(૮૦) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૨૬ (આંશિક ભાગ – ૨)

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ
વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર

(શેર ૪ થી ૬)

(આંશિક ભાગ – ૧) થી આગળ


તુમ શહર મેં હો તો હમેં ક્યા ગ઼મ જબ ઉઠેંગે
લે આએઁગે બાજ઼ાર સે જા કર દિલ ઓ જાઁ ઔર (૪)

                        [દિલ ઓ જાઁ= દિલ અને રૂહ (આત્મા)]

ગ઼ઝલનો આ શેર મજાનો છે, પણ તેની ખરી મજા માણવા માટે તેનાં અલ્પાંશે વિપરિત અર્થઘટનોને સમજવાં પડશે. પહેલા જ મિસરામાંના ‘ગ઼મ’ શબ્દને ‘હમેં ક્યા’ સાથે જોડતાં ‘અમને શાનું દુ:ખ’ એવો અર્થ મળશે; તો વળી તેને ‘જબ ઉઠેંગે’ સાથે સમજતાં બેફિકરાઈ દર્શાવતો અર્થ ‘દુ:ખ થશે તો તેથી શું?’ મળશે. આમ બંને અર્થઘટનોનું સંપૂર્ણત: પઠન આમ થશે : (૧) તારી જ્યાં શહેરમાં હાજરી છે, તો મારે શાનું દુ:ખ? (૨) તારી શહેરમાં હાજરી હોઈ મને દુ:ખ થશે તો તેથી શું?

અહીં બીજા મિસરામાંથી એ ફલિત થાય છે કે માશૂકાની શહેરમાં હાજરી હોવા છતાં તે માશૂકની ઉપેક્ષા સેવે છે અને તેથી માશૂકનું દિલ એવું તો દુભાય છે, જાણે કે તેનો જીવ નીકળી જશે! હવે જો ખરેખર એમ થયું તો માશૂક હૈયાધારણ મેળવતાં કહે છે કે હું બજારમાં જઈને બીજું દિલ અને જીવ ખરીદી લઈશ, પણ જીવતો તો રહીશ જ. અહીં માશૂકનો આશાવાદ જણાય છે કે દિલ દુભાતાં મરી જવાથી તો માશૂકાને હંમેશ માટે ખોઈ દેવી પડે, પણ પુનર્જીવન પ્રાપ્ત કરી લેતાં માશૂકાને પ્રાપ્ત કરવાની આશા તો જીવંત રહેશે જ. અહીં સ્થૂળ અર્થમાં એવું તો ન જ સમજી શકાય કે બજારમાં દિલ અને જીવ વેચાતાં મળતાં હશે. પરંતુ એમ સમજવું પડશે કે માશૂકાની અવગણનાના દુ:ખને દિલમાં ગંભીર ન લેતાં તેને સહન કરી લેવું પડશે અને તે રીતે તેમણે સાવ ભાંગી ન પડતાં જીવંત રહેવું પડશે. આમ ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલના રદીફ ‘ઔર’ ને પ્રયોજીને કહી શકાય કે આ શેરનો મિજાજ કંઈક ‘ઔર’ જ છે.

* * *

હર ચંદ સુબુક-દસ્ત હુએ બુત-શિકની મેં
હમ હૈં તો અભી રાહ મેં હૈ સંગ-એ-ગિરાઁ ઔર (૫)

                   [ચંદ= થોડુંક, કેટલુંક; સુબુક-દસ્ત= કાબિલ, નિપુણ, હોશિયાર; બુત-શિકની= મૂર્તિભંજક, પ્રચલિત માન્યતાઓનું ખંડન કરનાર; સંગ-એ-ગિરાઁ= ભારે પથ્થર]

અગાઉના સામાન્ય ગણી શકાય તેવા સાવ હળવા શેર પછી આપણને આ આધ્યાત્મિકતા જેવા ભારેખમ વિષય ઉપરનો ગૂઢાર્થી અને રહસ્યમય શેર મળે છે. પહેલા મિસરામાંના ‘બુત-શિકની’ના ઉપર દર્શાવેલા બે અર્થો પૈકી ‘મૂર્તિભંજક’ એ સંકુચિત અર્થ છે, તો ‘પ્રચલિત માન્યતાઓનું ખંડન કરનાર’ એ પારદર્શક અર્થ છે. ગ઼ાલિબ કહેવા માગે છે કે અમે રૂઢ થઈ ગયેલી જૂની માન્યતાઓને તોડવામાં હરએક પ્રકારે થોડાક નિપુણ થઈને એ માર્ગે આગળ ધપી રહ્યા છીએ અને હજુ તો અમે રસ્તામાં જ છીએ; ત્યાં તો સામે ભારે પથ્થર જેવા મુશ્કેલ અન્ય અવરોધો આવતા જાય છે, અર્થાત્ અન્ય નવીન માન્યતાઓ જન્મ લેતી જાય છે અને અમારું કાર્ય દુષ્કર બનતું જાય છે. અહીં રાહ (રસ્તો) એટલે ગૂઢ આધ્યાત્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિનો માર્ગ એવો અર્થ અભિપ્રેત છે. પરમાત્માને સાક્ષાત્કાર કરવાનો માર્ગ એટલો બધો સહેલો નથી. એ માર્ગે અસંખ્ય અવરોધો આવવાના અને સાચો સાધક એ અવરોધોને અવગણીને આગળ ધપ્યે જ જવાનો. ગુજરાતી ભક્તકવિ પ્રીતમદાસ પણ પોતાના એક ભજનમાં કહે છે કે ‘હરિનો મારગ છે શૂરાનો, નહિ કાયરનું કામ જો ને’. આમ ઈશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કરવાની વાત હોય કે દુન્યવી પ્રચલિત રૂઢિઓને તોડવાનું કામ હોય, બંને માટે હૃદયમાં હામ જોઈએ; કેમ કે ત્યાં નદીના સામા પૂરે તરવા જેવું દુષ્કર કામ પાર પાડવાનું હોય છે.

* * *

હૈ ખ઼ૂન-એ-જિગર જોશ મેં દિલ ખોલ કે રોતા
હોતે જો કઈ દીદા-એ-ખ઼ૂઁનાબા-ફ઼િશાઁ ઔર (૬)

                          [ખ઼ૂન-એ-જિગર= દિલ (હૃદય)નું લોહી; દીદા-એ-ખ઼ૂઁનાબા-ફ઼િશાઁ= ખૂન વહાવતી આંખો]

ગ઼ાલિબની એક વિખ્યાત ગ઼ઝલ ‘વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ’ માં આ મતલબનો એક શેર છે, પણ બંનેમાં સંદર્ભ અન્વયે ભિન્નતા છે. બંને શેરમાં તબીબી વિજ્ઞાન પ્રમાણેની આંખોમાંથી લોહી વહેવાની બીમારીની વાત છે. માનવશરીરનું યકૃત (કલેજું) હ્રદય તરફ તાજા લોહીને ધકેલવાનું કાર્ય કરે છે. ઘણીવાર એ લોહી આંખો તરફની નસોમાં પ્રવાહિત થઈ જઈને અશ્રુની જગ્યાએ વહેવા માડે છે. જો કે આ સાહિત્યરચના હોઈ આપણે ‘લોહીનાં આંસુંએ રડવું’ એવા રૂઢિપ્રયોગને જ સ્વીકારી લેવો પડે. આ રૂઢિપ્રયોગ એવી પરિસ્થિતિમાં પ્રયોજાય છે જ્યારે કે વ્યક્તિ ઉપર કોઈ ભારે વિપત્તિ આવી પડી હોય અને તેનું બેકાબૂ રૂદન અવિરતપણે ચાલ્યા જ કરતું હોય.

હવે આ શેરની ભવ્યતાને સમજવા માટે આપણે એ અવધારણા ઉપર આવવું પડશે કે અહીં શાયર શા માટે દિલ ખોલીને રડવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. તેમના ઉપર એવી કઈ અસહ્ય વિપત્તિ આવી પડી હશે કે જેથી તે મોકળા મને રડવા માગે છે. આ શાયરી છે અને તેમાં માશૂક-માશૂકાના પ્રણય સબબે જ ચર્ચા હોય અને તેથી સમજી લેવું પડે કે અહીં માશૂક ઘોર હતાશામાં ઘેરાઈ ગયેલા છે. તેમની હતાશા એ જ હોઈ શકે કે તેઓ માશૂકાની તેમના પરત્વેની અવહેલનાને હવે ઝાઝી સાંખી નહિ શકે અને રડી લઈને દિલનો ભાર હળવો કરવા સિવાય તેમની પાસે અન્ય કોઈ વિકલ્પ નથી. પરંતુ માશૂક એ વિકલ્પને પણ અમલમાં નહિ મૂકી શકે, કેમ કે તેમના જિગરનું ખૂન જોશમાં છે અને એ ખૂન આંખમાં અશ્રુની જગ્યાએ પુરજોશથી વહેવા માંડશે. બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબની કમાલની કલ્પના એ છે કે એ લોહી એટલી બધી વિપુલ માત્રામાં વહેવા માંડશે કે તેમની માત્ર બે જ આંખો પર્યાપ્ત નહિ નીવડે. આમ એ લોહીના વહન માટે ‘ઔર’ અર્થાત્ વધારે આંખો જોઈએ. આમ એક તરફ લોહીને જોરથી ધકેલવા માટે જિગરનું જોશમાં હોવું અને બીજી તરફ એ લોહીના વહન માટે માત્ર બે જ આંખો હોવી; ઉભય આ બે કારણોને લઈને માશૂક હૈયાફાટ રડી શકતા નથી. આમ માશૂક માટેનો છેલ્લો વિકલ્પ તો એ જ છે કે તેમણે તેમની વ્યથાને દિલમાં ધરબાવી દઈને ધૈર્ય ધારણ કરી લેવું અને તેઓ એમ જ કરે છે.

* * *

(ક્રમશ: ભાગ – ૩)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

(૬) Courtesy – urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

* * *

શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:

ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com ||મોબાઈલ : + 91-93279 55577 // +91 94261 84977

નેટજગતનું સરનામુઃ

William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) ||  વલદાનો વાર્તાવૈભવ | | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા દો

1 comment for “(૮૦) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૨૬ (આંશિક ભાગ – ૨)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *