ફિર દેખો યારોં : તમામ પ્રાણીઓ સમાન છે, પણ….

– બીરેન કોઠારી

દેશના વડાપ્રધાન ટી.વી.ના પડદે બે હાથ જોડીને પોતાના ઘરમાં રહેવા, સલામત અંતર જાળવવા માટે નાગરિકોને અપીલ કરી રહ્યા છે. ટી.વી.ના પડદે તેમણે પોતાના મોંને મફલર કે ખેસ વડે ઢાંકેલું બતાવવામાં આવે છે. અમુક અપવાદ સિવાય મોટા ભાગના નાગરિકો ઘરની બહાર નીકળતા નથી એ વડાપ્રધાનની અપીલની અસર હશે એમ કોવિડ-19નો ખોફ પણ જવાબદાર હશે. રોડ પર નાગરિકોને દંડા વડે ફટકારવામાં આવતા હોય, ક્યાંક તેમને ‘કૂકડા’ બનાવીને ઊભા રાખવામાં આવ્યા હોય એવી ઘણી તસવીરો પ્રસાર માધ્યમોમાં જોવા મળે છે. આવા વાતાવરણમાં કર્ણાટકના એક પ્રધાન પોતાના દીકરાનું લગ્ન યોજે, એ નિમિત્તે સગાંવહાલાં ભેગા થાય અને આ પ્રસંગની તસવીરો પણ જોવા મળે ત્યારે એક નાગરિક તરીકે કેટલાક સવાલ વારંવાર મનમાં ઉછાળા મારતા રહે છે. હજી દેશના લોકોને ‘નાગરિક’ નહીં, ‘રૈયત’ જ સમજવામાં આવે છે. તેમને કોઈ કારણ વિના, યા કોઈ પણ પ્રકારના આદેશ વિના દંડા વડે ફટકારી શકાય. ફટકાર્યા પછી ખબર પડે કે ખોટી રીતે તેને દંડવામાં આવ્યા છે, તો પણ કશા અફસોસ કે પસ્તાવાનો અણસાર સુદ્ધાં જોવા ન મળે. સાથેસાથે સત્તાધારીઓ પણ હજી રાજાપાઠમાં જ જોવા મળે છે. દેશના કાયદાકાનૂનથી પોતે પર હોવાનું તેમને લાગે છે, અને આમ લાગવા માટેનાં કારણ પણ યોગ્ય હોય છે. કર્ણાટકના મંત્રીપુત્રના લગ્નના કિસ્સામાં પોલિસે લૉકડાઉનના નિયમોનું પાલન થયું હોવાનું જણાવ્યું છે. હકીકતે લૉકડાઉનના નિયમોનું પાલન કરવાની શરતે જ આ પ્રસંગ યોજવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

એક તરફ પોતાના માટે જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ લેવા માટે નીકળતા લોકો પર દંડા વીંઝાય અને બીજી તરફ આવો કોઈ પ્રસંગ યોજવાની મંજૂરી આપવામાં આવે એ જ દર્શાવે છે કે સામાન્ય નાગરિકો અને સત્તાધીશો માટે કાયદાના પાલનની રીત અલગ અલગ છે. પોલિસ ખુદ કહે કે નિયમપાલનની શરતે મંજૂરી આપવામાં આવી છે, પછી આ પ્રસંગ યોજવા બદલ કોઈ પગલાં લેવાનો સવાલ જ ક્યાંથી ઊભો થાય? બહુ બોલકા, સામાજિક નેટવર્કિંગનાં માધ્યમ પર સક્રિય એવા લોકોએ આવા આયોજનની ટીકા કરી એમાં બધું આવી ગયું.

આવું શાથી થાય છે? કઈ માનસિકતા આવા આયોજન પાછળ ભાગ ભજવે છે? આવા વિષમ, ભયજનક માહોલમાં પણ રાજકીય અગ્રણીઓને આવાં ગતકડાં સૂઝે અને તેનો તેઓ બેખોફપણે અમલ કરે એ માટે કયાં પરિબળ જવાબદાર છે? આ સવાલના જવાબ કંઈ ખાસ મુશ્કેલ નથી. હકીકત એ છે કે સામંતશાહી માનસિકતાનાં મૂળિયાં હજી એટલાં જ મજબૂત છે. સત્તાધીશને પોતે રાજા હોવાનો કેફ બહુ ઝડપથી ચડી જાય છે, અને ચડી ગયા પછી તે કોઈ પણ રીતે પ્રદર્શિત થવાનો મોકો છોડતો નથી. આવી અભૂતપૂર્વ વિપરીત પરિસ્થિતિમાં પણ દેશમાં ક્યાંક ધર્મસ્થાનોમાં લોકો એકઠા થાય, કેટલાંક સ્થળોએ સ્વાસ્થ્યકર્મીઓ પર હુમલા થાય કે પછી કોઈ સત્તાધારીને ત્યાં આવા મેળાવડા થાય- આ ઘટનાઓમાં નાગરિકધર્મની જાણકારીના અભાવ કરતાંય વધુ તો કાયદાની અવગણના અને ઉપેક્ષા, તેમ જ એક રીતે ‘આપણને કોણ શું કરી લેશે?’ની માનસિકતા છતી થાય છે. કાનૂની જાણકારીના અભાવ કરતાં તેની અવગણનાનો ભાવ વધુ જોખમી છે. આ બાબતે કોઈ પણ રાજકીય પક્ષને વખાણવા જેવા નથી, કેમ કે, તક મળ્યે સૌ કોઈ આવો દાવ અજમાવી લે છે. કર્ણાટકના નેતાને ત્યાંનો લગ્નપ્રસંગ પણ સત્તાપક્ષ અને વિરોધ પક્ષ વચ્ચેનો મામલો બની રહ્યો છે. નાગરિકધર્મના ભંગની ક્યાંય વાત નથી.

સ્વાતંત્ર્ય મળ્યાના સાત સાત દાયકા પછી પણ આપણા દેશની સળગતી સમસ્યાઓ હિન્દુ અને મુસ્લિમના ખાનામાં જ વિભાજીત થતી રહે છે. એ સમસ્યા નાગરિકોની કે નાગરિકધર્મની ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. આપણા દેશમાં ક્રિકેટ કરતાંય વધુ પ્રચલિત રમત તો આ બની રહી છે. પહેલાં આ રમતમાં લોકો ભાગ લેતા ખરા, પણ તેને રમતા હતા નેતાઓ. હવે નેતાઓને બદલે નાગરિકો જ આ રમત રમવા લાગ્યા છે. નેતાઓ વતી નાગરિકો જ નિવેદન કરે, આક્ષેપબાજી કરે, વિરોધ કરનારને દેશદ્રોહી ગણાવી દે એટલે નેતાઓના ભાગે કરવા જેવું કશું ભાગ્યે જ બચે.

એ પણ વક્રતા ગણવી રહી કે વડાપ્રધાન ઈન્‍દીરા ગાંધીના શાસનકાળ દરમિયાન કોઈ પણ અણગમતી ઘટના કે વ્યક્તિ પાછળ ‘સી.આઈ.એ.નો હાથ’ હોવાનો આરોપ મૂકી દેવાતો. હવે કૉંગ્રેસ વિરોધ પક્ષનું સ્થાન ભોગવે છે, અને એક સમયનો વિરોધ પક્ષ આજે સત્તાસ્થાને છે ત્યારે કોઈ પણ અણગમતી ઘટના કે વ્યક્તિ પાછળ ‘કૉંગ્રેસનો હાથ’ હોવાનો આરોપ મૂકી દેવાય છે. આને ‘કવિન્યાય’ કહીએ કે ન કહીએ, પણ નુકસાન નાગરિકોના પક્ષે જ છે.

રાજકીય પક્ષના નેતાઓ ન્યાયની કે સમાનતાની વાત જે ગંભીરતાથી કરે છે ત્યારે હવે હસવું પણ આવતું નથી. કેમ કે, સરવાળે સાબિત એ જ થતું આવ્યું છે કે કોઈ પણ પક્ષના હોય, રાજકીય નેતાઓની પ્રજાતિનાં લક્ષણો સમાન જ હોય છે. જ્યોર્જ ઑરવેલની ખ્યાતનામ કૃતિ ‘એનીમલ ફાર્મ’નું એક વાક્ય રાજકીય અગ્રણીઓની પ્રજાતિને લાગુ પડતું હોય એ રીતે લખાયું છે. ‘ઑલ ધ એનિમલ્સ આર ઈક્વલ બટ સમ એનિમલ્સ આર મૉર ઈક્વલ ધેન અધર્સ.’ (તમામ પ્રાણીઓ સમાન છે, પણ કેટલાંક પ્રાણીઓ અન્ય કરતાં વિશેષ રીતે સમાન છે.) કટાક્ષમય કૃતિમાં કરાયેલો વ્યંગ્ય વાસ્તવિકતા બને એનાથી વધુ કરુણરમૂજી પરિસ્થિતિ શી હોઈ શકે! આમ છતાં, આ વિપરીત સ્થિતિમાં એ યાદ રાખવું રહ્યું કે કાયદાની સભાનતા કે જવાબદારી નાગરિકો ને નેતા માટે અલગ હોઇ શકે,પણ મોતને કોઈ કાયદો નડતો નથી. કોવિડ- ૧૯ને પણ નહીં.


’ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૩ -૪-૨૦૨૦ના રોજમાં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.


શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ:
bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)


સંપાદકીય નોંધ : અહીં લીધેલ ચિત્ર David Petersen’s Blog પરથી સાભાર લીધેલ છે.

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.