બંદિશ એક, રૂપ અનેક – ૬૪ – “અય ગમે દિલ ક્યાં કરું મૈં” – મજ઼ાઝ લખનવી

નીતિન વ્યાસ

અસરાર ઉલ હક “મજ઼ાઝ” જન્મ ૧૯-૧૦-૧૯૧૧ // દેહાન્ત ૫-૧૨-૧૯૫૫

એક સરસ શબ્દચિત્ર કવિતા દ્વારા:

इक नन्ही मुन्नी सी पुजारन, पतली बाहें, पतली गर्दन
भोर भये मन्दिर आयी है, आई नहीं है माँ लायी है

वक्त से पहले जाग उठी है, नींद भी आँखों में भरी है
ठोडी तक लट आयी हुई है, यूँही सी लहराई हुई है

आँखों में तारों की चमक है, मुखडे पे चाँदी की झलक है
कैसी सुन्दर है क्या कहिए, नन्ही सी एक सीता कहिए


धूप चढे तारा चमका है, पत्थर पर एक फूल खिला है

चाँद का टुकडा, फूल की डाली, कमसिन सीधी भोलीभाली


कान में चाँदी की बाली है, हाथ में पीतल की थाली है
दिल में लेकिन ध्यान नहीं है, पूजा का कुछ ज्ञान नहीं है

कैसी भोली और सीधी है, मन्दिर की छत देख रही है
माँ बढ़कर चुटकी लेती है, चुफचुफ हँस देती है

हँसना रोना उसका मज़हब, उसको पूजा से क्या मतलब

खुद तो आई है मन्दिर में, मन में उसका है गुड़िया घर में

આ કવિતા એક યુવા શાયરને કંઠે સાંભળી ગાંધીજીને પણ ખૂબ ગમેલી।

નરમ લાગણીઓ સાથે ક્રાંતિનો અવાજ, સ્વતંત્રતા પ્રેમી શાયર શ્રી અસરાર ઉલ હક્ક – “મજ઼ાઝ લખનવી”

शेर हैं चलते हैं दर्राते हुए
बादलों की तरह मंडलाते हुए

ज़िंदगी की रागिनी गाते हुए
आज झंडा है हमारे हाथ में

आओ मिल कर इन्किलाब ताज़ा पैदा करें
दहर पर इस तरह छा जाएं कि सब देखा करें l

૧૯૪૭ ઑગસ્ટ ૧૫ : મુંબઈની સડક પર હાથમાં ત્રિરંગો લઈ ગાતા મજ઼ાઝને લોકો દિવાનો સમજતા.

આજે એક બદનામ, મસ્તાના, હાજર જવાબી શાયરની વાત કરીયે જેનું તખલ્લુસ “મજ઼ાઝ” એટલે કે આનંદ – મનોરંજન હતું । જે બહુ યોગ્ય હતું।

મજ઼ાઝ એક વખત પોતાની મુશાયરામાં પોતાની કૃતિ રજુ કરી રહ્યા હતા અને ત્યાં પેક્ષકગણ માંથી એક નાનાં બાળકનાં રડવાનો આવજ આવ્યો, થોડો સમયસુધી બાળકે રડવાનું ચાલુ રાખતાં મજ઼ાઝ પોતાની શાયરી અટકાવી બોલ્યા, “नक़श फ़र्यादी है किसी शोखी-ए-तहरीर का”. આ શેર ગાલિબ નો છે પણ કેવો સરસ જગાએ ઉપીયોગ કર્યો છે.

મજ઼ાઝ અને ક઼મર જલાલાબાદી ખાસ મિત્રો । બંને શરાબના શોખીન, એમાં મજ઼ાઝ થોડા વધારે પીવાવાળા, એક વખત ક઼મરસાહેબે મજ઼ાઝ ને કીધું, ” મિયાં, હમ ભી શરાબ શોખ સે પોતે હૈં, મગર સામને ઘડી રખ કર. હર આધે ઘંટે કે બાદ એક પેગ લગતા હું. આપ ભી ઐસા થોડા નિયંત્રણ રખો”. મજ઼ાઝે જવાબ આપ્યો, “મૈં ભી ઐસા હી કરતા હું, મગર સામને ઘડા રખકર પીતા હું.”

મજ઼ાઝ, મૂળ નામ અસરાઉલ હક, નો જન્મ ૧૯ ઑક્ટોબર, ૧૯૧૧ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના બારાબંકી જિલ્લાના લખનવ પાસેના રૂદૌલી ગામમાં એક સાધન સંપન્ન હુંટુંબમાં થયો હતો પિતા લખનઉ માં રજિસ્ટ્રી વિભાગમાં સરકારી કર્મચારી હતા. તેમની ઇચ્છા તો પુત્રને એન્જિનિયર બનાવવાની હતી. સેન્ટ જોન્સ કોલેજ, આગ્રામાં ઇન્ટર સાયન્સમાં તેમના પુત્રને દાખલ કર્યો । સાલ હતી ૧૯૨૯. પણ અસારાઉલ નાં નસીબમાં બીજું કંઇક લખ્યું હતું. આગ્રામાં તે સમયનાં નામી શાયરો જઝબી , ફાની બદાયુની, મશ્ક અકબરાબાદી વગેરે જોડે મૈત્રી થઇ. આ સંબંધની અસર એ થઇ કે એન્જિનિયર બનવાને બદલે ગઝલ લખવા તરફ વળ્યા. અસરાઉલ નું ‘અસારાર’ નામ સાથે , ‘શહીદ’ તખલ્લુસ જોડ્યું।

ફાની બદાયુની ઉર્દુના સ્કોલર હતા, તેમણે અસરારને ઉર્દુ ભાષા, અલ્ફાઝનો અસરકારક ઉપયોગ, ગઝલ ગોઈ અને અરૂજ (વ્યાકરણ) વગેરે શીખવાડ્યું।

જીવનનો વળાંક

આગ્રામાં મળેલી નિષ્ફળતા બાદ , તેમણે ૧૯૩૧ માં બી.એ. કરવા અલીગઢ માં પ્રવેશ મેળવ્યો । આ તબક્કો તેમના જીવનનો વળાંક સાબિત થયો. આ શહેરમાં, મન્ટો, ઇસ્મત ચુગતાઇ, અલી સરદાર ઝાફરી, સિબ્તે હસન, જાં નિસાર અખ્તર જેવા પ્રખ્યાત કવિઓનો મેળાપ થયો, અને તેમના પ્રેમ અને સહવાસે મજ઼ાઝના કલામને વધુ કશીશ અને વસાત બક્ષી, તે સાથે તેમણે તખલ્લુસ “મજ઼ાઝ” (મનોરંજન) અપનાવ્યો. કૉલેજ ખ્યાતિ અને શાયરોમાં ચાહના ઘણી જ વધી, સ્નેહ, પ્રેમ, મિત્રતા, લાગણી, રોમાન્સની નવી વાખ્યા સાથે ઇન્કલાબની વાતો કહેતા આ શાયરની કૃતિઓ સ્થાનિક અખબારોમાં નિયમિત આવવા લાગી। ખાસ કરીને યુવાવર્ગમાં તેમની ચાહના વધી. આજ અરસામાં મજાઝે “નઝરે અલીગઢ” લખ્યું જે આજે પણ અલીગઢ યુનિવર્સિટીનું મુખ્ય ગીત ગણવામાં આવે છે:

सर शारनिगाहनरिगस हूँ, पाबस्तागेसू सुंबुल हूँ
ये मेरा चमन है मेरा चमन, मैं अपने चमन का बुलबुल हूँ

યુવતીઓ મજ઼ાઝ ની કવિતા ના પુસ્તકો વધુ નિંદર વેળા ઓશિકાનીચે રાખતી. કહેવાય છે કે એક વખત થોડી બહેનપણીઓએ ભેગા મળી મજ઼ાઝને પોતાના ઘરે દાવત આપવાની સ્પર્ધા લગાવી. “ચિઠ્ઠી ખેંચી જેનું નામ આવે તેણે મજ઼ાઝ ને ઘરે આવવા આમંત્રણ પાઠવવું” અને એક યુવતીનું સ્વપ્ન સાકર થયું।

ચિઠ્ઠી જેનું નામ નીકળેલું તે એક ગૃહસ્થ કુટુંબની પુત્રવધુ, શહેનાઝ, હતી, મજ઼ાઝની શાયરીની દિવાની, તેના શુશીક્ષિત અને અને સંસ્કારી પતિ પણ મજ઼ાઝ ના ચાહક હતા. પણ મજ઼ાઝનો તે યુવતી પ્રત્યેનો લગાવ, પ્રેમ ચરમ સીમાએ હતો. મજાઝે લખ્યું:

મૈં તુઝકો પુજતા હું મગર પા નહીં સકતા
તુમ મુજે ચાહતી હૈ મગર કેહ નહીં સકતી

આ સમય દરમયાન તેમની ઘણી પ્રમુખ રચનાઓ બહાર પડી, જેવી કે – રાત ઔર રેલ, નઝર ખાલિદા,અંધેરી રાત કે મુસાફિર, સરમયાદારી વગેરે. ઘણી લોકચાહના મળી.

૧૯૩૫ માં આકાશવાણી (AIR) દિલ્હી દ્વારા બહાર પડતી પત્રિકા आवाज માં જોડાયા. લખનઉમાં રેડીઓ સ્ટેશન શરુ થતાં ત્યાં જોડાયા. લખનઉ રેડીઓ શાયરોનું મક્કા હતું, મુશયરાઓ, કવિગોષ્ટી, મુલાકાતો વગેરે કાર્યક્રમો નિયમિત પ્રસારિત થતા.

લખનઉ ખુબજ પસંદ પડ્યું, તેમની પ્રેમાળ મોટી બહેન સફીયા અને બનેવી જાં નિસ્સાર અખ્તર અને તેનો નાનો લાડકો ભાણેજ જાવેદ સાથે અહીં રહેતા, જાવેદને ખભે બેસાડી મજ઼ાઝ ફર્યા કરતા। આવા આંનદના દિવસોમાં તેમને પોતાના નામ સાથે મજ઼ાઝ “લખનવી” જોડ્યું।

લાગણીશીલ શાયર, પ્રેમમાં નિષ્ફળતા, શરાબનું હદ બહારનું સેવન, મજાઝે પોતાની તબિયત અને સાથે જીંદગી પણ બરબાદ કરી નાખી।

बरबाद -ए -तमन्ना पे इताब और ज़ियादा
हाँ मेरी महोबत का जवाब और ज़ियादा
छलके तेरी आँखों से शराब और ज़ियादा

કવિ શ્રી મજ઼ાઝ લખનવી કે ચંદ ઔર શેર:

*कहते हैं मौत से बदतर है इन्तिजार,
मेरी तमाम उम्र कटी इन्तिजार में।

*मेहनत से ये माना चूर हैं हम
आराम से कोसों दूर हैं हम
पर लड़ने पर मजबूर हैं हम
मज़दूर हैं हम मज़दूर हैं हम

                   – મજદૂરોં કા ગીત

*सारी महफ़िल जिस पे झूम उठी ‘मज़ाज़’,
वो तो आवाज़-ए-शिकस्त-ए-साज़ है|

                   – સારા આલમ

*मिटते हुओं को देख के क्यों रो न दें ‘मज़ाज़’,
आख़िर किसी के हम भी मिटाये हुये तो हैं|

*नामी और मशहूर नहीं हम, लेकिन क्या मज़दूर नहीं हम
धोखा और मज़दूरों को दें, ऐसे तो मजबूर नहीं हम
मंज़िल अपने पाँव के नीचे, मंज़िल से अब दूर नहीं हम
*बोल! अरी, ओ धर ती बोल !
राज सिंहासन डाँवाडोल!

* एक अर्ज़-ए-वफ़ा भी कर न सके कुछ कह न सके कुछ सुन न सके,
यहाँ हम ने ज़बाँ ही खोले थी वहाँ आँख झुकी शरमा भी गये|
*तेरे माथे पे ये आँचल बहुत ही ख़ूब है लेकिन तू इस आँचल से इक परचम बना लेती तो अच्छा था

શાયર મજ઼ાઝ લખનવી ૧૯૫૫ની ૫ ડિસેમ્બરની કડકડતી ઠંડીમાં લખનઉ સ્ટેશન પાસે પાર્ક કરીલી બસના છાપરે ઠંડીથી ઠુંઠવાતા બેભાન દશામાં મળ્યા, તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા, ભાન આવ્યું જ નહીં, ધીરે ધીરે તેમનો જીવન દીપ બુઝાઈ ગયો.

તેમની ઉમર હતી ૪૪ વર્ષ ની.

अब इसके बाद सुबह है, सूबह -इ-नो मजाज़
हम पर है कदम शामे-ए -गरीबाने लख़नव।

(શેર – નું સંકલન શ્રી વિજય કુમાર નકમ)

લખનઉના યુવા લેખક અને શાયર આતીફ હનીફ:

મજ઼ાઝની જીંદગી વિષે ઉર્દૂ વિદ્વાન પત્રકાર, લેખક, નાટ્યકાર શ્રી સૈયદ મોહમ્મદ મહેંદી,          

ગુરુદત્ત ની ફિલ્મ “પ્યાસા “ના એક સીનમાં દાઢીવાળા જીગર મુરાદાબાદી સાથે મજ઼ાઝ લખનવી

સરળ શબ્દોમાં રોમાન્સથી ભરપૂર, હૃદયસ્પર્શી શેર અને શાયરીના રચયિતા એટલે મજ઼ાઝ લખનવી. એટલે જ તેમની તુલના અંગ્રેજી કવિ જ્હોન કીટ્સ જોડે કરવામાં આવે છે।

આ શાયરની સદાબહાર નઝ્મ,   છે  “આવારા”

આ કુલ ૧૪ નઝમોની હારમાળા છે. આ પૈકીની ત્રણ કડીઓ ફિલ્મ “ઠોકર”માં તલત મહેમૂદે ગાઈ છે:

शहर की रात और मैं नाशादनाकारा फ़िरूँ
जगमगाती जागती, सड़कों पे आवारा फ़िरूँ
ग़मदिल क्या करूँ

वहशतदिल क्या करूँ
क्या करूँ, क्या करूँ
ग़मदिल क्या करूँ

ये रूपहली छाँव ये आकाश पर तारों का जाल
जैसे सूफ़ी का तसव्वुर, जैसे आशिक़ का खयाल
आह लेकिन कौन समझे, कौन जाने दिल का हाल
ग़मदिल क्या करूँ

रास्ते में रुक के दम लूँ, ये मेरी आदत नहीं
लौट कर वापस चला जाऊँ मेरी फ़ितरत नहीं
और कोई हमनवा मिल जाए ये क़िस्मत नहीं
ग़मदिल क्या करूँ

મોટા શહેરની રાતની વાતથી શાયર પોતાની વ્યથાની રજુઆત કરેછે. આ મોટા શહેરમાં પોતાને નિષ્ફળ, બેસહારા, વ્યક્તિ સમજીને આ ઝગમગતી સડકો પર આવારા – કોઈ મંઝિલ વિના – ફરતા રહેવાની વાત કરે છે. પોતાને રહેવા કોઈ દર નથી, કોઈ ઠેકાણું નથી, તમામ વસ્તી પારકી છે., અને એમાં શાયર માટે કોઈ જગ્યા નથી. પોતાના દિલ ના દુઃખની વાત તેના પાગલપણા ની હદ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ પરિસ્થિતિ માં શું કરવું તેની તેને સમજ પડતી નથી. આકાશનાં તારલાઓએ જાણે એક જાળ ન પાથરી હોય, જાણે એક રૂપેરી છાંવ બની ગઈ હોય તેમ તેને લાગેછે. જાણે કોઈ સૂફી સંતનો વિચાર હોય, જાણે કોઈ આશિકનો ખ્યાલ ના હોય એવું વાતાવરણ ઊભું થયું છે.

પણ શાયરના દિલની એ વ્યથાની વાત કોણ જાણે અને કોણ સમજે ! તેના દિલ ની પુકાર ને કોઈ સમજતું નથી તેનું શાયરને દુઃખ છે. શાયરનો કોઈ અલગ મિજાજ છે, રસ્તામાં થોભવાની તેની આદત નથી, થાકી ને પાછા જતા રહેવાનો તેનો સ્વભાવ નથી, તેના જેવા જ વિચારો ધરાવતો કોઈ મિત્ર મળી જાય તેવી કિસ્મત નથી, શાયરને દિલના દુઃખ ને ભુલાવવા શું કરવું તે સમજાતું નથી

                                                             (આસ્વાદ: શ્રી સુરેશ બક્ષી)

સંગીતકાર સરદાર મલિક અને રાગ ભીમપલાશ

ફિલ્મ “ઠોકર” 1953માં બની હતી, તે વર્ષોમાં તલત મહેમૂદનો મખમલી અવાજ અને દિલીપ કુમારની અદાકારી, “શામે ગમ કી કસમ”, “એ હવા યે રાત યે ચાંદની”, “સીને મેં સુલઝતે હૈ અરમાન” વગેરે ગીતો ખુબજ લોકપ્રિય થયેલા. એટલે એ જમાનાનું જેવું આ ગીત “અય ગમે દિલ ક્યાં કરું મૈં” કાને પડે ત્યારે તલત મેહમુદની સાથે દિલીપ કુમાર યાદ આવે. પણ “ઠોકર”નો હીરો હતા શમ્મી કપૂર.

આ બાબત શમ્મી કપૂરને શું કહેવું છે તે જુવો:

આજ ફિલ્મમાં આશા ભોંસલે, તેમનાં અવાજમાં બીજી ચાર કડીઓ સાંભળો:

“આવારા” માં મજાઝે લખેલી ચૌદ નઝ્મ સાથે રિકી રાણા

મજ઼ાઝ નાં જીવન પર આધારિત TV સિરિયલ અને એક ફિલ્મ પણ બની છે.

“મજ઼ાઝ” ફિલ્મમાં તલત અઝીઝના અવાજમાં તેમનું પોતાની સંગીત રચના:

દૂરદર્શનના નેજા હેઠળ ૧૯૯૧-૯૨ના વર્ષમાં છ ઉર્દૂ શાયરોનાં જીવન પર આધારિત TV Serial  कहकशाँ હપ્તાવાર દર્શાવવામાં આવતી હતી. દિગ્દર્શન જલાલ આગાનું હતું અને નિર્માતા અલી સરદાર જાફરી હતા. આ સિરિયલમાં સંગીત અને અવાજ શ્રી જગજીત સિંહનો હતો.

જગજીત સિંહ : ” મજ઼ાઝ ” ટીવી સીરીઅલ

દિલ્હીનું રેખ્તા ફાઉન્ડેશન અને ઉર્દૂ સ્ટુડિયો ઉર્દૂ ભાષાનાં સંવર્ધન માટે કાર્યરત સંસ્થા છે. તેઓ વારંવાર મેળાવડા, વાર્તાલાપ અને મુશાયરા ગોઠવે છે, તેઓની વિડિઓ શૃંખલા “મજ઼ાઝ લખનવી” નો એક ભાગ: “શહેર કી રાત ઔર મૈં” કલાકાર અતુલ તિવારી અને મનીષ ગુપ્તા:

બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતાં કવયિત્રી, લેખિકા અને ગાયિકા શેફાલી ફ્રોસ્ટના નામ ઉપર ઘણાં રિસર્ચ પ્રોજેક્ટસ છે, ખાસ કરી ને સાહિત્ય અને સંસ્કારિતા ને લગતા, તેમનું એક પ્રોજેક્ટ મઝાજ લખનવી ઉપર પણ હતું,  આ જ ગઝલ તેમને પોતાના અલગ અંદાઝમાં પેશ કરીછે. રાગ શિવરંજની

૧૯૪૫ ની સાલમાં બનેલી ફિલ્મ “ગુલામી” માં આ ગઝલ આવેલી, જુઓ એ ફિલમનું એક યુગલ ગીત ગાયકો રેણુકા દેવી અને મસૂદ પરવેઝ ના અવાજમાં

અને, જતાં જતાં,:

લખનવ માં મર્હૂમ શાયર શ્રી મજાઝ લખનવી ની મજાર તરફ લઇ જતા રસ્તા ઉપર લગાવેલું પાટિયું:


શ્રી નીતિન વ્યાસ નો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com  સરનામે કરી શકાશે.

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “બંદિશ એક, રૂપ અનેક – ૬૪ – “અય ગમે દિલ ક્યાં કરું મૈં” – મજ઼ાઝ લખનવી

  1. Bhavana. Desai.
    March 23, 2020 at 6:57 am

    Tamari khajano bhego mariani shaktine salam.

    • Neetin Vyas
      March 24, 2020 at 6:11 am

      Respected Bhavnaben,

      Thank you very much for most encouraging response and alsofor your kind help. Particularly for identification of “રાગ”.
      Namaste and regards, 

  2. March 24, 2020 at 7:53 am

    નિતીનભાઇ,
    ખૂબ સુંદર ,સંકલન.રાગ શિવ રંજની ઘણા વખતે માણ્યો, તમારા રિસર્ચ વર્કને સલામ!!
    ઈન્દુ રમેશ શાહ.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.