ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : પ્રકરણઃ ૨૭:: બબ્બર અકાલી આંદોલન

દીપક ધોળકિયા

ગાંધીજીના અસહકાર આંદોલનની સાથે જ પંજાબમાં બ્રિટિશ વિરોધી ધાર્મિક આંદોલન પણ શરૂ થયું હતું. આ પહેલાં આપણે ગદર પાર્ટીના બળવા વિશેનાં પ્રકરણોમાં જોયું પંજાબને ડલહૌઝીએ પોતાના કબજામાં લઈને સગીર વયના દલિપ સિંઘને લંડન મોકલાવી દીધો તે પછી શરૂઆતમાં તો બ્રિટીશ હકુમતે શીખોને ‘લડાયક જાત’(martial race) જાહેર કરીને એમને ભ્રમમાં રાખવાની કોશિશ કરી. ૧૮૫૭ના વિદ્રોહ વખતે શીખ સિપાઈઓએ અંગ્રેજોને બહુ મદદ કરી. તે પછી જ્યારે અંગ્રેજોએ એમની જમીનો આંચકી લેવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે શીખોની આંખ ઊઘડી અને અંગ્રેજો વિરુદ્ધની ભાવના પ્રબળ બનવા લાગી. એમાંથી જે કામની શોધમાં બહાર ગયા તેમણે ગદર પાર્ટી બનાવી અને દેશમાં સશસ્ત્ર બળવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. ૧૯૧૫ આવતાં સુધીમાં ગદર પાર્ટીની બધી તાકાત વેરણછેરણ થઈ ગઈ હતી પરંતુ એમની ભાવનાઓ પરના ઘા હજી રુઝાયા નહોતા. અધૂરામાં પુરું, શીખ ગુરુદ્વારાઓ પર પણ મહંતો કબજો કરી બેઠા હતા. બ્રિટિશ સરકારનો એમને ટેકો મળતો હતો. એમાં જલિયાંવાલા બાગના હત્યાકાંડે પંજાબને હચમચાવી દીધું હતું. આનું પરિણામ એટલે બબ્બર અકાલી આંદોલન. આપણા ઇતિહાસમાં આ આંદોલનનો ઉલ્લેખ પાદટીપ જેટલો જ હોય છે પણ એ મોટું આંદોલન હતું. ખાસ કરીને, આખા દેશમાં ગાંધીજીનું અસહકાર આંદોલન ચાલતું હતું તેની સાથે, પણ સ્વતંત્ર રીતે આ ક્રાંતિકારી આંદોલન ચાલ્યું અને એના સૂત્રધારોને ફાંસીની સજાઓ થઈ.

પશ્ચાદ્ભૂમિકાઃ અકાલી આંદોલન

૧૯૧૧માં બ્રિટીશ શાસને પોતાની રાજધાની કલકત્તાથી ખસેડીને દિલ્હીમાં સ્થાપી. નવી રાજધાની માટે નવી ઇમારતો બનતી હતી; આવી એક ઇમારત માટે ગુરુદ્વારા રકાબગંજની એક દીવાલ તોડી નાખવામાં આવી. આની વાત આપણે ગદર વિશેનાં પ્રકરણોમાં પણ કરી છે. ગુરુદ્વારાની દીવાલ તોડવાના કૃત્યને શીખ સમુદાયે બહુ ગંભીરતાથી લીધું. સરકાર વિરુદ્ધનો આક્રોશ બહાર આવી ગયો.

આમ પણ શીખ ધર્મ માટે ‘સિંઘ સભા આંદોલન’ તો ચાલતું જ હતું. બધાં શીખ ગુરુદ્વારાઓ પર મહંતોનો કબજો હતો. અકાલી આંદોલનનો હેતુ મહંતો ને હટાવીને જાતે ધર્મસ્થાનોનો વહીવટ સંભાળી લેવાન હતો. ૧૯૨૦ના ઑક્ટોબરમાં લાહોરથી ‘અકાલી’ નામનું એક છાપું પણ શરૂ થયું અને તે પછી તરત નવેમ્બરમાં ‘શિરોમણી ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટી’ની રચના થઈ અને ડિસેમ્બર ૧૯૨૦માં અકાલી દળની સ્થાપના થઈ(આજનું અકાલી દળ એ જ છે અને આ પ્રબંધક કમિટી પણ આજેય ચાલે છે).

અકાલી દળે મહંતોને હટાવવા માટે શાંતિપૂર્ણ સત્યાગ્રહો ચાલુ રાખ્યા. પરંતુ ૧૯૨૧ની ૨૬મી જાન્યુઆરીએતરન તારન શાહેરના ગુરુદ્વારાના મહંત સાથે વાતચીત કરવા માટે અકાલીઓનું એક જૂથ ગયું. રાતના અંધારામાં મહંતના ગુંડાઓએ એમના પર હુમલો કર્યો, એમાં પચાસેક ઘાયલ થયા અને બે જણનાં પાછળથી ઈજાઓને કારણે મૃત્યુ થઈ ગયાં.

ત્રણ જ અઠવાડિયાં પછી, નનકાના સાહેબ ગુરુદ્વારામાં એનાથી પણ વધારે ખરાબ ઘટના બની. નનકાના સાહેબ આજે તો પાકિસ્તાનમાં એક જિલ્લો છે. ગુરુ નાનકનો જન્મ આ શહેરમાં થયો હતો એટલે એનું શીખ ધર્મમાં ખાસ સ્થાન છે. નનકાના સાહેબ પણ મહંતોના કબજામાં હતું. અકાલીઓ ત્યાં મોટી સંખ્યામાં સત્યાગ્રહ માટે એકઠા થયા હતા, ત્યારે મહંતે એમના પર ગોળી ચલાવવાનો હુક્મ આપ્યો. બેફામ ગોળીબારમાં લગભગ એકસો અકાલીઓનાં મોત થયાં. અંતે નનકાના સાહેબનો વહીવટ શિરોમણી ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટીને સોંપી દેવાયો.

શીખો સમજી ગયા હતા કે મહંતો ગોળીબાર કરવાની જાતે હિંમત ન કરે, બ્રિટિશ સરકારના ટેકા વિના આવું બની જ ન શકે. તે પછી એવા પુરાવા મળે છે કે એ વખતના કમિશનરે લાહોરના એક શસ્ત્રોના વેપારીને મહંતને શસ્ત્રો આપવા દબાણ કર્યું હતું.

શીખ શિક્ષણ પરિષદ

૧૯૨૧ના માર્ચમાં શીખોની શિક્ષણ પરિષદ મળી. એ વખતે કેટલાક ઉદ્દામવાદી શીખો પણ એકઠા થયા. એમણે હવે અકાલીઓથી અલગ રસ્તો લેવાનું નક્કી કર્યું. નનકાના સાહેબમાં સો જણનાં લોહી વહ્યાં તેનો બદલો લેવાનું એમણે નક્કી કર્યું. આમ બબ્બર અકાલી જૂથનો જન્મ થયો (બબ્બર એટલે સિંહ). કિશન સિંઘ એના નેતા હતા. એમણે સરકારનો મુકાબલો શસ્ત્રોથી કરવાનો નિર્ણય લીધો. એમણે પોતાના સાથીઓને કહ્યું કે આપણા ગુરુઓએ પણ સત્તા સામે શાંતિનો માર્ગ લીધો પણ સત્તા તો તસુભાર પણ ન ખસી, માત્ર આપણા લોકોને જ સહન કરવું પડ્યું, એટલે શસ્ત્રો લેવાનું જરૂરી છે.

તે પછી એમણે ચક્રવર્તી જથા નામનું નવું ક્રાંતિકારી સંગઠન ઊભું કર્યું અને ગામેગામ ફરીને પ્રચાર કરવા લાગ્યા. લોકો મોટી સંખ્યામાં એમની સભાઓમાં ભાગ લેવા લાગ્યા. કોંગ્રેસ અને ગાંધીજીની અહિંસક અને શાંતિપૂર્ણ ચળવળ ઠેકડીને પાત્ર બની ગઈ. કોંગ્રેસે એક સભા બોલાવી તેમાં પણ બબ્બરો પહોંચી ગયા અને કોંગ્રેસને ‘બનિયા પાર્ટી” ગણાવીને લોકોને શસ્ત્રોનો માર્ગ લેવા આહ્વાન કર્યું.

સરકારનું દબાણ

હવે સરકાર બબ્બરોની હિલચાલો પ્રત્યે સજાગ બની ગઈ હતી અને એણે લોકોને ફોડીને મળતિયાઓ પેદા કરી લીધા. એક જથેદાર કરતાર સિંઘ પકડાઈ ગયો. એ ફરી ગયો અને સરકારને બધી બાતમી આઅપી દીધી. બીજા એક નેતા માસ્ટર મોતા સિંઘની પણ શરૂઆતના દિવસોમાં જ ધરપકડ થઈ ગઈ. આમ બબ્બર અકાલીઓ શરૂઆતથી જ ભીંસમાં આવી ગયા. તે પછી એમણે એક ગુપ્ત છાપું કાઢવાનું શરૂ કર્યું, જે બહુ લોકપ્રિય થયું.

બધી જ અડચણો છતાં ૧૯૨૩ આવતાં બબ્બર અકાલી આંદોલને જોર પકડી લીધું. એમણે પહેલાં સરકારના બાતમીદારોને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને કેટલાયને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા. સરકારની કાર્યવાહી પર આની બહુ અસર થઈ.

દરમિયાન એક ગામે કુશ્તીનું દંગલ હતું. એમાં સરકારના ખાંધિયાઓ આવશે એવી ખાતરી સાથે બબ્બરો ત્યાં પહોંચી ગયા. એક લાભ સિંઘ મળ્યો એ સી. આઈ. ડી. નો સિપાઈ હતો. બબ્બર ધન્ના સિંઘે એને ગોળીએ દઈ દીધો. પોલીસે અપરાધીને શોધવા બહુ મહેનત કરી પણ એને ભાળ ન મળી. તે પછી એમણે નિર્દોષોને કનડવાનું શરૂ કર્યું. આના પછી બબ્બરોએ નક્કી કર્યું કે કોઈનું ખૂન કર્યું હોય તો એની જવાબદારી લેવી. એમણે આના માટે ત્રણ જણને નક્કી કર્યા કે જેટલાં ખૂન થયાં અથવા હજી કરવાનાં હોય, એ કરનાર કોઈ પણ હોય એના માટે ત્રણ બબ્બરો કરમ સિંઘ, ધન્ના સિંઘ અને ઉદય સિંઘનાં જ નામ જાહેર કરવાં. આ ત્રણેય જણે પણ પ્રતિજ્ઞા કરી કે તેઓ કદી જીવતા નહીં પકડાય.

હવે સરકારે નરમપંથી અકાલીઓ અને શિરોમણી ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટીની મદદ લીધી. કમિટીએ સરકારના કહેવા મુજબ બબ્બર અકાલીઓ વિરુદ્ધ નિવેદન બહાર પાડ્યું.

૧૯૨૩ના મે મહિનામાં નવો કમિશનર ટાઉનસેંડ આવ્યો. એણે બબ્બરોને શોધી કાઢવા આકાશપાતાળ એક કરી નાખ્યાં ડૂંગરોમાં ભરાયેલા બબ્બરોની ભાળ મેળવવા એણે વિમાનોનો ઉપયોગ કર્યો. સરકારે હવે બબ્બરોના સીધા ટેકેદારોને જ ફોડી લીધા. એક સાથીને ત્યાં ત્રણ બબ્બરો રાતે સૂતા હતા ત્યારે એમને આશરો આપનારે પોલીસને જાણ કરી દેતાં બધા પકડાઈ ગયા. એમને હથિયારો આપનારાએ પણ જાણીજોઈને એના ભાગો ખોરવીને આપ્યાં હતા. આમ એમની બંદૂકો પણ નકામી થઈ ગઈ હતી. પોલીસ સાથેના ધીંગાણામાં ત્રણેય માર્યા ગયા.

ધન્ના સિંઘ પણ દગાથી પોલિસના હાથમાં સપડાઈ ગયો. એ સૂતો હતો ત્યારે પોલીસે એનાં હથિયાર જાપ્ત કરી લીધાં અને એને બાંધી લીધો. પરંતુ એના શરીરની ઝડતી હજી લીધી નહોતી. ધન્ના સિંઘના પાયજામાના ગજવામાં એક બોંબ હતો. એ ફેંકી શકાય એમ નહોતું. ધન્ના સિંઘે હાથ છોડાવીને બોંબ પર જોરથી કોણી મારી. બોંબ ફાટ્યો. ધન્ના સિંઘ અને એની પાસે ઊભેલા બે સિપાઈઓના ફૂરચેફૂરકચા ઊડી ગયા અને બીજા બે અંગ્રેજ અફસરો પણ માર્યા ગયા.

અંતે બબ્બરો સરકારની કુટિલ નીતિઓ સામે પરાસ્ત થયા કિશન સિંઘે એના સાથી વતી કોર્ટમાં માફી માગવાનો ઇનકાર કર્યો અને કહ્યું કે આ કોર્ટ લૂંટારાઓ અને ડાકુઓની છે. એમણે પોતાની છેલ્લી ઇચ્છા એ જ દેખાડી કે અમારો દેશ આઝાદ થાય. ૨૭મી ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૫ના છ બબ્બરો કિશન સિંઘ ગરગજ્જ, સંતા સિંઘ. નંદ સિંઘ, દલીપ સિંઘ અને ધરમ સિંઘ ફાંસીને માંચડે લટકી ગયા.

000

સંદર્ભઃ

૧.https://www.sikhiwiki.org/index.php/Babbar_Akali_Movement

૨.Babbar Akali Movement. Published by Sikh Misssionary College, Ludhiana.

. https://en.wikipedia.org/wiki/Nankana_Sahib

(તસવીરો ઇંટરનેટ પરથી બિનવ્યાવસાયિક હેતુ માટે લીધી છે).


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ
dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : પ્રકરણઃ ૨૭:: બબ્બર અકાલી આંદોલન

  1. kishor Thaker
    December 19, 2019 at 11:04 am

    આવડા મોટા આંદોલનથી ઓછામાં ઓછું હું પોતે તો બેખબર જ હતો,
    આભાર દીપકભાઈ

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.