ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : પ્રકરણ : ૩૨: ક્રાન્તિકારીઓ (૫)

દીપક ધોળકિયા

સાઇમન કમિશન

આપણે સૉંડર્સની હત્યાની વાત તો વાંચી લીધી અને એ પણ વાંચ્યું કે લાલા લાજપત રાય સાઇમન કમિશનના વિરોધમાં એક સરઘસની આગેવાની લઈને ચાલતા હતા તે વખતે એમના પર લાઠીનો પ્રહાર થયો અને તે પછી એ થોડા જ દિવસોમાં મૃત્યુ પામ્યા. પરંતુ સાઇમન કમિશન વિશે વાત કરવાની બાકી રહી ગઈ છે.

આપણે જોઈ ગયા છીએ કે ૧૯૧૯માં બ્રિટનની સંસદે ભારતના વાઇસરૉય મોંટેગ્યૂ અને બ્રિટિશ સરકારના ભારત માટેના મિનિસ્ટર ચેમ્સફોર્ડે સૂચવેલા સુધારાઓના આધારે ગવર્નમેંટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ બનાવ્યો. એમાં એની દસ વર્ષ પછી સમીક્ષા કરવાની વ્યવસ્થા હતી. આ સમીક્ષા માટે ૧૯૨૭માં વાઇસરૉય લૉર્ડ અર્વિને સાત સભ્યોના કમિશનની નીમણૂક કરી. આમાં બધા અંગ્રેજ હતા, એક પણ હિન્દુસ્તાની નહોતો. આ કારણે ગાંધીજીએ સાઇમન કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાનું એલાન કર્યું, અને તે સાથે આખા દેશમાં વિરોધનો જ્વાળામુખી ફાટી નીકળ્યો. ડિસેમ્બર ૧૯૨૭માં મદ્રાસમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાનો ઠરાવ પસાર કરવામામ આવ્યો, અને બધા કોંગ્રેસીઓને ૩જી ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૮ના દિવસે સર જ્હોન સાઇમન અને એમના સાથીદારો ભારતમાં પગ મૂકે તે ઘડીથી જ વિરોધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. સાઇમન કમિશનના સભ્યો મુંબઈ બંદરે ઊતર્યા ત્યારે ત્યાં હજારો લોકો વિરોધ દેખાડવા એકઠા થયા હતા. માત્ર જસ્ટિસ પાર્ટી. ડિપ્રેસ્ડ પીપલ્સ પાર્ટી અને મુસ્લિમો અને શીખોના થોડા પ્રતિનિધિઓ કમિશનના સ્ત્કાર માટે બંદરે હાજર હતા. આ પછી સાઇમન કમિશન જ્યાં ગયું ત્યાં કાળા ઝંડા દેખાડીને લોકોએ એનો વિરોધ કર્યો. ‘સાઇમન ગો બૅક’ના નારાથી આખો દેશ ગાજતો હતો.

મુસ્લિમ લીગ

સાઇમન કમિશન પ્રત્યે કેવું વલણ લેવું તે બાબતમાં મુસ્લિમ લીગમાં બે તડાં પડી ગયાં; એક હતું શફી ગ્રુપ અને બીજું જિન્ના ગ્રુપ. શફી ગ્રુપ સાઇમન કમિશનના ટેકામાં હતું પણ જિન્ના ગ્રુપ સાઇમન કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાની હિમાયત કરતું હતું.

શફી ગ્રુપનું કહેવું હતું કે ૧૯૧૯મા સુધારા દ્વારા મુસલમાનોને અલગ પ્રતિનિધિત્વ મળ્યું છે તેસાઇમન કમિશનનો બહિષ્કાર કરવાથી રદ થઈ જશે. સર મહંમદ શફીની દલીલ હતી કે કોંગ્રેસ હિન્દુ પાર્ટી છે અને એની સાથે સૂર પુરાવીને બોલવાથી મુસલમાનોનું નુકસાન થશે. કોંગ્રેસ તો પહેલેથી જ અલગ મતદાર મંડળોનો વિરોધ કરતી હતી. આથી શફી ગ્રુપનું કહેવું હતું કે કોંગ્રેસ સાઇમન કમિશનનો વિરોધ કરે છે તેનો અર્થ એ નહીં કે એ મુસલમાનો સાથે સહકારથી રહેવા તૈયાર છે.

૧૯૨૭ના માર્ચની ૨૦મીએ દિલ્હીમાં જિન્નાના પ્રમુખપદે બન્ને તડાંની મીટિંગ મળી. જિન્ના કોંગ્રેસની માંગ સાથે સંમત હતા કે અલગ મતદાર મંડળ ન હોવાં જોઈએ. પરંતુ શફી ગ્રુપ પણ નબળું નહોતું. એટલે અમુક શરતો સાથે કોંગ્રેસને સાથ આપવાનો નિર્ણય લેવાયો. એક શરત એ હતી કે સિંધને મુંબઈ પ્રાંતમાંથી હટાવીને એનો અલગ પ્રાંત બનાવવો; સેંટ્રલ ઍસેંબ્લીમાં સંયુક્ત મતદાર મંડળના ધોરણે ત્રીજા ભાગની બેઠકો મુસલમાનોની હોવી જોઈએ; પંજાબ અને બંગાળમાં બધી કોમોએ પ્રતિનિધિત્વ મળે તે રીતે અનામત પદ્ધતિ લાગુ કરવી. આમ અલગ મતદાર મંડળ જતું કરીને મુસ્લિમ લીગ એક મહત્ત્વનું પગલું ભરતી હતી પરંતુ શફી ગ્રુપ તે પછી મુસ્લિમ લીગમાંથી હટી ગયું.

કમિશને ૧૯૩૦ના મે મહિનામાં બે દળદાર ભાગમાં પોતાનો રિપોર્ટ બહાર પાડ્યો. એમાં એણે સંયુક્ત મતદાર મંડળની માગણી ટુકરાવી દીધી અને હિન્દુ અને મુસલમાઅનોને અલગ જ રાખ્યા. કમિશનની દલીલ હતી કે બન્ને કોમો વચ્ચે તંગદિલી છે ત્યાં સુધી મતદાર મંડળો અલગ જ હોવાં જોઈએ. કોંગ્રેસે આ માગણીઓનું સ્વાગત કર્યું.

કમિશનનો રિપોર્ટ આવે તે પહેલાં કોંગ્રેસ તરફથી મોતીલાલ નહેરુએ એક રિપોર્ટ જાહેર કર્યો, (જે નહેરુ રિપોર્ટ તરીકે ઓળખાયો). આ દ્વારા એમણે દેખાડ્યું કે હિન્દુસ્તાનીઓ બંધારણ વિશે સર્વસંમતિ સાધી શકે તેમ છે. મોતીલાલ નહેરુએ આંતરિક સ્વશાસનના સંપૂર્ણ અધિકાર સાથે ભારતને ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવાનું સૂચન કર્યું હતું.

નહેરુ રિપોર્ટ

કોંગ્રેસે ઑલપાર્ટી કૉન્ફરન્સની રચના કરી જેમાં, તેજ બહાદુર સપ્રુ, એમ. આર. જયકર, સુભાષચંદ્ર બોઝ, સર અલી ઈમામ વગેરે હતા. રિપોર્ટમાં કહ્યું કે આ રિપોર્ટમાં માત્ર કોંગ્રેસ નહીં પરંતુ મુસ્લિમ લીગ અને શીખોના વિચારોને પણ સમાવી લેવાયા છે. મોતી લાલ નહેરુએ પોતાના રિપોર્ટમાં બ્રિટનમાં પ્રવર્તતા ખ્યાલનો સખત જવાબ આપ્યો. એમણે કહ્યું કે બ્રિટનમાં ઘણા લોકો એમ માને છે કે ભારતમાં અંગ્રેજી ઑફિસરોની સંખ્યા પચાસ ટકા જેટલી, અને તેનાથી પણ વધારે ઘટાડી નાખવાથી કામ ચાલી જશે. ભારત માટેના પ્રધાને પણ એમ જ કહ્યું હતું કે સાઇમન કમિશન જે સમીક્ષા કરશે તેમાં નીતિની પુનર્વિચારણા નથી આવતી, એ માત્ર વહીવટી સુધારા સૂચવવાની છે. નહેરુ રિપોર્ટ આ ધારણાને ખોટી ગણાવે છે અને ડોમિનિયન સ્ટેટસ ની માગણી કરે છે. ડોમિનિયન સ્ટેટસ એટલે કે ભારત પોતાના વહીવટ માટે સ્વતંત્ર હોય, પોતાનું રક્ષણ કરવાની સ્થિતિમાં હોય અને બ્રિટન જે રાષ્ટ્રકુટુંબ (કૉમનવેલ્થ) બનાવે તેમાંથી હટી જવું કે નહીં તે નક્કી કરવા સ્વતંત્ર હોય. એમણે કહ્યું કે બ્રિટનનો અભિપ્રાય એટલે શું? બ્રિટિશ મતદારો પોતાના પ્રતિનિધિ ચૂંટે છે ત્યારે એમને ભારત વિશે કંઈ ખ્યાલ જ નથી હોતો. બ્રિટિશ સંસદમાં ચુંટાઈને આવતા પ્રતિનિધિઓ પણ મોટા ભાગે તો જે સરકાર કહે તે માની લે છે. અને સરકાર એટલે ભારત માટેનો એનો પ્રધાન. આ પ્રધાન સીધી રીતે તો ભારતના સંપર્કમાં નથી. એણે તો વાઇસરોય જે કહે અથવા પોતાના થોડા ઑફિસરો કહે તે જ માની લેવું પડશે. એટલે ભારતને ‘જવાબદાર રાજતંત્ર’ની જરૂર નથી. કારણ કે એમાં અમુક મુલ્કી કામકાજના હક પ્રજાના પ્રતિનિધિઓને મળશે પણ સૈન્ય પર તો બ્રિટનનું જ પ્રભુત્વ રહેશે.

ઑલ પાર્ટી કૉન્ફરન્સને એક વિવાદ નડ્યો. મુસ્લિમ લીગની સિંધને અલગ કરવાની માગનીનો હિન્દુ મહાસભાએ વિરોધ કર્યો હતો. મુસ્લિમ પ્રતિનિધિઓ વસ્તી કરતાં વધારે સીટો માગતા હતા. આ માગણી તો જો કે નહેરુ કમિટીએ ન માની. પરંતુ વસ્તી પ્રમાણે એમને સીટો ફાળવવાની ભલામણ કરી.

નહેરુ રિપોર્ટ એટલા માટે મહત્ત્વનો છે કે એમાં સંપૂર્ણ બંધારણીય વ્યવસ્થા દેખાડી છે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

file:///D:/Independence/SSRN-id3440022.pdf

https://historypak.com/simon-commission-2/

The Nehru Report. First published in 1928, reprinted in 1975, Michico and Panjatan Publishers


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ
dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.