ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : પ્રકરણ ૫૧ : ધરાસણાની ધાડ

દીપક ધોળકિયા

મીઠાનો કાયદો તોડ્યા પછી ગાંધીજી પોતે એમ માનતા હતા કે સરકાર એમની ધરપકડ કરી લેશે પણ એવું કશું સરકારે ન કર્યું. દાંડીના સત્યાગ્રહનું મહત્ત્વ એ જ છે, એમાંથી અહિંસક આંદોલનની સંપૂર્ણ શક્તિ પ્રગટ થાય છે. લોકો હિંસા નથી કરતા એટલે એમની સામે કંઈ કરી ન શકાય. કાયદાનો ભંગ થયો હોય તો માત્ર કાનૂની રાહે સજા કરી શકાય. પરંતુ સરકારને એ સ્થિતિમાં મૂકવી કે એ સજાઓ કરે, હિંસા કરે એવા પ્રયાસો કરવા એ ગાંધીજીનો મુખ્ય વ્યૂહ રહ્યો. ૨૫.૪.૧૯૩૦ના મહાદેવભાઈ દેસાઈ પરના ગાંધીજીના પત્રમાંથી આ વાત પ્રગટ થાય છેઃ તમે પાછા નીકળશો તે પહેલાં કંઈક હજારો પોતાનો જીવ ખોઈ બેઠા હશે. ઈશ્વરની કેવી કૃપા છે કે થોડા વીણી કાઢેલા એની મેળે રહી જશે. મરેલા, ને રહેલા, બંને સરખા પુણ્યશાળી ગણાય. મરે પુણ્યશાળી અથવા વધારે પુણ્યશાળી એમ માનવાનું કારણ નથી….બાકી પેશાવર, ચિત્તાગોંગના બનાવ પછી બેચાર મોટી કતલ, નિર્દોષ માણસોની, થયે છૂટકો જોઉં છું; અથવા નિર્દોષને ઇરાદા ને દૃઢતાપૂર્વક જેલમાં ગોંધી રાખે એવું બને. કરાંચીમાં તો નિર્દોષ મર્યા છે, ઘવાયા છે. ખરું છે કે સરકાર પણ જાણતી નથી કે ક્યાં છે ને શું કરવા માગે છે. બધું એને સારુ ને આખા જગતને સારુ નવી વાત છે.”

સરકાર સમજી ન શકે કે શું કરવું, એ ગાંધીજીના વ્યૂહનું મુખ્ય તત્ત્વ હતું. આખા દેશમાં લોકો ઘરે ઘરે મીઠું પકવતા થઈ ગયા હતા, લાખોની ધરપકડ થઈ ગઈ હતી. આ સ્થિતિમાં ગાંધીજીએ નવું ઉંબાડિયું કર્યું. એમણે હવે સમુદ્ર્માંથી મીઠું બનાવવાના કાર્યક્રમમાં ઉમેરો કર્યો. આમ પણ દારુનાં પીઠાંઓ ઉપર પિકેટિંગ, વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર વગેરે કાર્યક્રમો તો ચાલતા જ હતા, પણ નઓ કાર્યક્રમ સીધો મીઠાને જ લગતો હતો. બીજા એમણે હવે જાહેર કર્યું કે સત્યાગ્રહીઓ મીઠાનાં કારખાનાંઓનો કબજો કરશે. એના માટે ગાંધીજીએ ધરાસણાના મીઠાના કારખાનાને પસંદ કર્યું અને કહ્યું કે સત્યાગ્રહીઓ એના પર ‘ધાડ’ મારશે. આ શબ્દ એમણે ગુજરાતીમાં જ વાપર્યો પણ અંગ્રેજ સત્તા ખળભળી ઊઠી. આ ગાંધી શું કરવા માગે છે? સત્યાગ્રહીઓ બહારવટિયાઓ જેમ હુમલો કરીને કારખાનું લૂંટી લેશે? એક અમેરિકન પત્રકાર સાથેની વાતચીતમાં ગાંધીજીએ ખુલાસો કર્યો કે ‘ધાડ’ શબ્દ એમણે ગુજરાતીમાં વાપર્યો પણ એનો અર્થ એ નથી કે સત્યાગ્રહીઓ અહિંસાનો માર્ગ છોડી દેશે. એ ત્યાં જશે અને કારખાનામાં પ્રવેશવાનો પ્રયત્ન કરશે. સરકાર એમને રોકશે, તો લોહી રેડાશે પણ સત્યાગ્રહી એના માટે તૈયાર હશે. એ લોકો વળતો હુમલો નહીં કરે.

ગાંધીજી છઠ્ઠી એપ્રિલે મીઠાનો કાયદો તોડ્યા પછી થોડા દિવસ તો દાંડીમાં જ રહ્યા પણ તે પછી ૧૪મીએ કરાડી આવી ગયા. અહીંથી એમણે ધરાસણાના મીઠાના કારખાના પર સત્યાગ્રહ કરવાનો પત્ર વાઇસરૉયને મોકલ્યો. સત્યાગ્રહ ૧૫મી તારીખે નક્કી થયો હતો તે પહેલાં ગાંધીજીની ૧૨મી મેની મધરાતે કરાડીમાંથી ધરપકડ કરી લેવાઈ. ગાંધીજીનું સ્થાન અબ્બાસ તૈયબજીએ લીધું.

અબ્બાસ તૈયબજી

અબ્બાસ તૈયબજી ખંભાતના પ્રતિષ્ઠિત અને શ્રીમંત સુલેમાની વોહરા કુટુંબના. ૧૯૧૩માં વડોદરાના ચીફ જસ્ટિસ તરીકે નિવૃત્ત થયા પછી ખિલાફતના વખતથી એ આગળ આવ્યા પણ પછી ગાંધી-રંગે રંગાઈ ગયા. વિદેશી કપડાં છોડ્યાં અને ખાદીમાં આવી ગયા.૧૯૨૮માં એંસી વર્ષની ઉંમરે બળદગાડામાં બેસીને એ ગામડે ગામડે ખાદીના પ્રચાર માટે નીકળી પડતા. એમના કાકા સર બદરુદ્દીન તૈયબજી કોંગ્રેસના શરૂઆતના પ્રમુખોમાં હતા. અને ૧૯૩૦માં એક સુત્ર પ્રચલિત હતું – “ખરા રુપૈયા ચાંદી કા / રાજ તૈયબગાંધી કા.” એમને હિન્દુસ્તાન ‘Grand Old Man of Gujarat’ તરીકે ઓળખતું હતું.

એ ધરાસણા પર છાપો મારવા ૫૯ સત્યાગ્રહીઓની ટુકડીને લઈને નીકળ્યા પણ આગળ વધે તે પહેલાં જ એમની ધરપકડ થઈ ગઈ. તે પછી સરોજિની નાયડૂને નેતાગીરી સોંપાઈ અને ગાંધીજીના દક્ષિણ આફ્રિકાના સાથી ઈમામ સાહેબને એમની મદદમાં મુકાયા.

૧૫મી મેની સવારે સત્યાગ્રહ શરૂ થયો. બે હજાર સત્યાગ્રહીઓએ સરોજિની નાયડૂની આગેવાની હેઠળ ધરાસણાના મીઠાના કારખાના તરફ કૂચ શરૂ કરી. સરિજિની નાયડૂની સાથે ઈમામ સાહેબ અનીગાંધીજીના દક્ષિણ આફ્રિકાવાસી પુત્ર મણીલાલ. સામે પોલીસની કોર્ડન કારખાનાના રક્ષણ માટે ગોઠવાયેલી હતી. પોલીસે બધાને પકડી લીધા અને પછી છોડી મૂક્યા.

ફરી એક અઠવાડિયે સરોજિની નાયડૂએ સત્યાગ્રહીઓને કારખાના સામે એકઠા કર્યા. એ વખતે યુનાઇટેડ પ્રેસની યુરોપિયન એજન્સીનો પત્રકાર વેબ મિલર પણ ત્યાં હાજર હતો. એણે ધરાસણામાં પોલિસના અત્યાચારના સમાચાર મોકલીને દુનિયાને ભારતની ઘટનાઓથી વાકેફ કરી. અહીં એ રિપોર્ટનો મુક્ત અનુવાદ આપ્યો છે.

વેબ મિલરનો રિપોર્ટ બધું જ કહી જાય છેઃ

“ધરાસણા, ઇંડિયા, મે ૨૧, ૧૯૩૦ (UP)

આજે હજી ચાંદનીના અજવાળામાં સફેદ કપડાંમાં સજ્જ સ્વયંસેવકોએ પ્રાર્થના કરી, તે પછી કવયિત્રી અને નેતા શ્રીમતી સરોજિની નાયડૂ હાથ કંતામણની જાડી સાડી અને પગમાં મોજાં વગરનાં નરમ ચંપલ…આગળ આવ્યાં અને જોશભર્યું ભાષણ કર્યું. એમણે કહ્યું: જો કે ગાંધીજીનો દેહ જેલમાં છે, એમનો આત્મા તમારી સાથે છે. તે પછી એમણે સૉલ્ટવર્ક્સ પર ધસી જવાનો આદેશ આપ્યો. ૨૫૦૦ સ્વતંત્રતાપ્રેમીઓએ ધરાસણા સૉલ્ટ વર્ક્સ પર હુમલો શરૂ કર્યો. એમાં ૨૬૦ ઘાયલ થયા અને શ્રીમતી નાયડૂની પોતાની પણ ધરપકડ થઈ ગઈ.

સ્વયંસેવકો કતારબંધ ઊભા હતા, એમના હાથમાં તાર કાપવાની કાતરો અને દોરડાં હતાં. એ બધા એક પ્રેતોનું સરઘસ નીકળ્યું હોય તેમ લગભગ અર્ધોએક માઇલ ચાલીને સૉલ્ટ વર્ક્સ પાસે પહોંચ્યા. સૉલ્ટવર્ક્સ પાસે લગભગ ૪૦૦ સિપાઈઓના હાથમાં લાઠીઓ સાથે ઊભા હતા. લગભગ ૨૫ જણ પાસે બંદૂકો પણ હતી. સ્વયંસેવકોમાંથી કોઈ કોઈ સૂત્રો પણ બોલતા હતા. એમાંથી જે આગળ હતા એમણે દોરડાં કાંટાળા તારને ટેકો આપતી થાંભલીઓ પર વિંટાળ્યાં અને તોડી નાખવા માટે એને હચમચાવવા લાગ્યા. તરત પોલીસવાળા ધસી આવ્યા અને એમને વીખેરાઈ જવાનું કહ્યું પણ એમણે ના પાડી. તે પછી પોલીસે ચારે બાજુથી લાઠીઓથી એમને ઝૂડવાનું શરૂ કરી દીધું. પણ સત્યાગ્રહીઓએ જરાય વિરોધ ન કર્યો. વિંઝાતી લાઠીઓ સામે હિન્દુસ્તાનીઓ જ્યાં હતા ત્યાં જ નીચે ઢગલો થતા રહ્યા.

હું સોએક વાર છેટો હતો. માણસોનાં શરીર પર પડતી લાઠીઓનો અવાજ મને સંભળાતો હતો. ભીડ જોતી હતી. ક્યારેક એમાંથી સિસકારા સંભળાતા હતા, તો સ્વયંસેવકો પોતાના બચાવ માટે પણ હાથ ઊંચે કર્યા વિના નીચે ટપોટપ પડતા હતા એ જોઈને કોઈ જયકાર પણ કરતા હતા. લગભગ ન માની શકાય એવી નમ્રતાથી એ લાઠીઓનો માર ખમતા હતા અને એમના બીજા સાથીઓ એમને સ્ટ્રેચરોમાં નાખીને લઈ જતા હતા. હુમલા સતત ચાલુ હતા એટલે માણસો એટલા જલદી ઘાયલ થતા હતા કે સ્ટ્રેચરવાળાઓ પર બહુ કામ આવી પડ્યું હતું. હવે બીજા સ્વયંસેવકો સ્ટ્ર્રેચરોની જગ્યાએ ધાબળા લઈને એમાં ઘાયલોને ઉપાડવા લાગ્યા. સ્વયંસેવકોએ અગરોથી સો વારના અંતરે ઘાયલોને ત્યાંથી બીજે લઈ જવા માટે કેન્દ્ર બનાવી દીધું.

મેં પોતે ૪૨ ઘાયલોને કીચડવાળી જમીન પર પડેલા જોયા અને બીજા કેટલાક બેભાન હતા અને પીડાથી કરાંજતા હતા.

પોલીસે છાપામારોને ખદેડી મૂક્યા તે પછી નેતાઓએ પોતાનો વ્યૂહ બદલ્યો. હવે એમણે પોલીસની સાવ નજીક નીચે સૂઈ જવાનું શરૂ કર્યું. પોલીસે એમને કેટલીયે વાર ચેતવણી આપી અને પછી જે લોકો મોખરે હતા એમને પીટવાનું શરૂ કરી દીધું. જેમના પર પ્રહાર થતો એ ઊંહકારો કર્યા વિના જ કે પોતાના બચાવનો પ્રયાસ કર્યા વિના જમીન પર આળોટવા લાગતા હતા.

હવે પોલીસે પણ નવી રીત અખત્યાર કરી અને સ્વયંસેવકોને ઘસડીને હું ઊભો હતો ત્યાં, સો વાર દૂર ખાડીની ધાર પાસે ફેંકી દેવાનું શરૂ કર્યું. કેટલાકને એમણે ખાડીમાં ફેંકી દીધા, કીચડમાં ફંગોળાવાથી ચારે બાજુ બધા પર માટી ઊછળીને પડતી હતી. આવું વર્તન થતું હોવા છતાં લોકો કંઈ પણ વિરોધ કે અવરોધ વિના તાબે થઈ જતા હતા, એથી પોલીસનો મિજાજ વધારે બગડતો હતો અને એમની હરોળ પાસે બેઠેલા લોકોને લાતો મારતા હતા.થોડે દૂર સ્વયંસેવકોનું એક ટોળું એકઠું થયું હતું તેમાંથી કોઈ પોલીસને ટોણા મારતા હતા. જો કે એમના નેતાઓ એમને શાંત રહેવા સમજાવતા રહેતા હતા.

અથડામણ ચાલતી હતી તેની સાવ નજીકની જગ્યાએથી શ્રીમતી નાયડૂ આખી કાર્યવાહીનું સંચાલન કરતાં હતાં. થોડી મિનિટો પછી એક અંગ્રેજ ઑફિસર ત્રણ સિપાઈઓ સાથે આવ્યો અને એમની ધરપકડ કરી લીધી.

ગરમી વધવા માંડી હતી એટલે સત્યાગ્રહ ધીમો પડી ગયો. તે વખતે લગભગ વીસ ડૉક્ટરો અને નર્સો આવી પહોંચ્યાં અને પાસે ઝાડીઓમાં આંબાના ઝાડ નીચે ઘાયલોની સારવાર કરવા લાગ્યાં.ડૉ, શાહે કહ્યું કે એમણે પાસેની ઝૂંપડીમાં લગભગ ૨૦૦ને પાટાપીંડી કરી હતી અને હજી બીજા આવતા જ જતા હતા તે જોયું.

ઘણા સ્વયંસેવકો કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ કે ક્લાર્કો હતા જે ગુજરાતના જુદા જુદા ભાગોમાંથી આવ્યા હતા. ઘણા અંગ્રેજી બોલતા હતા. ધરાસણામાં હું એકલો જ અમેરિકન ખબરપત્રી હતો અને એ લોકો મારી સાથે છૂટથી વાતો કરતા હતા પણ મને દેશી ડ્રાઇવરો પોતાના વાહનમાં બેસાડવા તૈયાર નહોતા કારણ કે મેં વિદેશી કપડાં પહેર્યાં હતાં જેનો બહિષ્કાર ચાલતો હતો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

Does Anyone Remember Abbas Tyabji?By Anil Nauriya

મહાદેવભાઈની ડાયરી પુસ્તક બારમું

Natives beaten down by police in India salt bed raid – Webb Miller’s report

https://100years.upi.com/sta_1930-05-21.html


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ
dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : પ્રકરણ ૫૧ : ધરાસણાની ધાડ

  1. kishor Thaker
    June 4, 2020 at 9:27 am

    દીપકભાઈ, એટનબરોની ફિલ્મ “ગાંધી”નું ધારાસણા સત્યાગ્રહનૂં દૃષ્ય નો વેબ મિલરના આપે મૂકેલા રિપોર્ટ સાથે ખૂબ જ મેળ ખાય છે આભાર .

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.