ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : પ્રકરણ ૩૯:: કામદાર આંદોલનો – મેરઠ કાવતરા કેસ

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

દીપક ધોળકિયા

જે સમયે ગાંધીજીનો બારડોલી સત્યાગ્રહ ચાલતો હતો તે સમયે મુંબઈમાં ગિરણી કામગાર યુનિયનની જબ્બર હડતાળ ચાલતી હતી. જો કે આ બન્ને વચ્ચે સીધો સંબંધ નહોતો પરંતુ સરકાર માટે એક તરફ ખેડૂતોના અને બીજી તરફ મજૂરોના દૃઢ સંકલ્પનો સામનો કરવાનું કસોટી રૂપ હતું. સરકાર ચારે બાજુથી ઘેરાઈ ગઈ હતી. એમાં પણ કામદાર આંદોલનોમાં સામ્યવાદીઓની વધતી અસર પ્રત્યે સરકાર ચિંતિત હતી. સરકારને આમાં રશિયન ક્રાન્તિની ચોખ્ખી અસર દેખાતી હતી.

સામ્યવાદીઓની કામદારોના અધિકારો વિશેની સ્પષ્ટ સમજને કારણે કામદારોમાં નવું જોશ દેખાતું હતું. આને કારણે ૧૯૨૬માં ટ્રેડ યુનિયનોની સભ્ય સંખ્યા, એકલા મુંબઈમાં, લગભગ સાઠ હજારની હતી તે માત્ર ત્રણ વર્ષમાં, એટલે કે ૧૯૨૯માં બે લાખનો આંકડો પાર કરી ગઈ. ઔદ્યોગિક કામદારો ભારે ત્રાસેલા હતા અને એમનો અસંતોષ વધતો જતો હતો. હડતાળો લગભગ રોજની ઘટનાઓ જેવી બની ગઈ હતી. જે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રને જૂઓ, ત્યાં હડતાળ જોવા મળે એવી સ્થિતિ હતી. રેલવેના કામદારો દેશમાં ઠેરઠેર હડતાળો પાડ્યા કરતા હતા. મુંબઈમાં કાપડ મિલોની હડતાળ પણ બહુ લાંબી ચાલી. એવાં ગિરણી (લોટ દળવાની મિલો) કામગારોની હડતાળે સરકારનું માથું પકવી દીધું હતું.

દેશના વ્યાપક રાજકારણી તખ્તા પર પણ એની અસરો દેખાવા માંડી હતી. દેશના વેપારી વર્ગ અને શિક્ષિતોનો રાજકારણમાં પ્રભાવ હતો, પરંતુ ૧૯૨૬ પછી વર્ગીય હિતો પણ આગળ આવવા લાગ્યાં હતાં આને કામદારોને રાજકીય અધિકારો મળે તેની તરફેણમાં અવાજ વધારે પ્રબળ થવા લાગ્યો હતો. એ વખતના AITUCના જનરલ સેક્રેટરી એન. એમ. જોશી રાજકારણમાં કામદારો સીધી રીતે સામેલ થાય તે પસંદ નહોતા કરતા. એ લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીના પણ સભ્ય હતા અને કામદારોની સામાજિક સમસ્યાઓના સમાધાન માટે પ્રયત્નો કરતા જ હતા. બીજી બાજુ કોંગ્રેસ કામદારોના હિતની હિમાયતી હતી અને જરૂર પડ્યે કામદારોને રાજકીય આંદોલનમાં પણ ખેંચી લેતી હતી, પરંતુ કોંગ્રેસથી અલગ પડીને કામદારો સ્વતંત્ર રીતે આગેવાની લે તેના માટે તો કોંગ્રેસ પણ તૈયાર નહોતી.

સરકાર સામ્યવાદીઓ અને ટ્રેડ યુનિયનોની પ્રવૃત્તિ પર ચાંપતી નજર રાખતી હતી. ટ્રેડ યુનિયનોને ડામવા માટે સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૮માં ઍસેમ્બ્લીમાં ટ્રેડ ડિસ્પ્યૂટ ઍક્ટ મંજૂર કરવામાં આવ્યો. બ્રિટનમાં ૧૯૨૬માં કામદારોની સાર્વત્રિક હડતાળ પછી ટ્રેડ યુનિયનોને દબાવી દેવા માટે ખાસ કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો. ભારતમાં પણ એ જ જાતનો કાયદો પસાર કરી દેવાયો. એમાં ત્રણ મુખ્ય ઘટકો હતાં – એક, મધ્યસ્થી બોર્ડ અને તપાસ અદાલતોની રચના; બીજું, ૧૪ દિવસની નોટિસ ન આપી હોય તો દંડ; અને ત્રીજું, સાર્વત્રિક હડતાળ કે બીજાની સહાનુભૂતિમાં હડતાળ પાડવા પર પ્રતિબંધ. કોઈ હડતાળને ગેરકાનૂની થરાઅવ્યા પછી, એમાં જોડાયેલાને ત્રણ મહિનાની જેલ અને બસ્સો રૂપિયાના દંડની પણ સજા હતી. આનો અર્થ એ કે શ્રમિક વર્ગ સાથે મળીને તો કોઈ પગલું ભરી જ ન શકે.

મેરઠ કાવતરા કેસ

આવો કાયદો બનાવીને સરકારે અનર્ગળ સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લીધી. તે પછી, ૨૦મી માર્ચ ૧૯૨૯ના રોજ ઓચિંતા જ કામદાર વર્ગના ૩૧ નેતાઓને પકડી લીધા. જુદાં જુદાં બધાં જ મોટાં ટ્રેડ યુનિયનોના નેતાઓને જેલભેગા કરી દીધા તેમાં શ્રીપાદ અમૃત ડાંગે, એસ. એચ. જાબવાલા, એસ. એસ. મિરજકર, એમ. એ. માજિદ, સોહન સિંઘ જોશ, બેંજમિન ફ્રાંસિસ બ્રૅડલી, ફિલિપ સ્પ્રાટ હ્યુજ લેસ્ટર વગેરે પણ હતા. અહીં કામદારોના અંગ્રેજ નેતાઓનાં નામ પણ છે તેના પરથી સમજી શકાશે કે આ કેસનો હેતુ માત્ર બ્રિટિશ હકુમત કે ભારત પૂરતો સીમિત નહોતો પરંતુ ખરેખર તો મૂડીવાદી આર્થિક વ્યવસ્થાને બચાવવાનો હતો. આ કાયદાનો લાભ ભારતમાં ઉદ્યોગપતિઓને મળતો હતો, સામાન્ય માણસ કે કાળી મજુરી કરનારા કામદારને નહીં.

આ કેસ બહુ મોટે પાયે સાડાચાર વર્ષ ચાલ્યો. કામદાર નેતાઓ પર સામ્યવાદી પ્રવૃત્તિ કરવાનું મુખ્ય તહોમત હતું. ૨૫ ફાઇલ સાઇઝના ગ્રંથ બને એટલા પુરાવા સરકારે રજૂ કર્યા. ચુકાદો પણ ૬૭૬ પાનાનો હતો અને એ બે ભાગમાં છાપવો પડ્યો.

આરોપીઓએ કેસ દરમિયાન પોતાને નિર્દોષ દેખાડવાના પુરાવા જ રજૂ ન કર્યા, ઉલ્ટું પોતાના માર્ક્સવાદી સિદ્ધાંતો જાહેર કરવા માટે કોર્ટનો ઉપયોગ કર્યો. કેસને કારણે કામદારો ડરીને દબાઈ જશે એવી સરકારની ધારણા હતી તેનાથી ઉલ્ટું થયું. કોર્ટમાં આરોપીઓએ રજૂ કરેલાં નિવેદનોએ કામદાર વર્ગને સંગઠિત કર્યો, એટલું જ નહીં, જે ક્રાંતિકારીઓ દેશદાઝથી હિંસક કૃત્યો કરતા હતા તેમને પણ નવી દૃષ્ટિએ વિચારવાની પ્રેરણા મળી. હવે એમની પ્રવૃત્તિઓ વ્યક્તિગત હિંસાને બદલે સામાજિક અને સામૂહિક કાર્યક્રમ તરફ વળી.

‘સમ્રાટ સામે યુદ્ધ જાહેર કરવા’નો આરોપ ધાર્યા પ્રમાણે જ સાબીત થયો અને ૨૭માંથી કેટલાયને આખી જિંદગી સુધી તરીપાર કરવાની, કેટલાકને વીસ વર્ષ કે દસ વર્ષ માટે તરીપાર કે સખત કેદની સજા થઈ. જો કે પછી અપીલમાં આ સજાઓ ઓછી થઈ ગઈ હતી.

કામદારો માટે રૉયલ કમિશનઃ નવી ચાલ

એવું નથી કે આવાં દમનનાં પગલાં લીધા પછી સરકર જીતી ગઈ. એને ઢાંકપીછોડો કરવાની પણ જરૂર પડી. ૧૯૨૯ના જુલાઈમાં વ્હાઇટલેના નેતૃત્વ હેઠક રૉયલ કમિશન ભારતની મુલાકાતે આવ્યું. એને દેશમાં મજૂરોની સ્થિતિનો અભ્યાસ કરવાનું કામ સોંપાયું હતું. ૧૯૩૧માં કમિશનનો રિપોર્ટ બહાર પડ્યો તેમાં કમિશને દેશની સંગઠિત મજૂર ચળવળમાં ફાટફૂટ પડે તેવાં પગલાં સૂચવ્યાં, જે એક નજરે સારાં દેખાય તેવાં હતાં. રિપોર્ટમાં જુદાં જુદાં પંચો અને કમિટીઓ બનાવવાની અને એમને આંતરરાષ્ટ્રીય મજૂર મંચો પર આમંત્રણ આપવું વગેરે ભલામણો હતી.

જમણેરી મજુર નેતાઓને આ ભલામણો પસંદ આવે તેમ હતું અને એવું જ થયું. અંતે AITUCના બે ભાગ પડી ગયા.

નવેમ્બરમાં AITUCનું દસ્સ્મૂં વાર્ષિક અધિવેશન નાગપુરમાં જવાહરલાલ નહેરુના પ્રમુખપદે મળ્યું તેમાં આ મતભેદો ખુલ્લી રીતે બહાર આવ્યા. જેટલા ઉદ્દામ નેતાઓ હતા તે તો મેરઠ કેસમાં જેલમાં હતા. મતભેદનો મુદ્દો એ હતો કે જમણેરીઓનો આગ્રહ હતો કે ૬,૦૦૦થી વધારે સભ્ય હોય તેવા યુનિયનને સામેલ ન કરવું મુંબઈના ગિરણી કામગાર યુનિયનના ૫૫,૦૦૦ સભ્યો હતા. આવડા મોટા યુનિયનને કેમ બહાર રખાય? આ મતભેદનો મુદ્દ્દો હતો પણ એના વિશે કોઈ રસ્તો નીકળે તેમ નહોતાં ભાગલા અનિવાર્ય બની ગયા. નહેરુની સહાનુભૂતિ ડાબેરીઓ પ્રત્યે હતી પરંતુ એમના બધા કાર્યક્રમો સાથે એ સંમત નહોતા. એમણે વચલો માર્ગ કાઢવાના પ્રયાસ કર્યા પણ કંઈ ન વળ્યું. આમ દેશમાં કામદાર વર્ગની સજ્જડ એકતા થવાને ટાંકણે જ એમાં ભંગાણ પડી ગયું.

આ જ સમયે લાહોરમાં બીજો કાવતરા કેસ ચાલતો હતો, જેમાં ભગત સિંઘ વગેરે અપરાધી હતા. આના વિશે આવતા આઠવાડિયે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

(૧) Working Class of India by Sukomal Sen. K. P. Bagchi &Co. Kolkata. First Edition 1977.

(૨) Mahatma Gandhi (Vol. VI) Salt Satyagraha: Watershed by Sushila Nayar (available on gandhiheritageportal.org પર ઑનલાઇન વાંચવા માટે ઉપલબ્ધ. મુખ્ય પેજ પર છેક ઉપરના બારમાં ‘other books’પર ક્લિક કરો, તે પછી પેજ ખુલતાં અંગ્રેજી આલ્ફાબેટ પ્રમાણે લેખકના નામ સામે pyarelal’ ટાઇપ કરો).

૦૦૦

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ
dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *