લ્યો, આ ચીંધી આંગળી :: ચેતનામાં આર્દ્રતા ભરી આપનારી એક નવલકથા: ગુલામ

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

– રજનીકુમાર પંડ્યા

મૂળ જામનગરના, પણ વર્ષોથી લંડન, ઈન્ગ્લેન્‍ડ (યુ કે) વસતા, મારાથી માત્ર ચાર જ મહિના મોટા એવા મિત્ર વલ્લભ નાંઢાને આટલા લાંબા પરદેશવાસે ભારતીય ગુજરાતી વાચકોથી અજાણ્યા જ રાખ્યા, નહિં તો એ વ્યાપારી હોવા છતાં એમની કલમમાં એટલું તો સાહિત્યિક વિત્ત છે કે એમનું નામ નિઃશંક ગુજરાતના અગ્રીમ સાહિત્યકારોની હરોળમાં લેવાતું હોત. સ્વભાવે શાંત, સૌમ્ય અને ઓછાબોલા એવા આ લેખકની સર્જનલીલા પરંપરાગત વાર્તા-નવલકથા લેખનને બદલે ગુજરાતીઓ માટે કંઇક અપરિચિત અને અચંબા ભર્યા કહેવાય એવા પ્રદેશો સુધી વિસ્તરી છે. એ અર્થમાં એ ખરેખરા ડાયોસ્પોરિક સર્જક છે.

(વલ્લભ નાંઢા)

થોડા સમય પહેલાં મારી પાસે એના વિષે પુસ્તકમાં સમાવી શકાય તેવું કંઇક લખાવવાના હેતુથી એમણે પોતાની ‘ગુલામ’ નામની નવલકથાની હસ્તપ્રત મોકલી. એમની વિવેકપૂર્ણ માગણી સામે મારે ઝૂકી જવું પડ્યું. ‘આવકાર’ જેવું કશુંક લખી આપવાનું સ્વીકાર્યું. (જે આ લેખનો એક હિસ્સો જ છે)

એ હસ્તપ્રત સાથે આપેલા તેમના પત્રમાં જ એવું કોઇ ચુંબકીય તત્ત્વ હતું. એમણે લખ્યું હતું :

ત્રણ ચાર સદીના ગાળા દરમિયાન આફ્રિકા ખંડમાંથી જોરતલબીથી પકડીને અમેરિકા, બ્રિટન કે અરબસ્તાનમાં ધકેલાયેલા આફ્રિકાના મૂળ વતનીઓની પીડા, વ્યથા અને પરવશતાને શબ્દસ્થ કરી તેમની મનોયાતનાને વાચા આપવાનો મારો પ્રયાસ છે. આશા છે કે આ નવલકથા આપને ગમશે. આપના પ્રતિભાવો લખી જણાવશો તો એથી પણ રાજીપો રહેશે. આ પુસ્તકને ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ પુસ્તકાલયોમાં પણ પહોંચતું કરવું છે, જેથી ગુજરાતના અન્ય વાચકો પણ તેના વાચનનો લાભ ઉઠાવી શકે. –આપનો વલ્લભ નાંઢા

મેં ‘હા’ તો પાડી, પણ મને ખબર હતી કે જ્યારે કોઇ પીઢ લેખક કોઈ એવા જ પીઢ લેખકના નવસર્જનને આવકાર આપવા કલમ ઉપાડે ત્યારે એની નજર સમક્ષ એ નવું પુસ્તક અને એના સર્જકની કલમની તાકાત જ નજર સામે હોવાં જોઇએ. જે કંઇ એને લખવાનું હોય એ કેવળ અને કેવળ પોતાની સામે ઉઘડેલા એ પુસ્તકને અનુલક્ષીને જ હોય. એની પોતાની કોઇ વાત એની અંદર સિફતથી ઘોળી દેવાની ચેષ્ટા એણે કરવાની હોય નહિં. એમ કરે તો એ અવિનય પણ ગણાય અને અનૌચિત્ય પણ.

પણ એ નવલકથા ‘ગુલામ’નું વિષયવસ્તુ જ એવું હતું કે એમાં પ્રારંભ પૂરતો મારે થોડો અપવાદ કરવો પડ્યો. એના કારણે કે હું જે અહિં લખી રહ્યો છું તે પહેલી નજરે ચીલો ચાતર્યા જેવું લાગશે, પણ એનો સીધો સંબંધ આ પુસ્તકના વિષયવસ્તુ સાથે હતો, એટલે મિત્ર વલ્લભ નાંઢાને પણ એ ગમી ગયું.

આ પુસ્તક, આ નવલકથા ‘ગુલામ’ એનું નામ સૂચવે છે તેમ બે ત્રણ સદી પહેલાંની (અને આમ તો એથીય પુરાણી એવી) ગુલામીપ્રથાનું વિષય વસ્તુ ધરાવે છે. માનવીય સંબંધોની ગરીમાની વાત તો દૂર રહી, પણ એની સામાન્યતા ઉપર પણ ગાઢી કાલીમા, બલકે એક કલંક જેવી એ પ્રથા માણસની જંગાલીયતના પૂરા પરચા જેવી છે. એ સદીઓ સુધી જીવતી રહી, પછી જીવંત મનુષ્યદેહના એક ગુલામ તરીકેના વ્યાપારમાંથી ઘટી ઘટીને એ દેશ-પ્રદેશને ગુલામ બનાવવા સુધી વિસ્તરી. એનો વિરોધ જ નહિં પણ એને નેસ્તનાબૂદ કરવા માટે જાનફેસાની કરનારા હજારો વિરલાઓ પણ પેદા થયા. આ આખો સિન્ડ્રોમ રામાયણ-મહાભારત કે કોઇ પણ દેશની આઝાદીગાથા જેવો એક મહાકાવ્ય (ગાથા)નો વિષય છે. એ વિષય, એ વસ્તુ (થીમ-Theme) અત્યારે દે-માર લખાતી અને વંચાતી-વેચાતી ક્રાઇમ થ્રીલરના વિષય-વસ્તુથી સાવ જુદા છેડાનું છે. પણ એમાંય કરપીણ ક્રાઇમ જેવી, બલકે એથી ય ચડિયાતી એવી થ્રીલ કહેતાં, રોમાંચ અને સનસનાટી છે. પણ ચલણી ક્રાઇમ સ્ટોરી એક સામાન્ય કથા છે, જ્યારે આ બીજી ગુલામીકથા અસામાન્ય છે. એના ઉપર નવલકથા લખાય ત્યારે એ બે વચ્ચે મોટો તાત્વિક તફાવત એ છે કે ગુલામીના થીમવાળી ‘થીમેટીક’ નવલકથામાં જે કઇ મલીદો હોય છે તે પરીકથા જેવો બનાવટી અને રંજક નથી હોતો. એ જીવનનો જ પ્રતિનિધિ હોય છે. એ લખનાર જો સમર્થ સર્જક હોય અને વાંચનાર જો ખરો સંવેદનપટુ હોય તો એના ચિત્તમાં માત્ર આંદોલનો જ નથી જગવતો, પણ એના જીવનવિચાર (કન્સેપ્ટ ઓફ લાઇફ) પર પણ એક સિસ્મોગ્રાફ (ભૂકંપનો આલેખ) છોડી જાય છે. બીજી નવલકથાઓ ભૂલી જવાતી હોય છે, પણ આવી કથાઓ પણ વાંચનારાના જીવનમાં એના વાચન પછી એના છૂપા અને કાયમી આંકા છોડી જતી હોય છે.

એટલે જ મિત્ર વલ્લભ નાંઢાની આ ખરા અર્થમાં અ-પૂર્વ નવલકથા ‘ગુલામ’ના પાનાં ફેરવતાં હું એના સરળ છતાં સચોટ વર્ણનોમાં ખેંચાઇ ગયો. સમયના અભાવે એ આખી તો ન વાંચી શકાઇ, પણ જેટલાં પાનાં ઉથલાવ્યાં તે વાંચતાં અવશપણે જ મને અર્ધી સદી જૂની બીજી એક નવલકથા યાદ આવી ગઇ. એ નવલકથા તે બાબુભાઇ વૈદ્યની ‘ઉપમા’. એ પણ મેં આખી તો નહિં, પણ મારી લગભગ ત્રેવીસ વર્ષની વયે હસ્તપ્રતનાં છૂટાછવાયા પાનાં તરીકે વાંચી હતી. આડેધડ, ના થોકબંધ વાચનના આ વેકેશનીયા દિવસોમાં એ મને સાવ નવી જ આફ્રિકન દુનિયામાં લઇ ગઇ હતી.

બાબુભાઇ વૈદ્યની હસ્તપ્રત વળી મને કેવી રીતે વાંચવા મળી ?

મારું(રજનીકુમારનું) વતન જેતપુર અને જેતપુરના એક નવલકથાકાર-વાર્તાકાર બાબુભાઇ વૈદ્ય (1909-1979) લેખક કરતાં વધુ તો રાજકારણી તરીકે લોકપ્રિય થયા. બાકી બહુ સારા અને સમર્થ એવા ‘મેઘાણી સ્કૂલ’( લેખનધારા)ના લેખક હતા. કવિ મકરંદ દવેના તેઓ સગ્ગા બનેવી થાય. સાહિત્યના પ્રાથમિક સંસ્કાર મકરંદભાઇ એમની પાસેથી જ પામ્યા હતા. અને જિંદગીની પહેલી જ કવિતા મકરંદભાઇએ જેતપુરમાં ઉજ્જડપા નામે ઓળખાતા વિસ્તારમાં આવેલા બાબુભાઇના નિવાસસ્થાનની મેડી ઉપરથી દૂરના ગિરનારને જોઇને લખી હતી. છોકરડા જુવાન મકરંદ દવેને મેં એમને ત્યાં અનેક વાર જોયેલા. હું જ્યારે અઢાર-વીસ વર્ષની વયે લખવાના ચાળે ચડ્યો અને મારું નામ ક્યાંક ક્યાંક છપાવા માંડ્યું હતું ત્યારે મારા પિતાના મિત્ર એવા બાબુભાઇ મને એમના મિત્રોના બીજા છોકરાઓ કરતા કંઈક વિશેષ ગણવા માંડ્યા હતા. એટલે એ અરસામાં થોડા સમયમાં પ્રગટ થનારી નવી નવલકથા ‘ઉપમા’નાં થોડાં હસ્તલિખિત છૂટાં પાનાં મને વાંચવા આપ્યાં હતાં. એમાં પહેલે પાને એમણે લખ્યું હોવાનું યાદ છે કે ‘માનવ્ય વગરનું સાહિત્ય તેલ વગરના તેલીબીયાં જેવું છે.’ આ ‘માનવ્ય’ એટલે શું એ મને એ વખતે સમજાયું નહોતું અને હું એનો સ્થુળ અર્થ ‘માનવતા’ જેવો કરતો હતો ત્યારે એમણે મને સમજાવ્યું હતું કે એ એક એવું તત્વ છે કે જેને વ્યાખ્યામાં ન બાંધી શકાય.પણ જે સત્વ માણસને ‘માનવ’ તરીકે બીજા કોઇ પણ પ્રાણી કરતા ઉંચો દરજ્જો આપે છે તે. માનવતા તો એનો એક અંશ છે, પણ પારકાની પીડાને સંવેદવાની હૃદયરચના એ એનું એક ઓળખચિહ્ન છે.

વલ્લભ નાંઢાની આ નવલકથામાં જેમ ‘લવાન્ડો’ કેન્દ્રસ્થ અગત્યનું પાત્ર છે તેમ ‘ઉપમા’ નવલકથામાં ‘ઉમારી’ કે જેને સ્થાનિક આફ્રિકન લોકો ‘બાના ઉમારી’ તરીકે સંબોધતા તે કેન્દ્રસ્થ પાત્ર હતું. ‘બાના’ એટલે મહાશય તેવું હું સમજું છું. એ નવલકથા એના સંપૂર્ણ સ્વરુપે તો એ વખતે હતી જ નહિં, પરંતુ જે છૂટાંછવાયાં પાનાં મારા હાથમાં બાબુભાઇએ મુક્યા હતા તેણે મને જકડી જ લીધેલો અને એ જકડી રાખનાર એનો ગુણ તે આફ્રિકન પ્રજાની ગુલામીની પરંપરા, એની યાતના અને વધુમાં એમાંથી છૂટવા માટેનો એનો અદમ્ય તરફડાટ.

(એક આફ્રિકન ગુલામ)

એ પછી થોડા વર્ષોના અંતરાલે સ્વ. ગુણવંત આચાર્યની દરીયાઇ નવલકથાઓનું આકંઠ રસપાન કરેલું. એમાં આફ્રિકનોની ગુલામ બજારનાં હૃદયદ્રાવક વર્ણનો વાંચીને મને એમની અમુક કથાઓની પૃષ્ઠભૂમિ એવાં આફ્રિકાનાં હજારો માઇલ દૂર આવેલા ઝાંઝીબાર જેવાં સ્થળો નજરે જોવાની એક ‘ફેન્સી’ જાગેલી. પણ એ ક્યાં બનવાનું હતું ? એ કદિ નહિં બને એવી પ્રતીતિ પાકી હતી. એટલે જેતપુરથી ઝાંઝીબાર સુધીની લાંબી છલાંગ હું મનોજગતમાં જ મારી લેતો, કારણ કે આ જિંદગીમાં એવી છલાંગ માટેનો કોઇ માંચડો મારી પાસે હતો જ નહિં. પરદેશના તો શું, પણ પરપ્રાંતના પણ (એ વખતે) કોઇ કનેક્શન વગરનો માણસ દોડી દોડીને ક્યાં સુધી દોડી શકવાનો ? મેં તો મુંબઇ પણ છેક ત્રીસ વર્ષની ઉમરે જોયેલું. રાતે પરદેશનાં સપનાં આવે એવો કોઇ દિવસ પણ કદિ ઉગ્યો નહોતો. પરંતુ કુદરતનું રોલર કૉસ્ટર પણ ગજબનું છે. 1996 માં એક જીવનકથા લખવા માટે ખાસ નિમંત્રણથી આફ્રિકા ખંડના મલાવી દેશમાં જવાનું થયું. એ થયું ત્યારે એની નજીકનો દેશ સાઉથ આફ્રિકા જોવાનું પણ મારા મલાવીના યજમાનોને કહીને ગોઠવી શકાયું. કારણ કે જોહાનીસબર્ગના એક દક્ષિણ ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિ ભૂલાભાઇ છીતાભાઇ પટેલ મારા સારા વાચક હતા અને મને આવકારવા માટે ઉત્સુક હતા. ત્યાં ગયો અને ગાંધીજી સંબંધિત અનેક સ્થળો જોઇને મેં એ સ્થળ વિષેની મારી દરેક આકાંક્ષાઓ તો સંતોષી, પણ એને લીધે ગુલામોની ભૂમિ ઝાંઝીબાર જોવાની મારી જૂની સુષુપ્ત ઇચ્છા પણ સળવળી ઉઠી અને કુદરત એને સમર્થન આપતી હોય તેમ એ દિવસોમાં જ મને ટાન્ઝાનીયાના સાહિત્યપ્રેમી જનાર્દન શુક્લ અને અશ્વિન ગણાત્રાનું ફોન પર નિમંત્રણ આવ્યું કે જેમને હું ઓળખતો પણ નહોતો. પણ આય નસીબનો એક પ્રેમપત્ર હતો. મેં તરત એ નિમંત્રણ ઝડપી લીધું અને દાર-એ-સલામ ગયો. અશ્વિન ગણાત્રાનો મહેમાન બન્યો. એમની યુવાન પુત્રી બિમાર હતી, છતાં તેમણે મને દાર-એ-સલામ અને આજુબાજુનાં અનેક સ્થળો બતાવ્યાં. પણ પછી આ લોભીના લોભને થોભ ન રહ્યો.તરત જ મેં ઝાંઝીબાર જોવાની મારી તીવ્ર ઉત્કટતા વ્યક્ત કરી અને એમણે મને મોમ્બાસા અને પછી ઝાંઝીબારનું તરત ગોઠવી આપ્યું. મારા ગજવામાં ત્યાંનું ચલણ ઠાંસીને બોટમાં બેસારી જ દીધો. ખરેખર મારી જિંદગીમાં જેને સંતોષાવાની મેં સપનેય કલ્પના નહોતી કરી એ તમન્ના પણ અશ્વિન ગણાત્રાની ભલી લાગણીને કારણે પૂરી થઇ. ઝાંઝીબારના મારા યજમાનનું નામ તો અત્યારે ભૂલી ગયો છું, પણ ત્યાંના આપણા ગુજરાતીઓના જૂના, દેશી નામોવાળા ઉંચા દરવાજાવાળા પુરાણા આવાસો અને એના પરના સદીઓ પહેલાંના આલેખો તો જોયા જ, પરંતુ જે જોઇને વધુ રોમાંચિત થયો તે ત્યાંની ગુલામબજારના અવશેષો ! એમના વેચાણ માટે એમને-સ્ત્રી-પુરુષોને જ્યાં અર્ધ-ઉઘાડાં કે ઉઘાડાં ઉભાં રાખીને બોલી બોલાવવા આવતી તે ઉંચા પ્લેટફોર્મ અને પીટ્સ (કુંડ),એ સાંકળો, એ લોખંડી સળીયાવાળા દરવાજા, અને થાંભલા અને હવામાં હજુ તરતા રહેલા એમના કણસાટો, જે કાને હૃદયનો તાર જોડેલો હોય તો જ સંભળાય.

(ઝાંઝીબારના ગુલામો)

એ જોયાને આજ ત્રેવીસ વર્ષ થયા અને પછી બધું સ્મૃતિના તળીયે જઇને ઠરી ગયું હતું. પણ વલ્લભ નાંઢાની આ નવલકથા ‘ગુલામ’ના પાનાંઓમાં ફરતા એ બધી સૃષ્ટી ફરી સળવળીને બેઠી થઇ. જે કાંઇ થોડાઘણા પ્રકરણો પૂરાં યા ખંડ ખંડમાં વાંચ્યા તેણે મને ફરી એ, હવે તો વિલુપ્ત એવી કંપાવનારી દુનિયામાં મુકી દીધો. મને બાબુભાઇ વૈદ્ય પણ યાદ આવી ગયા અને ગુણવંતરાય આચાર્ય પણ. એ હરોળમાં બેઠેલા વલ્લભ નાંઢાએ મને પાછો યુવાન કરી દીધો!

(‘ગુલામ’ નવલકથા)

કોઇ પ્રસ્તાવના લખવાનો મારો ઇરાદો નથી.પણ મને આપવામાં આવેલી દળદાર હસ્તપ્રતના થોડાં પાનાંમાંથી તારવેલાં માત્ર એવાં બે ત્રણ ઉદાહરણો પૂરતી વાત કરું કે જેને વાંચતા વાંચતા કોઇ પણ વાચકની પોતાની આગવી અદૃશ્ય સામેલગીરી એમાં અવશપણે થતી રહે. એક જ પૃથ્વી ઉપર એક જ સમયે શ્વસતા બે અલગ અલગ સ્તરના મનુષ્યોના બે વર્ગની એક જ સમયની પરિસ્થિતિની સમતા-વિષમતા મનમાં પ્રગટતી રહે.

પ્રકરણ 16મું આવું જ એક હતપ્રભ કરી દેનારું પ્રકરણ છે. અંગ્રેજ વેપારી હેરિંગ્ટન કે જે પોતાની પરણાવવા યોગ્ય યુવાન દિકરી સાથે આ ગુલામઘરની મુલાકાતે આવ્યો છે. તેની વાસનામય બર્બરતા અને સામેના સ્ત્રી-પુરુષ પાત્રોની ફૂંફાડા મારતા મારતા પણ થતી શરણાગતિ-તાબેદારીનું દૃશ્ય આલેખવું કોઇ પણ લેખક માટે ભારે પડકારરૂપ હતું, કારણ કે એમાં વાસનાની પશુતા સુધીની પરાકોટી અને સામે અનેક નબળા પ્રતિરોધ છતાં એની કરી આપવી પડતી પૂર્તિના બે સામસામેના છેડાના અંતિમો ચિતરવાના હતા. અને એની વચ્ચે ભોગ્યા બનનારી સ્ત્રીના પ્રાંરભના પ્રતિકારના અને પછી ગુલામડી તરીકેની લાચાર પરવશતાના દૃશ્યો જરા પણ રોદણાં વગર આલેખવા એ કોઇ કાચાપોચા સર્જકનું કામ નથી. પણ આ બધું જ વલ્લભ નાંઢા બહુ જ કૌશલ્યથી અને કલાસંયમથી કરી શકયા છે. એ દૃશ્યની ચિત્રાત્મકતા તો સિનેમાના કોઇ દૃશ્યની કક્ષાની છે. વાંચનારના ચિત્તને એનું આલેખન બહુ બોઝીલ કરી દે તેવું ઘેરું અને શ્યામરંગી છે.

(ગુલામો અને વેપારી)

આખા પુસ્તકમાં આવાં દૃશ્યો, આવા કલાકરિશ્મા ઠેર ઠેર વેરાયેલા પડ્યાં છે. પણ સમગ્ર પુસ્તકની સમીક્ષા કરવાની આ જગ્યા નથી. વિદ્વાન મિત્ર ડૉ. બળવંત જાની એના વધુ અધિકારી છે. પરંતુ આ પુસ્તકને આવકારતાં એક વાત મારે અવશ્ય સ્વીકારવાની છે કે ભલે સમયની ભાગદોડમાં અને અતિ વ્યસ્તતા વચ્ચે હું એને આખું વાંચી શક્યો નથી, પરંતુ ગમે ત્યારે પણ મારાથી એ સાદ્યંત વાંચ્યા વગર નહિં જ રહેવાય એવી મોહીની મને આ નવલકથા લગાડી ચુકી છે. પુસ્તકના બે પુંઠા વચ્ચે જે સંગોપાઇ જાય છે તે વર્ષો વીતી ગયા પછી પણ બોલે છે, બોલતું રહે છે. પુસ્તક ખંડ ખંડ વાંચતી વખતે પણ આપણું માનસ જે ઝીલે છે તે ધરતી પર પડતા વરસાદનાં ટીપાંઓની જેમ એના તળ સુધી ઉતરતું રહે છે. ને તળની ભીનાશ એમ જલ્દી ઉડી જતી નથી. આ પુસ્તકે મારી ચેતનામાં ભરી આપેલી આર્દ્રતા પણ આજિવન ટકી રહે તેવી છે.

ડાયસ્પોરા સાહિત્યના સંશોધનપટુ અને નિપુણ વિદ્વાનમિત્ર ડૉ. બળવંત જાનીએ આ પુસ્તકની સુંદર બૃહ્દ પ્રસ્તાવના લખી છે. તેમાંથી પુસ્તકની કથા ચખાડતા થોડા અંશો અહિં મૂકું.

નવલકથાનો નાયક આફ્રિકન પરગણા યામોહાના મુખ્ય અધિષ્ઠાતા રાજપુરુષ ગંગોરીનો પુત્ર લવાન્ડો છે. પરગણાની સભા સમક્ષ લશ્કરનો વડો સૈનિક પ્રસ્તાવ મુકે છે કે ‘આપણે અંગ્રેજો સાથે બંધુકો અને તોપોની સોદાગીરી કરવી પડશે.તો જ આપણા રાજ્યમાં સુરક્ષા જાળવી શકીશું. આ માટે અંગ્રેજોને આપણે ગુલામો પુરા પાડવા પડશે. મરી-મસાલા, હાથીદાંત અને અન્ય ચીજ વસ્તુઓ પરત્વે એમને રસ નથી.’ સભામાંથી મત એવો પ્રાપ્ત થાય છે કે ‘આપણે આપણી જ પ્રજાના માણસોને પકડીને ગોરાઓને હવાલે કરીશું તો આપણું રાજ્ય નામશેષ થઈ જશે. આ અત્યાચાર ગણાશે અને પ્રજાના રોષના ભોગ બનવાનું આવશે.’ કમિસુ નામના ધર્મગુરુ પણ પોતાનો મત પ્રસ્તુત કરે છે કે ગુલામોના વેપાર પર પ્રતિબંધ મુકાય, આપણી પ્રજાને સલામતી અપાય. ગુલામોને પકડનાર ઉપર મૃત્યુદંડ જેવા કડક પગલા લેવા જોઈએ અને એને દેશદ્રોહી ગણવાના હોય.

ગુલામો વેચવા અને પકડવા ઉપરના પ્રતિબંધની અને સજાની વિગતો આફ્રિકન સમાજને કહેવા સમજાવવા સતત પરિભ્રમણ કરવાનું રહેશે અને એ કામ ધર્મસભા સમાજ સંભાળશે. યામોહા રાજ્યના ખૂણે ખૂણે આ સમાચાર પહોચાડવાનું કામ લવાન્ડોને સોપાયું.

ધર્મગુરુ કમિસુની આજ્ઞા થતાં લવાન્ડો એના સેવક મકોન્ડોને સાથે લઈને બે ઘોડા ઉપર પ્રવાસ માટેનો સઘળો સામાન લાદીને રુગુદેવના આશિષ લઈને સમાજ પ્રબોધન માટે નીકળી પડે છે. પોતાની આફ્રિકન પ્રજાને આરબો અને ગોરા લોકોથી સાવચેત રહેવા, એકલા ન ફરવા, ટોળામાં રહેવાનું કહેતા અને આવું બેરહેમીભર્યું કાર્ય કરતા, ક્યાંય કોઈ જોવા મળે તો એની જાણ કરવાનું સમાજને સૂચવતા હતા. દુશ્મનોનો સામનો કરવા માટે સમાજને બળ પુરું પાડવાનું પ્રબોધન લવાન્ડો આરંભે છે.

એક સાંજે લવાન્ડો- મકોન્ડો રાત્રીનિવાસ માટે જંગલમાં રોકાયા. વલ્લભ નાઢાંએ રચનાકળાના ભાગરુપે લવાન્ડોને રાત્રે એક સ્ટીમરનું દુઃસ્વપ્ન નિરુપેલ છે. સ્વપ્નને કારણે લવાન્ડો જાગી જાય.સ્વપ્નમાં એક સ્ટીમર હોય. ચિચિઆરીઓના અવાજ સંભળાતા હોય. આવાં સ્વપ્નો લવાન્ડોને અવારનવાર આવે છે. આજે મુસાફરી દરમ્યાન પણ રાત્રીના છેલ્લા પ્રહરે તે આ દુઃસ્વપ્નમાંથી જાગી ગયો અને સ્વપ્નના ભયને ખંખેરવા નદીએ સ્નાન માટે સાથે આવવા મકોન્ડોને જગાડે છે. બંને જાય છે. ત્યાં આફ્રિકન આરબ લોહીના મિશ્રીત જાતીનો કોઈ બળૂકો આદમી માથા ઉપર ઘા કરીને એને બેભાન બનાવે છે. પકડી લે છે. મકાન્ડોની પણ એ જ દશા થાય છે. ત્યાંથી તેમને ઢસડીને એક અંધારી અવાવરુ ઓરડીમાં કેદ રાખે છે. લવાન઼્ડો પોતાની રાજકુંવર તરીકેની ઓળખ આપે છે, પણ કોઈ કશું સાંભળતું નથી. ઉલટાના રોજ પચીસ પચાસ ગુલામોને પકડી લેવાતા. એની દારુણ યાતનાઓ, પકડવાની અને પછી સાચવવાની વિવિધ રીતો તથા ગુલામના વેપારમાં ગોરાઓ, આરબો અને ભારતીયો પણ પરોવાયેલા હતા એ બધી અધીકૃત માહિતી નવલકથામાં વણી લઈને વલ્લભ નાઢાંએ ‘ગુલામ’ને એક ડોક્યુમેન્ટ નોવેલ અર્થાત દસ્તાવેજી નવલકથાનું રુપ આપ્યું છે.

મહિનામાસમાં તો ગુલામખાનું ખચોખચ થઈ ગયું. હવે આ બધા ગુલામોને ‘હેન્રિટામેરી’ નામની સ્ટીમર દ્વારા ઈન્ગ્લેન્ડ લઈ જવાના હતા.બધાને એક પછી એક ઢસેડીને પશુની માફક ચઢાવાતા.એક ગોરા અમલદારને લવાન્ડોએ વિનંતી કરીને કહ્યું કે ‘હું યામોહા રાજ્યનો એલચી રાજદૂત છું. મને અને મારા ચાકર મકાન્ડોને મુક્ત કરો અન્યથા આફ્રિકા ભડકે બળશે.’ ગોરા અમલદારે લાત મારીને લવાન્ડોને ગુલામોના સમૂહ વચ્ચે ધકેલી દીધો. બાળકો, સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, કિશોર-કિશોરીઓના હૈયાફાટ રૂદન, ચિચિયારીઓ-ચીસો દરિયામાં પડઘા પાડ્યા વગર પાણીમાં ગરકાવ થઈ જતી. આ દુર્નિવાર ઘટના દુઃસ્વપ્નના પડઘારુપ જણાય છે. વલ્લભ નાંઢાની દુઃસ્વપ્નના નિર્દેશ સાંકેતિક રીતે કથવાની કથનકળાનો અહીં પરિચય પ્રાપ્ત થાય છે. વલ્લભભાઈએ સહસ્ત્રાધિક ગુલામોને લઈને જતી સ્ટીમરનું પકડાયેલા ગુલામોની યાતનાઓ અને એમને રંજાડવાની તરહ તરહની તરકીબોને વિગતે આલેખી છે. ઘેરો કરુણ રસ અહી પરાકોટીએ પહોંચે છે. એ રીતે એ કરુણરસની કથા છે. પણ એમાં ભયાનક રસને નિરુપીને તથા ગ્રોટેસ્ક- ભદ્દા ચિત્રણોને આલેખીને આપણા હૃદયમાં-ભાવકચિત્તમાં આ આખી પ્રક્રિયા માટે તીરસ્કારનો ભાવ જાગે છે, વિકસે છે.વલ્લભભાઈના આલેખનમાંથી ગુલામીપ્રથા, પ્રક્રિયા અને વેચાણની વિગતો પરત્વેનો એમનો ઊંડો અભ્યાસ ઉખળે છે.ચરિત્રોને અનુસંગે કથાનકનું આલેખન થયું હોઈને ઐતિહાસિક સામગ્રી ખરી માવજત પામીને આસ્વાદ્ય બની રહે છે.

અહીં સમાન્તરે બ્રિટનમાં બનતી ઘટનાને આલેખતી ફ્રિન્ચ બોબ, એના બહેન સોફિયા તથા પાછળથી બોબની પત્ની બનતી અનાબેલાની કથા પણ વલ્લભભાઈએ આલેખી છે. વલ્લભભાઈ એક બાજુ એક પ્રકરણમાં લવાન્ડોકેન્દ્રી કથાનક ‘ગુલામ’માં આલેખે છે અને વળી બીજા પ્રકરણમાં સમાન્તરે મીસ એનાબેલા અને મિસિસ એનાબેલા બનીને ગુલામી વ્યવસાયમાં ફ્રિન્ચ બોબની સાથે સંકળાઈને સોફિયાની સાથે રહીને કેવો આગવો વળાંક લાવી શકે છે એનું આલેખન પણ હૃદયસ્પર્શી બની રહે તે રીતે આલેખાયેલું છે.

મૂળે તો નોંધારી અને અનાથ અનાબેલા એના અંકલ લોર્ડ હોવેલની આશ્રીત હતી. ત્રીશી વટાવ્યા પછી પણ એ ક્યાંય ઠરીઠામ થઈ ન હતી. કોઈ સારી નોકરી નહી હોવાથી ઘરમાં જ ગુલામડી જેવી અવદશાથીં દુઃખના દિવસો પસાર કરતી હતી. ગવર્નેસ તરીકે બોબ ફ્રિન્ચ એન્ડ સન્સની બ્રિસ્ચલ કંપનીમાં ઈન્ટરવ્યુ આપીને એમના જવાબના રાહ જોતી હતી. બોબ પણ ચાલીસ વટાવી ચૂકેલો ક્યાંય ઠરીઠામ નહોતો થયો. માતાપિતાના અવસાન પછી પૈતૃક વ્યવસાય સંભાળતો હતો. બે-ત્રણ સ્ટીમર દ્વારા આફ્રિકાથી માલસામાન મંગાવી, માલ સામાન મોકલીને પેટીયું રળી લેતો હતો. ગુલામો પણ સસ્તામાં ખરીદીને એમને કેળવીને ખપ પૂરતું અંગ્રેજી અને અંગ્રેજી રીતભાત શીખવતો. પછી આ કેળવાયેલા ગુલામોને સારા પૈસામાં વેચવાનું કામ પણ કરતો. આ બધા કામમાં ગવર્નેસની જગ્યા માટે ઈન્ટરવ્યુ આપવા આવેલી અનાબેલાથી પ્રભાવીત થઈને બોબ એને પત્ર દ્વારા જણાવે છે કે, ‘ગવર્નેસ તરીકે નહીં, પણ ઈચ્છો તો મારી વાઈફ તરીકે ગૃહપ્રવેશ કરો.’ તે પોતાનો પરિચય આપે છે, સામાન્ય મરચન્ટ છે અને ભવિષ્યમાં લીવરપુલ જેવા વિસ્તારમાં રોડની સ્ટ્રીટમાં મુવ થવાની ખ્વાઈશ ધરાવે છે.

(વેચવાના છે ગુલામોની એક જાહેરખબર)

અનાબેલા બોબની દરખાસ્ત સ્વીકારીને બોબની ગૃહિણી બને છે. સોફિયાનો દૃષ્ટીકોણ ભૌતીકવાદી છે. પણ વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય અને માનવિય ગરિમા એ બ્રીટનનું જીવનમૂલ્ય હોઈને સંસાર સારી રીતે ચાલે છે. સ્ટીમરમાંથી માલસામાન સાથે સોફિયાએ 20-25 ગુલામો પણ ખરીદી લીધા છે. નિવાસસ્થાને બેઝમેન્ટના ભાગમાં એમનો નિવાસ ગોઠવીને, કેળવીને ક્રમશઃ વેચાણમાંથી સારું ઉપાર્જન મળી રહ્યાનો આનંદ છે. લવાન્ડા ઉપરાંત બેએક સ્ત્રીઓ, બાળકો અને થોડા ગુલામો બચ્યા હોઈ એને અંગ્રેજી બોલવાનું શીખવવાનું કામ અનાબેલા હસ્તક છે. કોઈ અમેરીકન વેપારી ધંધાના રોકાણ સંદર્ભે બોબ સાથે મીટીંગ માટે આવ્યો છે. રાત્રે દારુની પાર્ટી પછી તે એક માંસલ ગુલામડીની માંગ કરે છે. બોબ અનિચ્છાએ સોફિયા સુધી વાત પહોંચાડે છે. ગુલામો અનાબેલા હસ્તક હોઈને એનો સંપર્ક કરીને એક ગુલામડી પાસે જઈને એને ઉપર મહેમાનની સેવામાં મોકલવાનું અનાબેલાને ગમતું નથી. એની સલામતીની ચિંતા સાથે તે એને અનિચ્છાએ સોંપે છે. એ વેપારી સાથે બીજા દિવસની ડિનરપાર્ટીમાં જવાનું અને જોડાવવાનું પણ અનાબેલાને રુચતું નથી. છતાં સર હેરિંગ્ટન અને એમની દિકરી મેલિશા સાથે સોફિયા અને અનાબેલા જોડાય છે. ડિનરને અંતે હેરિંગ્ટન બીઝનેસમાં રોકાણ અર્થે બહુ મોટી રકમ બેંકમાં મુકવાનું બેંકમાં ઠરાવે છે.અને એના વહિવટ માટે કુલમુખત્યાર તરીકે મિસ્ટર બોબને નિયુક્ત કરે છે. નાતાલ પૂર્વે ‘રોડની સ્ટ્રીટ’માં મકાન ખરીદીને નાતાલની ઉજવણી કરે છે. ગુલામો પાસે કલાનૃત્ય અને ગાનનાં નિદર્શનો યોજે છે.આનંદથી જીવન ગુજારાઈ રહ્યાનું અનુભવે છે. લવાન્ડો અને બીજા બો-ચાર ગુલામો ઘરના સભ્યો જેવું માનસન્માન અનાબેલા પાસેથી પ્રાપ્ત કરતા થયા છે. નૂતન રેસિડન્સનું નામ ‘હેવન’ રાખ્યું છે. પણ એ એના માટે હેવન ન રહે એવી દુર્ઘટનાઓ બને છે, જે નવલકથાને કરુણરસનો રસાનુભવ કરાવતી કથા તરીકે સ્થાપે છે. લવાન્ડોને કોચવાન તરીકેની એની પ્રતિભાશક્તિનો પરિચય કરાવવાનો પ્રસંગ આવે છે. ગુલામમાંથી તે કોચવાન બની જાય છે.

વેપારાર્થે ગયેલી સ્ટીમર પરત આવી નહીં. એનો વીમો પણ ન હતો. આ આઘાતને કારણે બોબનું ડેક પર જ નિધન થઈ ગયું. બેંકની લોનો ભરપાઈ કરવા માટે ફર્નીચર જપ્ત કર્યું. પણ મકાન અનાબેલના નામે હોવાના કારણે બચી ગયું. સોફિયા નર્વસ થઈને પાગલ બની ગઈ હોઈને એને મેન્ટલ હોસ્પીટલ મુકવાનું બને છે. અનાબેલને પશ્ચાતાપ એક જ છે કે ગુલામડી ઝોબેલાને તેણે રાત્રે હેરિંગ્ટન માટે પહોંચાડી હતી. એના આઘાતમાં ઝોબેલા ઝાઝું જીવી શકી ન હતી. પોતાની પાસે રહેલા ત્રણ ચાર ગુલામો ઊંડું દુ:ખ અનુભવતા હતા. અનાબેલ એમને બોલાવીને મુક્ત કરીને મુક્તિપત્ર આપીને આફ્રિકા જવા કહે છે.ગુલામો ના કહે છે. લવાન્ડોને સમજાવે છે કે તુ કેળવાયો છો એટલે ગુલામીપ્રથાની નાબૂદીની લડત લડજે. લોકોને પ્રતિકાર કરવા તૈયાર કરજે. હું પણ અહીં ‘એન્ટી સ્લેવરી મુવમેન્ટ’ ચલાવીશ. લવાન્ડો આદી ગુલામોની જહાજ ટિકિટ ખરીદીને ભારે હૈયે સ્વદેશ જવા માટે રવાના કરીને અનાબેલા એકાકી બની રહે છે. નવલકથા સુખાંત લાગે, પણ એકાંકીપણું, એકલતા વેંઢારવાની પીડા નાયિકાના પક્ષે મૂકીને નવલકથા કરુણના ભાવવિશ્વમાં પૂરી થાય છે.

શ્રી બળવંત જાનીની પ્રસ્તવનામાં તો આ આખી, વાંચનારાને હલબલાવી નાખતી નવલકથાનું વિશ્લેષણ છે પરંત હું તો રસિકોને એ નવલકથા ખરીદીને આખેઆખી વાંચવાની ભલામણ જ કરું.


193 પૃષ્ઠની ડેમી સાઇઝની એ રૂ. 275ની કિંમતની આ નવલકથા ‘ગુલામ’ના મુખ્ય પ્રકાશકો છે :

અશોક પ્રકાશન મંદિર, પહેલો માળ, ખાદી ભંડારની ઉપર, રતનપોળ સામે, અમદાવાદ-380 001 અને ઇ મેલ- hareshshah42@Yahoo.co.inઅને apmbooks42@yahoo.co.in

અથવા

બુકશેલ્ફ, 16 સીટી સેન્ટર, સ્વસ્તિક ચાર રસ્તા પાસે, સી.જી રોડ, અમદાવાદ – 380 009. ફોન – +91 98253 55855 અને +9179 2644 1826


શ્રી વલ્લભ નાંઢા (યુ.કે)નો સંપર્ક: : ઈ-મેઈલઃ vallabh324@aol.com  Ph ++20 8992 0919

,————————————————————————————————————

લેખકસંપર્ક:

રજનીકુમાર પંડ્યા.
બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦
મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-079-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

5 comments for “લ્યો, આ ચીંધી આંગળી :: ચેતનામાં આર્દ્રતા ભરી આપનારી એક નવલકથા: ગુલામ

  1. Mohanlal Mandani
    February 3, 2020 at 3:01 pm

    Very nice description of Novel ‘Gulam’. I will try to read this novel.

    • Bharat modi
      February 5, 2020 at 7:12 am

      કોઈ પ્રજાને ને લાંબો સમય ગુલામ નથી રાખી શકાતી, એ જ અફિર્કા ના ગુલામો માંથી કેટલાય ખુબ સારા રમતવીર બન્યા છે, ગાયક માઈકલ જેક્સન અને અમેરિકી પ્રમુખ બરાક ઓબામા પોતે જ એક આફ્રિકન, આજે અમેરિકા માં કાળા લોકો પણ રાજ કરી રહ્યા છે એનું એક ઉદાહણરૂપ છે. “ગુલામ” વાંચવાની ઈચ્છા છે પ્રયત્ન જરૂર કરીશ.

  2. Lata Hirani
    February 3, 2020 at 8:44 pm

    છેક ઊંડે સુધી કંપાવી દે એવી કથા. હજુ આવકાર અને બળવંતભાઈના લેખના અંશો જ આટલું કામ કરી ગયા તો સંપૂર્ણ નવલકથા વાંચવાનું તો ઊંઘ ઉડાડી દેશે…
    પણ વાંચવી જ પડશે…

  3. Samir
    February 5, 2020 at 2:13 pm

    હૃદય ને કંપાવી નાખે તેવી વાત લખી છે .
    સામાન્ય રીતે ગુજરાતી વેપારી એટલે આટલી સંવેદના ની અપેક્ષા ના હોય.. મોટે ભાગે આક્ષેપ એવો થતો રહ્યો છે કે આપણે બળવાન નો જુલમ સહ્યી લઈએ અને થોડો જુલમ નબળા પર કરી લઈએ ! પણ એ છાપ ને ખોટી પડી ને વલ્લભભાઈ nandha એ એક લેખક ને છાજે તેવી સંવેદના થી આખો મન હલાવી નાખે તેવો ચિતાર આપ્યો છે આ અમાનુષી પ્રથાનો .
    ખુબ ખુબ આભાર,વલ્લભભાઈ અને રજનીકુમારભાઈ !

  4. Bakul Dave
    February 13, 2020 at 1:33 pm

    Mind-blowing. We need such novels as this one to enrich and prosper Guj.lit.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *