લ્યો, આ ચીંધી આંગળી – ‘ભારી બેડા ને હું તો નાજુકડી નાર..’ :: અતીતમાંથી પણ સાદ પાડે છે અમૃત જાની

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

– રજનીકુમાર પંડ્યા

રાજકોટ રેડિયો સ્ટેશન શરુ થયું ૧૯૫૫ ની સાલમાં, પણ એનો સુવર્ણયુગ શરુ થયો ૧૯૬૦ પછી. ઓછામાં ઓછો એ પૂરો એક દસકો ચાલ્યો. હેમુ ગઢવી, દિવાળીબેન ભીલ અને ભજનિકો પ્રાણલાલ વ્યાસ અને મુગટલાલ જોશી એ બધા જ સિતારાઓ રાજકોટ આકાશવાણીના આકાશમાં ઉગ્યા અને હમેશને માટે લોકહૃદયમાં સ્થાન પામ્યા. એવી પ્રતિભાઓને ગામડે ગામડે ફરીને ખોળી કાઢનારા મરજીવાઓ ચંદ્રકાંત ભટ્ટ, ગીજુભાઇ વ્યાસ અને વસુબહેન ભટ્ટ. એમણે તો કરાંચીથી નિર્વાસિત થઇને આવેલા ઇંદુલાલ ગાંધી (‘આંધળી માનો કાગળ’ અને ‘ભાદરમાં ધૂએ લુગડાં ભાણી’ જેવાં અમર ગીતોથી ખ્યાત) ઉપરાંત અમૃત જાની અને હરસુખ કીકાણી જેવા જામેલા કલાકારોને નિમંત્રીને પોતાના કાફલામાં સામેલ કર્યા તો ભરત યાજ્ઞિક, હસમુખ રાવળ કે દેવેન શાહ જેવા એ વખતે નવોદિત કહેવાય તેવા નાટ્યકારોને પોતાની નિશ્રામાં ઘડ્યા.

હરકાન્‍ત શુક્લ અને દીના ગાંધી સાથે અમૃત જાની (વચ્ચે)

જેમણે અમૃત જાનીને માત્ર આકાશવાણીમાં જ જોયા હતા તેમને એમના જૂની (અને નવી પણ) રંગભૂમિમાં તેમણે કરેલા અતિ માતબર પ્રદાનની ખબર ના હોવી સ્વાભાવિક છે, પરંતુ ઇતિહાસના સોનેરી પૃષ્ઠોને કોઇ વાંચે કે ના વાંચે પણ એ તો અમીટના અમીટ જ રહે છે. મરજીવાઓને એ મળી જ રહે છે. તેમનો જન્મ ૧૯૧૨ માં જુલાઇની ૧૭ મીએ મોરબી પાસેના ટંકારામાં, એટલે આ વર્ષ એ હયાત હોય તો 108 વર્ષના હોય. જૂના નાટકોમાં સ્ત્રીપાઠ કરવામાં ચીરસ્થાયી નામના પામનારા બે પુરુષ કલાકારો એટલે જયશંકર સુંદરી અને બીજા આ અમૃત જાની. બેઉની તુલના ના કરાય. બન્ને અતુલનીય હતા. અને ત્રણેક વર્ષથી વધારે સમય સમકાલીનો પણ રહ્યા નહોતા. ૧૭માં અમૃત જાની અવેતન તખ્તા પર રાજકોટની એક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાના ‘ભારત ગૌરવ’માં માત્ર પંદર વર્ષની કુમળી વયે છાયાદેવીની ભૂમિકાથી પ્રવેશ્યા અને એ સ્ત્રી પાઠની અદ્‍ભુત અદાકારી જોઇને એ વખતે રાજકોટમાં શૉ કરતી ‘રૉયલ નાટક મંડળી’ના માલિક મહાભાઇ શેઠ, દિગ્દર્શક અને અભિનેતા લાલજી નંદા અને સોરાબજી કાત્રક તેમને પોતાની નાટક મંડળીમાં લઇ ગયા. એ માટે એમણે અમૃત જાનીના પિતા જટાશંકર સુંદરજી જાનીને બહુ સમજાવવા પડેલા. કારણ કે એ છેક ૧૯૦૦ થી એ ખુદ રંગભૂમિ પર અભિનય આપતા આવેલા હતા અને કેટલાક નાટકોનું તો દિગ્દર્શન પણ કરી ચુકેલા હતા. પરંતુ એ જમાનામાં નાટકવાળાઓની મથરાવટી મેલી ગણાતી. એને ભવાયા-તરગાળાની કોટીના ગણવામાં આવતા. મોટા ઘરના મોભીઓ પોતાના સંતાનોને-અરે, છોકરાઓને પણ-નાટકની ફંદ અને છંદથી દૂર જ રાખતા. જટાશંકર જાની પણ પુત્રને નાટકમાં જવા દેવા માટે જરાય રજામંદ નહોતા, પરંતુ ‘રૉયલ નાટક કંપની’વાળાઓની સતત સમજાવટને કારણે અને વિશેષ તો નબળી આર્થિક સ્થિતિને કારણે હા પાડવા મજબુર બન્યા. કારણ કે, દિકરાને ઑફર થયેલો માસિક રૂ. ત્રીસનો પગાર એ જમાનામાં બહુ જંગી ગણાય તેવો હતો. (મોરબી રાજ્યના ફોજદારનો પગાર પણ એટલો નહોતો.) એ રીતે રૂપાળા, કોમળ અને સુંવાળા ચહેરાવાળા અમૃત જટાશંકર જાનીનો એ વયને અનુરુપ સ્ત્રીપાત્રો ભજવવા માટે ધંધાદારી રંગભૂમિ પર પ્રવેશ થયો. રૉયલ નાટક મંડળીમાં તેમને પધ્ધતિસરની આંગિક અને વાચિક અભિનય ઉપરાંત નૃત્યની અને સંગીતની તાલીમ આપવામાં આવી. આમ છતાં તરત તો કોઇ મોટો રોલ ના જ મળે. પણ નાના નાના પાઠ ભજવવાની મિષે તાલીમ અપાતી રહેતી. એ ‘રૉયલ’માં જોડાયા એ જ દિવસોમાં એ લોકોના ‘શાહજહાં’ નાટકનું રિહર્સલ ચાલી રહ્યું હતું. જૂનાગઢમાં એનો પહેલો ખેલ હતો તેમાં અમૃત જાની સ્ત્રીઓના એક વૃંદમાં જ દેખાયા. એમણે એ વૃંદના સમૂહગીતમાં માત્ર બે લીટીની એક સાખી ગાવાની હતી એ સાચું, પણ એમણે ‘સ્ત્રી’ દેખાવાનું હતું અને એ રીતે એમના ‘સ્ત્રીયાવતાર’ની શરૂઆત કરવાની હતી અને એ એમણે સફળતાપૂર્વક કરી બતાવ્યું. સુપ્રસિદ્ધ નાટ્ય સંશોધક ધીરેન્દ્ર સોમાણીએ લખેલા અને ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રગટ થયેલા પુસ્તક ‘ગુજરાતી રંગભૂમિ: રિધ્ધિ અને રોનક’ નામના ગ્રંથમાં જણાવ્યા મુજબ ૧૯૨૯ની સાલમાં ‘લગ્નબંધન’ નાટકમાં તેમણે કમળાની અને એ જ વર્ષે ‘સરસ્વતીચંદ્ર’માં કુમુદસુંદરીની ભૂમિકા કરી. ‘નટવર્ય અમૃત જાની’ (સંપાદક : તેમના પુત્ર અને ‘નયા માર્ગ’ તંત્રી એવા ઇંદુકુમાર જાની)માં સ્વર્ગસ્થ દિલીપ રાણપુરાએ લખેલા પુસ્તકમાં જણાવ્યા પ્રમાણે સૌથી પ્રથમ અને મહત્વની સ્ત્રીભૂમિકા તેમણે એ જ અરસામાં ‘ભૂલનો ભોગ’ નાટકમાં ગંગા નામના પાત્રની કરી. ખેર, પણ એ પછી અમૃત જાની પોતાના અનન્ય અભિનયકૌશલ્ય અને બેનમૂન સહજ પ્રતિભાના બળ પર એ પછીના એકવીસ વર્ષો સુધી સ્ત્રીપાઠ ભજવતા રહ્યા અને એ દરેક ભજવણીમાં પોતાનો જીવ રેડતા રહ્યા. અજોડ સિધ્ધી અને પ્રસિધ્ધીને તે વર્યા.

(સ્ત્રીપાત્રમાં અમૃત જાની)

રાજકોટ વસતા મારા બહુ સારા વાચક-મિત્ર અને મર્મજ્ઞ એવા રમેશ પી. જોશીને તો સ્વ.અમૃત જાની વિષેની અનેક હકીકતો જીભને ટેરવે છે. તેમના સ્મરણ અનુસાર એમણે આશરે 450 જેટલાં નાટકોમાં અભિનય આપ્યો. એ નાટકોમાં એમની મહત્વની ભૂમિકા હોય તેવાં નાટકો છે ‘સૌરાષ્ટ્ર ધરણી’, ‘અંતરના અપરાધો,’ ‘હોહોલિકા’, ‘રાણકદેવી’, ‘રાજા ભરથરી’, ‘રણગર્જના’, ‘ભારતગૌરવ’, ‘અરૂણોદય’, ‘ગંગાડોશી’, ‘સત્તાનો મદ’, ‘એક જ ભૂલ’, ‘કિર્તીસ્તંભ’, ‘માલતિવિજય’, ‘મહાસતિ અનસૂયા’, ‘પરિક્રમા’, ‘વીર નારી’ અને ‘વડિલોના વાંકે’

(સાધુના પાત્રમાં અમૃત જાની)

તે ઉપરાંત નટવર્ય અમૃત જાનીએ અસંખ્ય નાટકોમાં સ્ત્રી-પાત્રો ભજવીને જે અનેક ગીતો ગાયેલાં એમાંના ત્રણેક ગીતો તો જાણે કે કદિ વિસરાયાં નથી. એ ગીતો તે ‘ભારી બેડા ને હું તો નાજુકડી નાર, કેમ કરી પાણીડાં ભરાય રે, ભમ્મરીયા કૂવાને કાંઠડે !’, ‘તમો જોજો હો, વાયદા નિભાવજો રે, પિયુ પહેલી પેસેન્જરમાં આવજો રે!’ અને ‘મીઠા લાગ્યા તે મને આજના ઉજાગરા, જોતી’તી વાલમની વાટ રે, અલબેલા કાજે ઉજાગરા !’

રમેશભાઇ જોશીને એ પણ યાદ છે કે ૧૯૬૨નાં ભારત-ચીન યુદ્ધ પછીના સમયગાળે સમગ્ર દેશમાં ફેલાયેલી રાષ્ટ્રભાવનાથી પ્રેરાઇને કેટલાક નાટકોના વિશેષ શૉના અમૃત જાનીએ આયોજન કર્યાં હતાં અને વડાપ્રધાનના રાહત ભંડોળમાં ઘણી રકમ એકઠી કરી આપી હતી.

એમની નામના ગુજરાતની બહાર છેક કોલકતા, દિલ્હી અને કરાંચી સુધી ફેલાઇ. મંચ પર એમના પ્રવેશને કરાંચીના પ્રેક્ષકો તાલીઓના ગડગડાટથી વધાવતા. એ બધી વાતો એમણે પોતાના ‘અભિનયપંથે’ પુસ્તકમાં જરા પણ આત્મશ્લાઘા કર્યા વગર સંયમિત શૈલીમાં બહુ રસભર ઢબે આલેખી છે. જેનો સારાંશ પણ આ નાનકડા લેખમાં સમાવવો અશક્ય છે. તે ઉપરાંત ‘ઉમળકો’ અને ‘ગુજરાતની જૂની રંગભૂમિ’ નામનાં પુસ્તકો પણ તેમણે આપ્યાં છે. પણ બહુ મજાની વાત તો એ છે કે જૂની રંગભૂમિ પરથી ૧૯૫૪-૫૫માં એક્ઝિટ લીધા પછી પણ તેમણે નાટક સાથેનો નાતો તોડ્યો નહિ. પરંતુ નવી રંગભૂમિ પર પદાર્પણ કરીને અતૂટ રાખ્યો. જૂની રંગભૂમિ આમેય તે પછી ધીરે ધીરે આથમી રહી હતી અને આધુનિક નાટ્યમંચ આગળ આવી રહ્યો હતો. છેલ્લે એમણે દેશી નાટક સમાજ, ભાંગવાડી, મુંબઇમાં દસ વર્ષ કામ કર્યું. એના અનેક નાટકોને પોતાના અભિનયથી દીપાવ્યાં, પણ હવે એ કંપની પણ બંધ થવાને આરે હતી અને તબિયત પણ સાથ નહોતી આપતી એટલે એમણે રાજકોટ આવી જવાનો નિર્ણય કર્યો અને ૧૯૫૬માં રાજકોટ આવી ગયા. અને ‘સૌરાષ્ટ્ર સંગીત નાટક અકાદમી’માં માત્ર રૂ. દોઢસોના પગારે લેક્ચરર તરીકે જોડાઇ ગયા. અહીં તેમણે નાટ્યધુરંધર એવા માર્કંડ ભટ્ટ અને ઉર્મિલાબહેન ભટ્ટ ઉપરાંત બાપાલાલ રાવળ (સુરેશ રાજડાના સસરા અને શેતલબહેન રાજડાના પિતા), સ્વ.રામજી વાણીયા અને બીજા ઉમદા કલાકારો સાથે નવી રંગભૂમિને ઓજસ્વી બનાવવાનું કામ કર્યું.

(ઉર્મિલા ભટ્ટનું સન્માન કરતા અમૃત જાની)

હવે તો સ્વર્ગસ્થ એવા દેવેન શાહ અને ભરત યાજ્ઞિક જેવા અત્યારે સુવિખ્યાત પણ એ વખતે પાંગરતા એવા અનેક જુવાનોને અમૃત જાનીએ એક પિતા જેવો સ્નેહ આપ્યો અને નાટ્યના એકેએક અંગની સમજણ અને તાલીમ આપી. પટકથા-સંવાદ લેખક અને વિડીઓ ફિલ્મ નિર્માતા દેવેન શાહ જ્યારે હયાત હતા ત્યારે એક મુલાકાતમાં મને કહેતા હતા કે અમને એ વાતનો ભારે રોમાંચ હતો કે અમને અમૃત જાની એક વત્સલ પિતાની જેમ નાટક અને સંવાદ અદાયગીના પાઠ પઢાવતા હતા કે જે અમૃત જાની તેમની રંગમંચની કારકીર્દીના મધ્યાહ્નકાળ વેળા મુંબઇથી રાજકોટ પ્લેનમાં આવતા ત્યારે એ સમયના માલવીયા શેઠ કે દુર્ગાપ્રસાદ દેસાઇ જેવા લક્ષ્મીનંદનો એરપોર્ટ પર ફૂલોના હાર લઇને રિસીવ કરવા જતા. એમણે જ મને મહાકવિ નાનાલાલનું ‘અકબરશાહ’ હાથમાં પકડાવીને તેને કેમ માઇક સમક્ષ વાંચી શકાય તે શિખવ્યું. ભરત યાજ્ઞિક કહેતા હતા કે અમૃત જાનીએ જ મને શિખવ્યું કે શબ્દો નિર્જીવ નથી હોતા એટલે એને ઉભા કરતાં અને જીવાડતાં આપણને આવડવું જોઇએ. અમૃત જાનીએ જૂની રંગભૂમિમાં જે ખેડાણ કર્યું એ એમના દ્વારા મારા સુધી પહોંચ્યું અને હવે હું એને મારા વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચાડી રહ્યો છું.

(દીના ગાંધી સાથે વેગડા ભીલના પાત્રમાં અમૃત જાની)

થોકબંધ ગુજરાતી ફિલ્મોના અને અનેક ઉત્તમ નાટકોના લેખક રામજી વાણીયા સાથે અમૃત જાનીએ ‘ધન્ય સૌરાષ્ટ્ર ધરણી’ નામે એક સુંદર નાટક કર્યું અને એમાં એમણે વેગડા ભીલ નામે એક ખુંખાર માણસનો રોલ કરેલો. વર્ષો સુધી સ્રી-પાત્રો ભજવીને એમાં અપૂર્વ કૌશલ્ય મેળવનાર અમૃત જાનીએ એક જરઠ, હિંસક, ખૂંખાર ડાકુની ભૂમિકા પણ એવી આબાદ રીતે ભજવી બતાવી. એ નાટક જ્યારે મુંબઇની જયહિંદ કૉલેજમાં ભજવાયું ત્યારે જોવા આવેલા ડૉ. રમણલાલ યાજ્ઞિક અને ડૉ. ડી. જી. વ્યાસ જેવા ચાહકોએ તેમને મુંબઇ આકાશવાણીમાં ડ્રામા આર્ટિસ્ટ તરીકે જોડાઇ જવા વિનવ્યા અને તેઓએ એમની વાત સ્વિકારી અને જોડાઇ તો ગયા, પણ ફરી તબિયતે દગો દીધો. ગીજુભાઇ વ્યાસ અને બીજા મિત્રોની મદદથી માંડ રાજકોટ બદલી કરાવી અને છેક ૧૯૭૦ સુધી રાજકોટ આકાશવાણીમાં જ સેવાઓ આપી.

(રાજકોટ આકાશવાણીમાં રેડિયો નાટક વેળા અમૃત જાની)

પરંતુ ૧૯૭૨થી ૧૯૭૪ દરમ્યાન હું રાજકોટમાં હતો અને જીવનના બહુ અંધકારભર્યા તબક્કામાંથી પસાર થઇ રહ્યો હતો તે દિવસોમાં સુપ્રસિદ્ધ કલાકાર (હવે તો સ્વ.) રમેશ ઠાકર દ્વારા અમૃત જાનીનો પરિચય મને કરાવવામાં આવેલો. મારાથી ૨૬ વર્ષ મોટા અમૃત જાની જનતા સોસાયટીમાં મારી અને રમેશ ઠાકરની સાવ નજીકમાં રહેતા હતા. રોજ વહેલી સવારે ચાલવા જવાની એમને આદત હતી ત્યારે વળતી વખતે મારે ત્યાં અચૂક દહીંનું ઘોળવું પીવા અચુક આવતા. એમની એ માન્યતા હતી કે તેનાથી તેમના મરડાના વ્યાધિમાં રાહત રહે છે. તેમની રોજની આ મુલાકાત વખતે અનેક વાર મારો ચહેરો મ્લાન જોઇને એ મારી ચિંતાભરી પૂછપરછ કરતા અને મદદરૂપ થવાની તૈયારી બતાવતા. ખેર, એ પછી તો મેં રાજકોટ છોડ્યું તે પછી બે એક વર્ષે હું જ્યારે વડોદરામાં હતો ત્યારે અમૃત જાની અચાનક મારી ‘વિજયા બેંક’ની ચેમ્બરમાં આવી ચડ્યા અને મને આગ્રહ કરીને ‘ફેકલ્ટી ઓફ પર્ફોર્મિંગ આર્ટસ’માં લઇ ગયા. ત્યાં મેં એમનું જે રૂપ જોયું તે અવિસ્મરણીય હતું. તેમણે પોતાના શર્ટપેન્ટના પહેરવેશમાં જ થોડા સ્ત્રી-પાત્રોના અંશો ભજવી બતાવ્યા ત્યારે એમની એ સ્ત્રીભાવપ્રણવતા એટલી હદે પ્રભાવક હતી કે ઘડીભર તો એમ જ લાગે કે કોઇ અસલ સ્ત્રી જ પુરુષવેશમાં સંવાદો બોલી રહી છે.

(અમૃત જાની)

તેમનું અવસાન ૧૯૯૭ની ૯ મી ઑગષ્ટે થયું. આ લેખમાં સમાવવી શક્ય ના બને તેવી અનેક દસ્તાવેજી હકીકતો અને જુની રંગભૂમિના આયના જેવા તથ્યો તેમના પુસ્તક ‘અભિનયપંથે’નાં પાનાઓ પર સંઘરાયેલાં છે, પણ હવે તે પુસ્તક પ્રાપ્ય નથી. તેને પુનઃમુદ્રિત કરવાની આવશ્યકતા છે. કોઇ દૃષ્ટિવાન પ્રકાશક એ હાથ ધરે તો આપણા સાંસ્કૃતિક વારસાનો એક મૂલ્યવાન દસ્તાવેજ સચવાઇ જશે. આ ઉપરાંત ‘ઉમળકો’ અને ‘ગુજરાતની જૂની રંગભૂમિ’ નામનાં પુસ્તકો પણ તેમણે આપ્યાં હોવાનું મને યાદ છે. અમર કલાકાર સ્વ.અમૃત જાનીના પુત્રોમાંથી એક હેમંત જાની ઇંગ્લેન્ડ રહે છે તેમનો સંપર્ક ઇ-મેલ daaldhoklee@gmail.com અને ફોન- 0044 7901211764 અને 0044 2082518176. એક પુત્ર દીપકભાઇ અને એક પુત્ર પરેશભાઇ અમેરિકા રહે છે. એમ તો હાલ તેમના પુત્ર ઇંદુકુમાર જાની ( હવે બંધ પડેલા હેતુલક્ષી પાક્ષિક ‘નયા માર્ગ’ ના તંત્રી) દ્વારા સંપાદિત પુસ્તક ‘નટવર્ય અમૃત જાની’ પણ ઠીક ઠીક વિગતો આપે છે. રસિકો તે પુસ્તક મેળવવા માટે તેમનો સંપર્ક કરી શકે. સંપર્ક: +91 99259 18095 અને +91 79 26303415


લેખકસંપર્ક:

રજનીકુમાર પંડ્યા.,બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +91 79-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

1 comment for “લ્યો, આ ચીંધી આંગળી – ‘ભારી બેડા ને હું તો નાજુકડી નાર..’ :: અતીતમાંથી પણ સાદ પાડે છે અમૃત જાની

  1. KIRITKUMAR વાઘેલા
    July 28, 2020 at 1:36 pm

    વીતેલા સમય ની યાદો અને ઉપયોગી માહિતી .સર ઘણું જાણવાનું અને માણવાનું મળે છે

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *