ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : પ્રકરણઃ 3૪: ક્રાન્તિકારીઓ (૭)

દીપક ધોળકિયા

વાઇસરૉય પર નિશાન

ભગત સિંઘ અને બટુકેશ્વર દત્તે ઍસેમ્બ્લીમાં બોંબ ફેંક્યા તે પહેલાં HSRAના સાથીઓમાં એક જાતનો અજંપો હતો. કંઈ થતું નથી, અને કંઈક કરવું જોઈએ એવી ભાવના હતી. તેમાં પણ દિલ્હીમાં ગોઠવાયેલા ક્રાન્તિકારીઓમાં અકળામણ વધારે હતી. એવામાં સમાચાર મળ્યા કે હોળી સબબ સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીના બધા સભ્યોએ એક ભોજન સમારંભ ગોઠવ્યો છે અને એમાં વાઇસરૉય પણ હાજર રહેશે. તરત જ નિર્ણય લેવાયો કે આ સમારંભમાં વાઇસરૉય જાય ત્યારે એના પર હુમલો કરવો. આ કામ શિવ વર્મા, રાજગુરુ અને જયદેવ કપૂરને સોંપાયું. એમણે બધી માહિતી મેળવીને બોંબ તૈયાર કરી લીધા.

વાઇસરૉયની મોટરથી પહેલાં એક પાઇલૉટ કાર નીકળે એટલે તૈયાર થઈ જવું. વાઇસરૉયની કાર પર તાજનું મુદ્રા ચિહ્ન હોય એટલે એને ઓળખવાનું મુશ્કેલ નહોતું. શિવ અને જયદેવે બોંબ ફેંકવાના હતા. બન્ને એકબીજાથી વીસેક મીટર દૂર હાથમાં બોંબ સાથે ગોઠવાઈ ગયા. એક જણ ચૂકી જાય તો બીજો ફેંકી શકે એટલે એમણે બે જગ્યા પસંદ કરી હતી. બન્ને પાસે બબ્બે બોંબ હતા એટલે નિશાન ખાલી જવાનો તો સવાલ જ નહોતો. બન્ને પાસે ભરેલી પિસ્તોલો પણ હતી, એટલે કે બોંબથી બચી જાય તો પિસ્તોલ કામ આવે. વળી, હુમલા પછી સલામતી ટુકડીઓ કંઈ હાથ જોડીને બેસી રહેવાની નહોતી. બન્નેએ એમની સામે પણ લડવાનું પણ હતું. એમને હુકમ હતો કે હુમલો કર્યા પછી જીવતા પાછા ન આવે અને ત્યાં જ લડતાં લડતાં પોતાનું બલિદાન આપે. રાજગુરુ એમનાથી દૂર, વાઇસરૉયની કાર જલદી નજરે ચડી જાય તેમ ઊભા રહ્યા. રાજગુરુના ઈશારા પર બોંબ ફેંકવાના હતા.

પાઇલૉટ કાર દેખાયા પછી બન્ને રાજગુરુ સામે જોતા હતા પણ રાજગુરુએ કોઈ ઈશારો જ ન કર્યો! તાજના નિશાનવાળી કાર નજીક આવી ત્યારે શિવ અને જયદેવને સમજાયું કે રાજગુરુએ ઈશારો શા માટે ન કર્યો. વાઇસરૉયની કારમાં વાઇસરૉય પોતે જ નહોતો, પુરુષોમાં માત્ર ડ્રાઇવર અને બાકી બીજી ત્રણ સ્ત્રીઓ હતી. તે પછી ખબર પડી કે વાઇસરૉય ક્યાંક માછલી પકડવા ગયો હતો અને ત્યાંથી જુદા રસ્તે એ સમારંભમાં પહોંચ્યો હતો. કોઈ ઘટના જ ન બની એટલે આખી વાત દબાઈ ગઈ. ક્રાન્તિકારીઓ એક રીતે નિરાશ તો થયા પણ એક વાતનો સંતોષ પણ રહ્યો કે નિર્દોષોને એમણે ન માર્યા. બોંબ ફેંકવાનો હેતુ સામ્રાજ્યવાદી સત્તાના પ્રતિનિધિ પર હુમલો કરવાનો હતો, એનાં કુટુંબીઓ પર નહીં.

બીજો પ્રયાસ

વાઇસરૉય પર જીવલેણ હુમલો કરવાનો પ્રયાસ ઍસેમ્બ્લી બોંબ કાંડ પછી થયો. HSRAના બે સાથીઓ યશપાલ (હિન્દી સાહિત્યકાર) અને ઇન્દ્રપાલ એના મુખ્ય સૂત્રધાર હતા. યશપાલ બોંબ બનાવવાની પાકી રીત કાશ્મીરમાં શ્રીનગર જઈને શીખી આવ્યા હતા. આ યોજના પણ યશપાલની જ હતી પણ સંગઠનમાં બીજા સભ્યોને કહ્યા વગર તો ચાલે તેમ નહોતું. એમણે ભગવતી ચરણ વોહરાને આ વાત કરી કે હવે દિલ્હીમાં જ બોંબ બનાવી શકાશે અને વાઇસરૉય શિમલાથી દિલ્હી પાછો આવે ત્યારે એની ટ્રેન નીચે બોંબ ગોઠવીને ઉડાવી દઈશું. ભગવતીભાઈએ તો આ યોજનાને ઉત્સાહથી વધાવી લીધી, પરંતુ સલાહ આપી કે દિલ્હીમાં લોકો બહુ સમજદાર હોય છે એટલે દિલ્હીને બદલે બીજે ક્યાંક વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. એ જ્યાં પહેલાં રહ્યા ત્યાં પોતાને કોઈ પોલિસ ઑફિસરના સંબંધી તરીકે ઓળખાવીને રહેતા. લોકોને વિશ્વાસ બેસે તે માટે કોંગ્રેસના નેતાઓની ટીકા કરતા અને પોલીસનો બચાવ કરતા.

તે પછી ભગવતી ચરણે રોહતકમાં એક સાથી લેખરામને ત્યાં વ્યવસ્થા કરી આપી. લેખરામ ત્યાં છુપાવા માટે વૈદ્ય તરીકે દેખાવ કરીને રહેતો કે જેથી જેમ બીજાં વસાણાં બનાવતો હોય તે સાથે બોંબ માટેનો મસાલો તૈયાર કરવાનો હોય તો પણ કોઈને શંકા ન જાય. ભગવતી ચરણ તો પછી ચાલ્યા ગયા પણ યશપાલ અહીં નોકર તરીકે રહ્યા. એક દિવસ એમને સમાચાર મળ્યા કે પોલીસને કંઈક શંકા ગઈ છે અને ગલીએ ગલીએ ફરીને તપાસ કરે છે કે ક્યાં ઍસિડની ગંધ તો નથી આવતી ને! તે પછી યશપાલ અને લેખરામ એ જ સાંજે બધો સરંજામ લઈને દિલ્હી ભાગી નીકળ્યા.

વાઇસરૉયના આવવાના સમાચાર છાપામાં વાંચીને એ તૈયાર થઈ ગયા. ટ્રેનો તો ઘણી પસાર થતી હોય એટલે પહેલાં જ બોંબ ગોઠવવાનું શક્ય નહોતું. વળી વાઇસરૉયની ટ્રેન આવવાની હોય ત્યારે લાઇન પર ચોકીપહેરો પણ જબ્બરદસ્ત હોય. તે દિવસે તો કંઈ કરી ન શકાય. બોંબ પહેલાં પણ ન ગોઠવી શકાય. પછી એમણે નક્કી કર્યું કે થોડા દિવસ પહેલાં જ કોઈ વેરાન જગ્યાએ પાટા નીચે બોંબ દબાવી દેવા અને જમીનમાં તાર દાટી દેવા. એના બીજા છેડા દૂર બૅટરી સાથે જોડાયેલા હોય. વાઇસરૉયની ટ્રેન પસાર થવાની હોય તે રાતે એક જણ બૅટરી પાસે છુપાઈ જાય અને બોંબ ફોડે.

બધું વિચાર્યા પછી ભગવતી ચરણ અને યશપાલને લાગ્યું કે ત્રીજા માણસની જરૂર છે એટલે એમણે લાહોરથી ઇન્દ્રપાલને બોલાવી લીધો. એ ત્યાં બાવાના વેશે થોડા દિવસ પહેલાં જ ગોઠવાઈ ગયો કે જેથી એને સલામતીવાળા પણ જોઈ લે અને શંકા ન કરે. આટલું થયા પછી એમને પિત્તળના બે લોટામાં બનાવેલા બોંબ પાટા નીચે દાટી દીધા.

બધી તૈયારી થઈ ગયા પછી ભગવતી કાનપુર ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીને મળવા ગયા. (એમના વિશે કાકોરી કાંડના પ્રકરણમાં વાંચી ગયા છીએ). એ કોંગ્રેસના નેતા હતા પરંતુ સશસ્ત્ર ક્રાન્તિકારીઓ સાથે પણ એમના સંપર્ક હતા. ‘પ્રતાપ’ના તંત્રી હતા અને ભગત સિંઘ પણ એમને ત્યાં જ રહ્યા હતા. વિદ્યાર્થીજીએ ભગવતીને ચોખ્ખી ના પાડી કે વાઇસરૉય પર હુમલો કરવામાં સાર નથી અને ચંદ્રશેખર આઝાદ પણ નારાજ થશે. એમણે કહ્યું કે ૨૪મી ઑક્ટોબરે વાઇસરૉય દિલ્હી આવીને બ્રિટન સરકારે એની કૉલોનીઓ વિશે બનાવેલી નીતિઓની જાહેરાત કરશે. વાઇસરૉય પર હુમલો થશે તો બ્રિટનમાં ઉહાપોહ થઈ જશે અને સરકાર વધારે સખત બની જશે. વિદ્યાર્થીજીએ સખત વલણ લીધુ એટલે એ વખતે તો બોંબ કાઢી લેવા પડ્યા. તે પછી એક મહિના સુધી તક મળવાની નહોતી.

લગભગ બે મહિના પછી ડિસેમ્બરના ત્રીજા અઠવાડિયામાં વાઇસરૉયનો કોલ્હાપુર જવાનો કાર્યક્ર્મ હતો અને ૨૩મીએ એ પાછો આવવાનો હતો. એ જ દિવસે ગાંધીજી એને મળવાના હતા. ક્રાન્તિકારીઓએ ફરી કમર કસી લીધી અને નવી દિલ્હી અને નિઝામુદ્દીન સ્ટેશનો વચ્ચે પુરાના કિલ્લાની પાછળ પાટા નીચે બોંબ ગોઠવી દીધા. એ દિવસે આઝાદ સહિત ઘણા સાથીઓ દિલ્હીમાં એકઠા થઈ ગયા હતા. બોંબ ફૂટ્યા પછી કેમ ભાગી છૂટવું તેની પણ તૈયારી કરી લીધી હતી.

આઝાદ ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીની વાત માનવા તૈયાર હતા. એમણે કહ્યું કે ૧૯૨૮માં કોંગ્રેસે પોતાની માગનીઓ રજૂ કરીને સરકારને એક વર્ષની મહેતલ આપી હતી. તે ૧૯૨૯માં પૂરી થાય છે અને લાહોરમાં ૨૪મીથી કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળવાનું છે. ગાંધીજી વાઇસરૉયનું વલણ જાણવા જ ૨૩મીએ વાઇસરૉય દિલ્હી આવે તે પછી એને મળવાના હતા અને જે કંઈ વાત થાય તે લઈને એ જ દિવસે લાહોર માટે રવાના થવાના હતા. આથી બોંબનું પ્રકરણ જ ટાળી દેવું જોઈએ. પણ ભગવતી ચરણ અને યશપાલે દલીલ કરી કે વાઇસરૉયે વચન તો પાળ્યું નથી તો હવે ગાંધીજીને બોલાવીને એ માત્ર અપમાન જ કરશે એટલે એને તે પહેલાં જ ઉડાડી દેવાની જરૂર છે. અને કોંગ્રેસ ખરેખર આંદોલન કરવા માગતી હશે તો વાઇસરૉય પરના હુમલાથી લોકો વધારે જોશભેર કોંગ્રેસને ટેકો આપશે.

અંતે નક્કી થયું કે હુમલો ન કરવો. ભગવતીએ તો સ્વીકારી લીધું પણ યશપાલ ન માન્યા. એ જ રાતે એમણે પાટા નીચે તાર દબાવ્યા, બીજા દિવસે રાતે એમણે આવવાનું હતું બીજા દિવસે યશપાલે દૂર બૅટરી ગોઠવીને તાર જોડી દીધા, સાથી ભાગરામને સમજાવી દીધું કે પહેલાં પાઇલૉટ એંજિન આવશે તે પછી વાઇસરૉયની ગાડી આવે અને એનું એંજિન અમુક પૉઇંટ પર પહોંચે ત્યારે ઇશારો કરી દે.

પાઇલૉટ એંજિન સર્ચ લાઇટ વિના જ આવ્યું અને નીકળી ગયું. તે પછી પંદરેક મિનિટે ટ્રેન આવવાની હતી. એમાં તો લાઇટ હશે જ. પણ એમાંય લાઇટ નહોતી. એટલે માત્ર અવાજને ભરોસે બટન દબાવવાનું હતું યશપાલે બટન દબાવ્યું. એમને આશા હતી કે એંજિનની આગળ વિસ્ફોટ થયો હશે અને એંજિન પાટા પરથી ખડી જવાનો અવાજ સંભળાશે, પણ કશું જ ન થયું. વાઇસરૉયની ટ્રેન સાંગોપાંગ નીકળી ગઈ! વિસ્ફોટ કાં તો પહેલાં થઈ ગયો કાં તો ટ્રેન નીકળી ગઈ તે પછી થયો. યશપાલને સમજાયું નહીં કે શું થયું.

જો કે બીજા દિવસે સમાચાર ફેલાઈ ગયા કે વાઇસરૉયની ટ્રેનને ઉડાવી દેવાનું સાહસ ક્રાન્તિકારીઓએ કર્યું હતું પણ નિષ્ફળ ગયું. કદાચ ટ્રેનના એંજિનને ઉડાવી દે એવો શક્તિશાળી બોંબ બનાવી નહોતો શકાયો.

બીજા દિવસે કોંગ્રેસની બેઠક શરૂ થઈ તેમાં શરૂઆતમાં જ ગાંધીજીએ આ કૃત્યની ટીકા કરી અને વાઇસરૉયના બચી જવા વિશે આનંદ વ્યક્ત કર્યો. જો કે વાઇસરૉયને શુભેચ્છા આપવાનો ઠરાવ મહામુશ્કેલીએ પાસ થયો. ૧૭૧૩ સભ્યોમાં માત્ર ૮૧ની બહુમતીથી ઠરાવ મંજૂર રહ્યો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ सिंहावलोकन भाग 2, यशपाल. विप्लव प्रकाशन 1955.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ
dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.