(૮૫) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૩૧ (આંશિક ભાગ – ૩)

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (શેર ૬ થી ૮)

ગતાંકના શેર ૩,૪ અને ૫થી આગળ

દિલ હવા-એ-ખ઼િરામ-એ-નાજ઼ સે ફિર
મહશરિસ્તાન-એ-સિતાન-એ-બેક઼રારી હૈ (૬)

[ખ઼િરામ = મસ્ત ચાલ; નાજ઼= નખરાં, હાવભાવ; હવા-એ-ખ઼િરામ-એ-નાજ઼= પવનની હળવી લહેર જેવી નખરાળી મસ્ત ચાલ; મહશર= કયામત; મહશરિસ્તાન= કયામતનું મેદાન; સિતાન= સફેદ, ધોળું; મહશરિસ્તાન-એ-સિતાન-એ-બેક઼રારી = કયામતના મેદાનમાંનો એ દિવસનો જીવોનો અજંપો]

અહીં આપણને ફરી એકવાર ભાષાલંકાર વડે સુશોભિત એક મજેદાર શેર મળે છે. ગ઼ાલિબનો ક્લ્પનાવિહાર અજીબોગરીબ છે. શેરના પહેલા મિસરામાંના અંતિમ શબ્દ ‘ફિર’ને ‘દિલ’ પાસે મૂકતાં તેનો પૂરો અર્થ સરળતાથી સમજાઈ જશે. માશૂકા પવનની હળવી લહેર જેવી નખરાળી ચાલે અને બેપરવાહીપૂર્વક માશૂક પાસેથી પસાર થઈ જાય છે. અણધારી બનેલી આ ઘટના માશૂકના દિલને વિહ્વળ બનાવી દે છે. માશૂકની વિહ્વળતા આપણાં દિલોમાં પણ અનુકંપિત થાય છે, આપણી એવી સહાનુભૂતિ થકી કે અહીં માશૂક બિચારાની અવહેલના (અવગણના) થાય છે. વળી એટલું જ નહિ માશૂકાએ એ શરારત માશૂકની બેચેની વધારવા માટે જાણે કે જાણીબૂઝીને કરી હોય તેમ લાગે છે!

બીજા મિસરામાં માશૂકની બેચેની કે બેકરારી કેવી પીડાદાયક છે તે સમજાવવા માટે શાયર આપણી સમક્ષ મુસ્લીમ અને ખ્રિસ્તીઓની માન્યતા મુજબના કયામત (ન્યાયનો દિવસ)ના દૃશ્યને ખડું કરી દે છે અને બતાવે છે કે એ સખત દિવસે માનવજીવોના અજંપાયુક્ત ચહેરાઓ રૂની પૂણી જેવા સફેદ થઈ જશે. આમ કયામતના દિવસે જીવાત્માઓ જે વ્યાકુળતા અનુભવતા હશે તેવી જ વ્યાકુળતા માશૂક માશૂકાના તેમની પાસેથી હવાની જેમ પસાર થઈ જવાના કારણે અનુભવી રહ્યા છે.

નોંધ :- [સ્વતંત્ર રીતે ‘સિતાન’ (ઉર્દૂ) નો અર્થ પ્રાપ્ત થયો નથી, પણ ‘સિતાનન (સં)’નો અર્થ સફેદ મુખવાળું અર્થાત્ ગરુડ થાય છે અને તેથી અહીં સિતાન= સફેદ, ધોળું એવો અર્થ લેવામાં આવ્યો છે એ તર્ક થકી કે કયામતના દિવસે જીવો ભયથી એવા તો હેબતાઈ જશે કે તેમના ચહેરા રૂની પૂણી જેવા સફેદ થઈ ગયેલા હશે.]

* * *

જલ્વા ફિર અર્જ઼-એ-નાજ઼ કરતા હૈ
રોજ઼-એ-બાજ઼ાર-એ-જાઁ-સિપારી હૈ (૭)

[જલ્વા= નૂર, તેજ, પ્રકાશ; અર્જ઼-એ-નાજ઼= સ્તુતિ કે વાહવાહીની ઝંખના; રોજ઼-એ-બાજ઼ાર= શહેર કે કસબામાં નિશ્ચિત દિવસે કે સમયાંતરે ભરાતું બજાર, ગુજરી; બાજ઼ાર-એ-જાઁ-સિપારી= પ્રદર્શિત કરવા માટેનું હાટ]

આ શેરને સરળતાથી સમજવા માટે બીજા મિસરાના પ્રારંભિક શબ્દસમૂહ ‘રોજ઼-એ-બાજ઼ાર’ને પહેલા મિસરાની શરૂઆતમાં મૂકીને પઠન કરવું જોઈએ. લાલિત્યમય અને ખૂબસૂરત એવી માશૂકાના સૌંદર્યનો ઝળહળાટ ફરી એકવાર ગુજરીમાં અર્થાત્ આ જાહેર જગ્યાએ પ્રદર્શિત થઈ રહ્યો છે અને માશૂક તરફથી વાહવાહી મળી રહી છે. માશૂકાને પોતાના હુશ્ન (રૂપ) ઉપર ગર્વ હોવો એ સ્વાભાવિક છે અને માશૂકના મુખેથી કે દિલથી એ હુશ્નની પ્રશંસા મેળવવાની તેનામાં ઝંખના હોવી તેમાં પણ કશું જ અજુગતું નથી. આ વિધાન પાછળનો આશય માત્ર એટલો જ છે કે વાચક પક્ષ તરફથી માશૂકાના ગૌરવનો ભંગ ન થવો જોઈએ. અહીં ‘ફિર’ શબ્દ સૂચવે છે કે માશૂકા વારંવાર આ ગુજરીમાં આવતી રહેતી હોય છે અને આજે ફરી તે આવી છે. સામાન્ય રીતે આવા ગુજરી બજારોમાં જે ભીડ જોવા મળતી હોય છે તેમાં કોઈ જણસની ખરીદી કરતાં માત્ર લટાર મારવાનો આશય મુખ્ય હોય છે. વળી જૂના જમાનામાં આવાં ગુજરી બજારોમાં નાણાંકીય લેણદેણના બદલે વસ્તુ વિનિમય થતો હતો. આટલી સ્પષ્ટતા પછી આપણને સમજાશે કે માશૂકા અને માશૂક વચ્ચે અહીં નાણાંકીય વ્યવહાર નહિ, પણ ભાવવિનિમય થાય છે; અર્થાત્ વિક્રેતા એટલે કે માશૂકા પક્ષે સૌંદર્ય પ્રદર્શિત થાય છે અને સામા ખરીદાર એટલે કે માશૂક પક્ષે મૂલ્ય રૂપે પ્રશંસા કે વાહવાહીની ચુકવણી થાય છે. અહીં મૂક એવું ઉભય પક્ષે ભાવોનું આદાનપ્રદાન થાય છે. અહીં આ શેરના અર્થઘટનમાં એક સાવધાની વર્તવી પડશે કે માશૂકાની ચારિત્રયશુદ્ધતા (Chastity) તો અક્ષુણ્ણ (અખંડ) જ છે. આવા જાહેર સ્થળે માશૂકાની આવનજાવન એ સહજ છે. સામાન્ય રીતે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોમાં માશૂકા પર્દાનશીન હોય છે, જ્યારે આ શેરમાં માશૂકા તેના સૌંદર્યના જલ્વાને ખુલ્લી રીતે પ્રદર્શિત કરે છે.

* * *

ફિર ઉસી બેવફ઼ા પે મરતે હૈં
ફિર વહી જ઼િંદગી હમારી હૈ (૮)

[બેવફ઼ા= વિશ્વાસઘાતી, દગાબાજ, બેઇમાન]

ગ઼ાલિબ સરળ દેખાતા આ શેરમાં આખી ગ઼ઝલમાં લયબદ્ધ રીતે આવતા ‘ફિર’ શબ્દને બંને મિસરામાં પ્રારંભે જ પ્રયોજે છે. પહેલા મિસરામાંના ‘ફિર’નો અર્થ ‘ફરી એકવાર (Repeatedly)’ તો છે જ, પણ બીજા મિસરામાંના ‘ફિર’ નો અર્થ ‘તો પણ, તેમ છતાંય’ સમજવો પડશે. માશૂક માશૂકા પ્રત્યે એકતરફી પ્રેમમાં એટલા તો ગળાડૂબ છે, કે જેને એક પ્રકારની દીવાનગી કહી શકાય. અહીં ‘મરતે હૈ’નો રૂઢિપ્રયોગીય અર્થ ‘બેહદ પ્રેમમાં હોવું’ એમ છે અને માશૂકનો આ પ્રેમ એવી પરાકાષ્ઠાએ છે કે સામે પક્ષે માશૂકાની બેવફાઈને પણ તે નજરઅંદાજ કરી દે છે. ‘ઉસી’ શબ્દ ‘એ જ’ એવા અર્થમાં છે અને તેથી માશૂકા ભલે બેવફા હોય, અર્થાત્ એ જેવી હોય તેવી ખરી, પણ પોતે તો તેને જ બેહદ ચાહશે.

હવે બીજો મિસરો પહેલા મિસરામાં ઘટતી હકીકતના કારણને દર્શાવે છે. માશૂક કહે છે કે અમે માશૂકાની બેવફાઈને અવગણીને પણ તેના ઉપર મરીએ છીએ, અર્થાત્ તેને બેહદ ચાહીએ છીએ; તેનું કારણ એ છે કે એ માશૂકા જ તો અમારી જિંદગી છે. અહીં ‘મરવું’ અને ‘જિંદગી હોવું’ એ પરસ્પર વિરોધી નથી, પણ સમાન અર્થમાં છે, કેમ કે બંને પરિસ્થિતિમાં માશૂક તો જીવિત જ રહે છે. વળી અહીં ‘વહી’ શબ્દ વિષે વિચારતાં આપણને લાગશે કે એ ‘માશૂકા’ અને ‘બેહદ પ્રેમની દિવાનગી’ એમ બંનેને એ લાગુ પડતો શબ્દ છે. આ બંને બાબતોને વાક્યરચનાએ સમજીએ તો એકમાં આવું વાક્ય બનશે ‘એ (માશૂકા) જ અમારી જિંદગી છે’ અને બીજામાં ‘માશૂકા તરફની આંધળી દિવાનગીમાં મસ્ત રહેવું એ જ તો અમારી જિંદગી છે.’

ગ઼ઝલપ્રેમીઓએ ગ઼ાલિબને અમસ્તો ગ઼ઝલસમ્રાટ નથી ગણાવ્યો, એ બાબત આ શેરથી સિદ્ધ થાય છે. સરળ શબ્દો ધરાવતો આ શેર આપણને કેવા ઊંડાણમાં લઈ જાય છે! વળી બિચારા શબ્દો પણ ગ઼ાલિબ આગળ એવા કહ્યાગરા બની જાય છે કે તે ઇચ્છે તે રીતે તેમને પળોટાવું પડે.

* * *

(ક્રમશ: ૪)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:

ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com ||મોબાઈલ : + 91-93279 55577 // +91 94261 84977

નેટજગતનું સરનામુઃ

William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) ||  વલદાનો વાર્તાવૈભવ | | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા દો

1 comment for “(૮૫) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૩૧ (આંશિક ભાગ – ૩)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *