મારું વાર્તાઘર : ડંકો પડે ત્યારે

રજનીકુમાર પંડ્યા

મૂળ શું ?

આપણો સ્વભાવ સરળ એટલે માણસો આપણને સમજી શકે નહીં. હમણાં જો કોઈ વાત આપણે ફેરવી ફેરવીને કરીએ તો સામું માણસ એક તો સમજ્યા વગર હા પાડી દે અને વળી આપણી ગણતરી બુદ્ધિશાળીમાં થાય. પણ મને જિંદગી ધરીને એવું કરતાં આવડ્યું નહીં. એટલે માણસ ક્યારેય મારી કિંમત સમજી શકવાના નહીં. એમના મનમાં તો એમ જ કે મગનભાઈ તો માસ્તર. એમને છોકરાઓને ભણાવવા સિવાય બીજુ કાંઈ ન આવડે. પણ એવું નથી. આ હું છું તે કદાચ કોઈ મોટા ગામમાં અને મોટી શાળામાં હોઉં તો ઉપાડ્યો ન ઉપાડતો હોઉં. કારણ કે, દરેક વસ્તુના ઊંડાણમાં જવાની મને ટેવ. જે વિષય હાથમાં લીધો તેને સાવ તળિયાથી શરૂ કરીને છેક સુધી મારે જાણવા જોવે.. એટમબોમ્બ શેમાંથી બને છે અને એમાં શું શું પડે છે એની મને જાણ અને બુટપોલિશમાં કયા કયા તત્ત્વો હોય છે એમાં પણ મને પૂરો રસ. નાનપણથી જ મને એવી ટેવ. મને ત્યારથી એવી ઈચ્છા ખરી કે હું વૈજ્ઞાનિક બનું. માનતા હો તો માનજો કે તડકામાં હું જ્યારે પિષ્ટ રગડવા (લોટ માગવા જવાને અમે લોકો ‘પિષ્ટ રગડવો’ કહીએ) જતો ત્યારે બપોરના દોઢ વાગ્યા સુધી એ કામ ચાલતું. સવારના સાતથી બપોરના દોઢ સુધીમાં હું ત્રણ ગામની ધૂળ ખૂંદી નાખતો. વગડામાંથી પસાર થતો હોઉં અને ચામડી તડકાથી ચરચરતી હોય ત્યારે એમ વિચાર આવે કે મને આમ આટલી ગરમીથી લોહી દાઝી જાય છે ત્યારે મારા આ ખડિયામાં પડેલા લોટનું શું થતું હશે ? ભગવાને કાંઈક એવી રચના કરી હોત તો આ ખડિયામાં પડેલા લોટના રોટલા થઈને સૂરજની ગરમીથી આપોઆપ શેકાઈ જતા હોત તો ? ઘેર જઈને દાદીને રાંધીને ખવડાવવાની પિંજણમાંથી તો છૂટત ! હવે આ વિચારને તમે ગમે તેવો ગાંડો વિચાર ગણતા હો તો ભલે, પણ મારે મન તો આ સૂર્યકૂકરનો વિચાર જ કહેવાય. પાછળથી બરોડાવાળા ભલે એની શોધનું માન ખાટી ગયા હોય પણ મૂળ વિચારનું અવતરણ તો મારા જ મનમાં.

અભિમાન નથી કરતો, પણ ખજૂરી ઉપર પથરા ફેંકી ફેંકીને ખલેલાં પાડવાની રમત બચપંણમાં હું બહુ રમતો. કારણ કે એ વાતની પાકી ખાતરી કે ખરેલાં ખલેલાં નીચે જમીન ઉપર જ પડે. કંઈ ઉપર ના વયા જાય. એવી ખાતરી ન હોત તો મારા જેવો ડાહ્યો ગણાતો છોકરો પણ કોઇ નિર્દોષ ઝાડને પાણા મારે ? હવે કોઈ કહેતું હોય કે ન્યુટને ઝાડ પરથી સફરજનને નીચે પડતાં જોયું તો એની એ વાત ખોટી છે એમ તો હું નહિં કહું, પણ ન્યુટનનું નામ પણ જાણ્યા વગર, એ પહેલાં પણ મારા મનમાં એમ તો થતું જ કે ખલેલાં કંઈ આકાશમાં બેઠેલો ભગવાન હાથ લંબાવીને ઉપર લઈ લેતો નથી. એ તો આપણી કોર જ આવવા દે છે. મૂળ શું ? ન્યુટન આપણા કરતાં વહેલો જન્મી ગયેલો એટલે બધો જશ એ લઈ ગયો. ને વળી બીજી વાત. સફરજનનાં ઝાડ આપણે ત્યાં તો થતાં જ નથી. એકાદું સફરજન તો હમણાં જોવા મળ્યું, પણ એનું ઝાડ તો હજી સુધી જોયું નથી, ને એમાં આપણે શું કરીએ ?

લોટ માગવાનું બંધ કરીને મોટી ઉંમરે ભણવા બેઠો, કારણ કે પછી તો દાદી પાછાં થઈ ગયાં. મા-બાપ તો હજી પોપડાં ઉપડી ગયેલા ફોટામાંય રહી ગયાં, પણ દાદીમા તો એમાંથીય ગયાં. કાકાએ ગોંડલ આશ્રમવાળાઓને લખ્યું અને આશ્રમવાળાઓએ મને સંભાળી લીધો. આમ ભણવા બેઠો તો ખરો મોટી ઉંમરે, પણ જોતજોતામાં શાળાંતને આંબી ગયો. શાળાંતમાંય વિજ્ઞાનમાં તો સોમાંથી એંસી પૂરા જ! જો કે, સોએ સો પણ આવી જાત, પણ છેલ્લો સવાલ લખતો હતો ત્યાં ડંકો પડી ગયો. હું એ વખતે વરાળના એન્જીનની શોધ વિષે વિગતવાર લખતો હતો. એમાં મારે એમ લખવું હતું કે ચાની કિટલી ઉપર વરાળથી કૂદાકૂદ કરતું ઢાંકણું જોઈને સ્ટીવન્સનને મનમાં જિજ્ઞાસા પેદા થઈ એ વાત ખોટી નહીં. એની ના નથી, પણ ખીચડી ખદબદતી અને છીબું ઊંચુનીચું થતું- એ જોઈને મારું મન પણ ઊંચુનીચું થતું એ પણ સાચું તો ખરૂં જ ને !, તો બોલો, એ કાંઈ કોઈ વરાળના જોરે ? મારી દાદીમા કહેતી કે એ તો ભૂખના જોરે. આમ મારા મનમાંય વરાળને લગતી જિજ્ઞાસા સ્વયંભૂ જ થયેલી. આ લખું છું એટલે મને સ્ટીવન્સન પ્રત્યે કોઈ ઈર્ષા છે એમ ન માનતા. સ્ટીવન્સન અને મગન વચ્ચે વિલાયત અને હિન્દુસ્તાન જેટલો ફેર તો રહે જ ને ! મૂળ શું ?સવાલ માત્ર સમયનો જ, એ વહેલો જન્મ્યો અને હું લેટ પડ્યો.

શાળાંતમાં તો નીકળી ગયો અને પી.ટી.સી પાસ થવાની શરતે નોકરીએ પણ લાગી ગયો ત્યાં આશ્રમવાળાઓએ મને આશ્રમની જ છોકરી સાથે પરણાવી દીધો. આમ એક રીતે સારું થયું કે મારું ઘર બંધાઈ ગયું. પણ દિલથી પૂછતા હો તો કહું કે મારી પ્રગતિ તો રૂંધાઈ જ ગઈ. આમ છતાં મારું ધ્યાન મારા સંસાર કરતાં વિજ્ઞાનમાં વધારે. પત્ની સાથેય મારી વધુ વાત તો વિજ્ઞાનની હોય..એના લાંબા વાળમાં દાંતિયો ઝડપથી ફેરવવાથી દાંતિયામાં વિજળી પેદા થાય છે એની ખાતરી મેં એના દાંતિયા સાથે થોડાં તણખલાં વળગાડીને કરાવી આપેલી ત્યારે એની આંખોમાં મારા પ્રત્યે જે અહોભાવ છલકાઈ ગયેલો એ આજે મને એવો ને એવો જ યાદ છે. જો કે મેં તો તરત જ નમ્રતાપૂર્વક કબૂલ કરેલું કે તું મને ભલે એનો સાફો પે’રાવ્ય પણ હું ખોટું નહિં બોલું. એ શોધ મારી નથી. જેનું નામ જલદી મારે મોંએ ચડતું નથી, એવા એક નાનકડા વૈજ્ઞાનિકની છે. પણ તોય એ તો મારી જ શોધ હોય એમ અમારી ચાર વર્ષની બેબીને બતાવીને મારી તરફ જ આંગળી ચીંધ્યા કરતી કે- જો તારા પપ્પાએ આની શોધ કરી! જો કે, મને ય સ્વતંત્રપણે એવો વિચાર આવી શક્યો હોત એમાં શંકા નથી. એટલે તાત્વિક રીતે એની વાત એની રીતે બરાબર હતી.

પી.ટી.સી.માં પણ વિજ્ઞાનના પ્રશ્નપત્ર વખતે જોગાનુજોગ એવું બન્યું કે શાળાંતની જેમ જ એમાં હું આર્કિમીડીઝના પાણીની ઘનતાના સિદ્ધાંત વિષે લખતો હતો. ત્યાં જ ડંકો પડી ગયો ! બાથરૂમમાંથી જેમ આર્કિમીડીઝ વગર લૂગડે બહાર નીકળી ગયો હતો તેમ હું વગર લખ્યે પરીક્ષાખંડની બહાર નીકળી ગયો. એ વખતે મને એમ ખબર પડી કે નાનપણમાં ભૂખના માર્યા જે ત્રણ કલાક ત્રણ દિવસ જેવા લાગતા એ જ ત્રણ કલાક પરીક્ષાખંડમાં કેવા ત્રણ મિનિટની જેમ પસાર થઈ જાય છે ! આ વાત મેં થાનકી માસ્તરને કરી તો કહે કે, આલ્લે લે ! આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનો સાપેક્ષતાવાદનો સિદ્ધાંત તે આ જ ! બોલો, હવે કોને કહેવું? કોણ માનશે? આમાંય આપણે તો મોડા જ પડ્યા ને ? ઘેર જઈને પત્નીને વાત કરી તો એ અહોભાવથી જોઈ રહી! હવે આમાં અહોભાવ અનુભવવા જેવું હતું કે શોકભાવ અનુભવવા જેવું? મૂળ શું ? કેળવણીનો અભાવ. બીજું કંઈ નહીં. એણે તરત અમારી બેબીને વાત કરી કે તારા પપ્પા તો અંગ્રેજોને ય આંટી મારીને પછાડી દ્યે એવા છે. તાત્વિક રીતે એની વાત સાચી, પણ એથી કરીને કંઈ બીજાનો જશ આપણે થોડી આંચકી લેવાય છે? બધુંય છાંડવું, પણ ઉદારતા ન છાંડવી. જે જેના હકનું હોય એને લેવા દેવું. ઈર્ષા અનુભવવાનો આપણો હક્ક નહીં. શોક અનુભવવાનો આપણો હક્ક.

અને કેટલીક વાત તો આપણે નિખાલસતાપૂર્વક કબૂલ કરવી પડે. ભલે ગમે તેવું સુપર વૈજ્ઞાનિક આપણું ભેજું રહ્યું, પણ ચંદ્ર ઉપર હું નથી ગયો તે નથી જ ગયો. એમાં તો આર્મસ્ટ્રોંગ જ ગયો હતો- એમ કહેવું પડે. એમાં કોઈ મને ખોટું બોલવાનું કહે તો પણ ન બોલું. અલબત્ત,ચંદ્ર વિષે જાણીએ બધુંય. શાળામાં સિત્તેરની સાલમાં ચંદ્રની ચઢાઈ વિષે પ્રદર્શન ભરાયેલું ત્યારે સાયન્સ ગ્રેજ્યુએટ હતા તો ય હેડમાસ્ટર જેવા હેડમાસ્ટરેય આઘાપાછા થઈ ગયેલા. કારણ કે, વિદ્યાર્થીઓના સવાલના જવાબ કોણ આપે ? મેં એના અંગે એટલું બધું વાંચેલું કે ચંદ્ર ઉપર ખુદ ટાંટીયો ન મૂક્યાનો વસવસો જ ન રહે. સવાલો પૂછનારાય કાન પકડી ગયેલા. ઘેર આવીને આ વાત કહી ત્યારે પત્નીએ અમારા પાડોશમાં એટલી બધી વાત ફેલાવી દીધી કે એને કારણે સવાલ પૂછનાર પાડોશીઓ એટલા બધા વધી ગયા કે એટલી ગરદી તો આર્મસ્ટ્રોંગને ઘેર પણ નહીં થઈ હોય અને એટલી બધી ચા તો એની બૈરીને ય મૂકવી નહીં પડી હોય !

બેબીના કહેવાથી મારે એની છોકરીઓની શાળામાંય ચંદ્ર ઉપર ચઢાઈ વિષે બોલવા જવું પડેલું અને ત્યાં એનાં આચાર્યાએ મારો મગનલાલ તરીકે નહીં, પણ મગનચંદ્ર તરીકે પરિચયવિધી કરાવેલો.

છતાંય પણ સમાજમાં હું વૈજ્ઞાનિક તરીકે બહુ બહાર ન પડું, પણ ઘરમાં પત્ની અને બેબીને વૈજ્ઞાનિક શિક્ષણ આપવામાં જરા પણ મન ચોરું નહીં. વઘારમાં મૂકેલી રાઈ તડતડ શાથી બોલે છે અને ઉકળતા પાણીમાં પાડેલી ચણાના લોટની સેવ એમાં ઓગળી કેમ જતી નથી એના વિષે વૈજ્ઞાનિક ખુલાસા સાંભળતી વખતે પત્ની અને બેબીની આંખોમાંથી એટલી પ્રશંસા વરસતી કે આ તો નથી, પણ વખત છે ને સરકારે મને પદ્મશ્રીનો ઈલ્કાબ આપ્યો હોય તોય આટલો આત્મસંતોષ ન થાય. એ લોકોને મારે માત્ર એટલું જ કહેવાનું રહેતું કે માત્ર હું મોડો જન્મ્યો અને એય તે ખોટે ઠેકાણે, ખોટા દેશમાં અને અણસમજુ અને સાવ બે-કદરા માણસોની વચ્ચે.

જો કે, આજે હવે પત્ની નથી – એને પોઢી ગયાને વરસો થયા. બેબી પરણીને સાસરે ગઈ છે. બા-બાપુજીની તસવીરની બાકીની પોપડીઓ પણ ઉપડી ગઈ છે અને ભીંત પર એની જગ્યાએ બેબીના બાબાનો ફોટો લટકે છે. રિટાયર્ડ થઈ ગયો છું. રાતે એકાંતમાં ભીંતડાં ખાવા ધાય છે, ત્યારે કેટલીક વાર પાછલા પહોરે ઊંઘ ઉડી જતાં મન બ્રહ્માંડના વિચારે ચડી જાય છે. એમ થાય છે કે દુનિયા ત્રણ જણાની બનેલી હોય કે ત્રણસો અબજની, અને હું મગનલાલ હોઉં કે સ્ટીવન્સન, એથી શો ફેર પડે છે ? પદ્મશ્રી હોય કે પત્નીની પ્રશંસા, ફેર શો પડે છે તાત્વિક રીતે ?મૂળ શું ? મને ખબર છે કે આ સવાલનો જવાબ હું વિચારતો હોઈશ, વિચારી રહ્યો હોઈશ અને હજુ પૂરો વિચારી નહીં રહ્યો હોઉં ત્યાં જ એક પળે, સાવ અચાનક જ ડંકો પડી જશે ને મારે ઊઠીને વહેતા થઈ જવું પડશે.

**** **** ****

આ વાર્તાની સર્જનપ્રક્રિયા

આ વાર્તા ‘ડંકો પડે ત્યારે’ કઈ રીતે સૂઝી એનો કોઈ ચોક્કસ જવાબ નથી. અમુક વાર્તાઓ ‘સૂઝતી’ નથી હોતી પણ ‘ઊગતી’ હોય છે. એમ આ એક ‘ઊગેલી’ વાર્તા છે. એની પાછળ કોઇ સત્યઘટના નથી (હોવી અનિવાર્ય પણ ક્યાં હોય છે?) પણ મનમાં જાગેલા વિચારોના ધુમ્રવર્તુળો છે. પણ ધુમાડાને બાચકા ભરી શકાતા નથી. એના ગોટને આકાર લેવા માટે કોઇ એક શીશો એટલે કે દેહ જોઇએ. એ દેહ પણ એ ધુમાડા સાથે જ યાદોના અગોચરમાંથી બહાર આવ્યો અને તે હું જ્યારે બાર-પંદરનો હતો ત્યારે જેતપુરના અમારા ફળીયામાં અમારા ભાડૂઆત તરીકે રહેતા દ્વારકાદાસ માસ્તરનો. વિધુર હતા. બે પુત્રો બહારગામ હતા, પણ સાથે નમાઇ બનીને નિમાણી નિમાણી ફરતી અમારી જ ઉંમરની દીકરી પુષ્પા હતી. માસ્તર એને માતાની જેમ અણઘડ રીતે ઓછા ધૂપેલ સાથે વાળ ઓળી આપતા તેથી પુષ્પાને માથે ટોપા જેવું થઇ જતું. અમે શેરીના છોકરાઓ પુષ્પાને ‘ટોપો ટોપો’ કહીને ચીડવતા.પણ માસ્તર અમને કંઇ કહી શકતા નહિં. એકદમ ભીરુ અને સરળ હૃદયના એ માસ્તર પગાર મળે તે દિવસે રાતે યા બીજા દિવસે સવારે રકમ કોટના ખિસ્સામાં મુકીને કોટ શરીર પર ચડાવીને કોટસોતા દિશાએ જતા! એમની એ રીત ઉપરના કોઇના હસવાથી પણ એ બેખબર રહેતા. એમના એ ભોળપણ સહિતની છબી મારા મનમાં છપાઇ ગઇ હતી.

પણ મારા ચિત્તમાં પડેલા દ્વારકાદાસ માસ્તરના આ મનોચિત્રે અને એમની સરળતાએ મને આ વાર્તાનું માત્ર બાહ્ય આલંબન આપ્યું. બાકી વાર્તા એમની નથી. એમના મનમાં ચાલતી લીલા તો મને મારા ખુદમાંથી જડી. હુંય કાંઇ ઓછો નથી. આ તો હું બોલતો નથી (કે કરતો નથી) બાકી મનેય આવું સૂઝે.. જેવા વિચારો જે મને મારા જ મનમાંથી જડ્યા તે આ લખાણ વાંચનારા કોઇ પણના મનમાં પેદા થતા જ રહે છે અને એ જ તો જીવન છે. અને આવા વિચારો કોને નથી આવતા ?.

આ વાર્તા આમ તો મારી ‘સંદેશ’ની કટાર ‘ઝબકાર’માં એક લેખ તરીકે જ પ્રગટ થયેલો એક પીસ છે. એ વાર્તા તરીકે જન્મશે એવી કોઇ પણ સભાનતા વગર એ લખેલી. એ વખતે એનું શિર્ષક ‘મગન વિજ્ઞાનીની મનોલીલા’ હતું. પણ એ છપાયા પછીના બીજા વર્ષે એ એક અમુક ચોકક્સ વર્ષની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓમાંની એક તરીકે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના એ ચોક્ક્સ વર્ષના સંગ્રહ (ચયન) માટે પસંદ થઇ ત્યારે એ ‘વાર્તા’ છે એની મને જાણ થઇ અને મેં એનું નવું નામકરણ કર્યું: ‘ડંકો પડે ત્યારે..’

આથી વધુ આ વાર્તા વિષે કહેવાનું નથી..


લેખકસંપર્ક:

રજનીકુમાર પંડ્યા.,બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-079-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “મારું વાર્તાઘર : ડંકો પડે ત્યારે

  1. પ્રફુલ્લ ઘોરેચા
    February 17, 2020 at 11:20 am

    એકદમ મોજ પડી જાય એવી વાર્તા અને એના શબ્દોની ગૂંથણી. વાહ વાહ, વારંવાર વાંચવાનું મન થાય.
    પ્રફુલ્લ ઘોરેચા

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.