિષે ખૂબ જ ઉમદા માહિતી આપતો લેખ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *