લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : અહીં તેમને આંખ ભલે ન મળે, કાન અવશ્ય મળે છે

– રજનીકુમાર પંડ્યા

હીરાબેન !” ડૉ. જ્યોતિબહેન કારીયા એક અંધ વૃધ્ધાને પૂછતાં હતાં : “કશું ખાવાની ઈચ્છા હોય તો બોલો, મંગાવી દઉં.”

પૂનાની આ અંધ મહિલા હૉસ્ટેલમાં આમ પચાસ જેટલી અંધ બહેનો રહે છે. એમાં શતાયુની નજીક પહોંચવા આવેલાં આ સંપૂર્ણ અંધ હીરાબહેન ઠક્કર પાછા ગુજરાતી એટલે જ્યોતિબહેનને કાંઇક વિશેષ ભાવ જન્મ્યો એટલે વળી પૂછ્યું.

જવાબમાં હીરાબહેનના મોં પર કોઇએ પોતાને આવું આત્મીયભાવે પૂછ્યું એ વાતનો હરખ વરતાયો. બોલ્યાં; “મંગાવી દઇશ, બેટા?”

“એટલે તો પૂછું છું, બા !”

જ્યોતિબહેનને તો એમ કે શુંનું શું મંગાવવાનું કહેશે. એમણે કલ્પના કરી “શિખંડ, પૂરી, બાસુદી, ખમણ ઢોકળાં, સુખડી, વેડમી, ભરેલાં શાક, વરા જેવી સોડમવંતી દાળ, બાસમતિ ભાત માથે ચોખ્ખા ઘીની ધારાવડી ..પણ ઠીક. આ બધું એમના સો વરસના કોઠાને પચશે ?”

પણ ત્યાં તો હિરાબેન બોલ્યાં : “ગાંઠીયા જલેબી મંગાવી દે,બટા !”

આ લ્લે લે, આ આમ તો કંઇ ના કહેવાય પણ આ તો મહારાષ્ટ્ર. ગાંઠીયાજલેબી એમ તરત ના મળે. દૂરથી મંગાવવા પડે. એટલે જ્યોતિબહેન વિચાર કરીને બોલ્યાં : “સારું, માડી. કાલે આવીશ ત્યારે લેતી આવીશ.’

એટલું બોલીને ત્યાંથી ઘેર આવવા નીકળીને ઘેર જવાનો વિચાર કરતાં હતાં ત્યાં વિચાર આવ્યો કે અરે, હું કાલનું કહું છું પણ કાલ કોણે દીઠી છે ? આ વિચાર આવતાંની સાથે જ એમણે ડ્રાઇવરને બાજુના એક ગામડે દોડાવ્યો અને પોતે સંસ્થાની બીજી અંધ બહેનો સાથે વાતે વળગ્યાં, અજબગજબ કહાણીઓ હતી આ સૌની. પોતે ડૉક્ટર અને બીજી અનેક સામાજિક સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલાં. પતિ મહેન્દ્ર કારીયા પૂનાના નામાંકિત લેન્ડ ડેવલપર અને બિલ્ડર, પણ આ બધી વ્યસ્તતા વચ્ચે એ આ અનોખા અંધમહિલા વૃધ્ધાશ્રમ સાથે છેક 2002ની સાલથી એવાં તો ઓતપ્રોત થઇ ગયાં કે આ બધી સૂરદાસ મહિલાઓ કરતાં ઉમરમાં ખાસ્સાં નાનાં છતાં એ બધાનાં વત્સલ દીદી ! બધાની કહાણીઓ સમભાવપૂર્વક સાંભળે, અને દિલ અને દિમાગમા ઉતારે. એ લોકો કહેતા કે, અમારે કશું જ જોઈતું નથી. તમે બસ અમસ્તા જ આવો. અમારી સાથે વાતો કરો. અમને સ્પર્શ કરો. જ્યોતિબહેન અને તેમના સાથીદારો એટલું જાણે કે સૂરદાસો આપણને જોઈ ન શકે, પણ આપણા સ્પર્શથી ઉઠતા સ્પંદનોથી એ આપણી લાગણી સમજી લે. એ લોકો આપણો અવાજ ઓળખી લે. દર વખતે એમને પૂછીએ કે તમારા માટે કશું ખાવા પીવાનું લઈ આવીએ? તો જવાબ દે, “ના, બધું જ અમને મળે છે, પણ વસ્તુઓ કરતાં પણ લોકો અમારી પાસે આવે, અમને સ્પર્શ કરે, અમારી વાતો કોઈક સાંભળે, એ અમને બહુ જ ગમે છે. તમે દર મહિને બે-ત્રણ વાર તો આવો જ.”

પણ આજે આ હીરાબહેને કાંઇક ખાવાની મંશા વ્યક્ત કરી ! તે હવે એને કાલ પર ઠેલવાને બદલે આજે જ કેમ ના પૂરી કરીએ ?

ડ્રાઇવર આવે ત્યાં સુધીમાં બીજા અંતેવાસીઓની વાતો એમને મોંએ ફરી ફરીને સાંભળીને એમને ફરી હળવા થવા દઇએ.

એમાં એક કહાણી અમદાવાદનાં લીલાબેનની હતી. એમના પતિએ પરસ્ત્રીના મોહમાં અંધ બનીને એમના પર એસિડ નાખીને એમને માત્ર પચ્ચીસ વર્ષની વયે અંધ અને કુરૂપ બનાવી દીધાં. એ વખતે એમના સાસરીયાંઓની આજીજીથી પીગળી ગયાં. પોલીસ ફરિયાદ ન કરી. મોં પર એસિડ ફેંકનાર પતિને એમણે જ બચાવી લીધો. એ ગરજ સરી પછી સાસરીયાંઓ શેના સામું જુએ ? કોઇના ઠેલ્યાં અહીંયા પૂનામાં પદમજી પાર્કમાં આવેલા ખ્રિસ્તીઓના આશ્રમમાં રહ્યાં અને પછી છેવટ અહિં આશરો મળ્યો. અત્યારે(2011 માં) એમની ઉંમર બોંતેર વર્ષની ! અહિં એમને બહુ ગોઠી ગયું છે.

(પતિના દુષ્કૃત્યનો ભોગ બનેલાં લીલાબેન)

બીજાં એક અંધ તે મોરબીનાં મરિયમબેન. મરિયમ સાથે જ્યોતિબહેન વાતે વળગ્યાં. સાઠ વર્ષનાં મરિયમબહેન અહિં સોળ વર્ષથી હતાં. પહેલાં મુંબઈની શાળામાં સાતમા ધોરણમાં હતાં, ત્યારે અચાનક જ અક્ષરો દેખાતા બંધ થઈ ગયા. અને પછી સાવ અંધારો પડદો પડી ગયો! મા-બાપ આર્થિક રીતે સાધારણ સ્થિતિના હતા. મરિયમને એની પરિણીત બેન પાસે રહેવા મોકલી દીધી. પણ પછી એ એને અહીં છોડી ગઈ. અહિં આવીને એણે કંઇક હુન્નર શીખી લીધો છે. એને માટેનો કાચો માલસામાન એમને અહીંયાથી મળી રહે છે. બીજાં એક મહારાષ્ટ્રીયન બહેનની વાત જ્યોતિબહેન જાણતાં હતાં. એ આ વાતની મિષે યાદ આવી ગઇ. એ વૃધ્ધાની વાર્તા તો નર્યો કલિયુગનો મામલો નીકળ્યો. એમને એકનો એક દીકરો. પત્નીના ત્રાસને કારણે આંધળી માને સાથે રાખી નહોતો શકતો તે અહિં મૂકી ગયો. એક વાર એમને ન્યુમોનિયા થઈ ગયો. આખું શરીર એમનું તાવથી ધખધખે. એમાં પાછો ધોધમાર વરસાદ ! સંસ્થાનો ફોન ખોટકાયો. વ્યવસ્થાપક રામચંદ્ર કુરુપે આવા વરસાદમાં 5-7 કિલોમીટર સાઈકલ લઈને દૂર આવેલા એક ટેલિફોન બૂથથી પૂનાની બ્લાઇન્ડ હૉસ્પિટલના વડા, અને ખુદ અંધ એવા ડૉ. નિરંજન પંડ્યાને ( કે જેમને ભારત સરકારે તેમની કામગીરી બદલ ‘પદ્મશ્રી’ ખિતાબથી નવાજ્યા છે અને હવે તો સ્વર્ગસ્થ) ફોન કરીને બહેનને હોસ્પિટલાઈઝ્ડ કરાવ્યાં, પણ એમનો જીવ એમના દીકરામાં. કહે કે: ‘મારા દીકરાને ખબર આપો. હું કદાચ નહીં જીવું.’ એના દીકરાને રામચંદ્ર કુરુપે ફોન કર્યો. તો એ બોલ્યો:” હું નહીં આવી શકું. તમે ટ્રીટમેન્ટ આપો. હું દવાના પૈસા મોકલી આપીશ.” જો કે બહેન પછી સાજાં થયાં. ચાર પાંચ મહિના પછી ફરી એવી ઘડીઓ આવી. એમની એ છેલ્લી પળોમાં વળી એમના દીકરાને ખબર મોકલાવ્યા. દીકરાએ કહેવડાવ્યું કે, “તમે અગ્નિદાહ આપી દો. હું આવી નહીં શકું”. રામચંદ્ર કુરુપ જવાબમાં બોલ્યા કે: ‘આ તો તમારાં માની ઈચ્છા હતી, એટલે તમને જાણ કરી, બાકી અગ્નિદાહનો હક તો તેમણે મને જ આપ્યો છે.’

(જેટલા અંતેવાસીઓ એટલી કહાણીઓ)

એક અંધ વૃધ્ધા અઠ્યાસી વર્ષના પ્રભાવતી યેલમ્મા હીરાબહેન ઠક્કર પછીના સૌથી મોટી વયનાં છે. એમણે તબલાવાદનમાં વિશારદની ઉપાધિ પ્રાપ્ત કરી છે. “ મા!” જ્યોતિબહેન એમને પૂછે છે :” હવે કેમ અમને તમારા તબલાવાદનનો પરચો બતાવતાં નથી ? “ જવાબ મળે છે, “હવે વૃદ્ધાવસ્થાને લીધે હાથ ધ્રુજે છે. તાલ ચુકી જવાય તો સુરદેવતાનો ગુન્હો બને.” સૌ જાણે છે કે એમને હવે બહુ ના પૂછાય. તેમના કુટુંબમાંથી અત્યારે કોઈ છે નહીં. એટલે એમને મળવા કોઈ આવતું નથી.

(તબલાં પર યેલમ્મા)

.ખેર! એટલી ઘડીઓ મોટાં મોટાં કાયમી દુઃખ અને નાનાં નાનાં ક્ષણિક સુખોને શ્રવણ કરવામાં ગાળી ત્યાં તો ગાંઠિયા જલેબી આવી ગયાં. હીરાબેન અને બધાએ પ્રેમથી ખાધા. માથે ચા પણ પીધી અને તૃપ્તિનો ઓડકાર ખાધો. જ્યોતિબહેન સંતોષ પામીને ઘેર ગયાં, પણ એ સંતોષ પછી જીવનભર ઠારકો આપનારું સંભારણું બની ગયો. કારણ કે બીજા જ દિવસે રામચંદ્ર કુરુપનો એમના પર ફોન આવ્યો કે, ‘હીરાબેન નથી રહ્યા. ગઈ રાતે એમનો દેહ સંતૃપ્તિની લાગણી સાથે શાંત થઈ ગયો.’

(અંધ મહિલાઓ સાથે ડૉ. જ્યોતિબેન)

પણ છપ્પન જેટલી અંધ માતાઓની હૃદયપૂર્વક સેવા કરનાર રામચંદ્ર કુરુપ કોણ છે ?

કહેવાય એ દર મહિને ફક્ત 12,000-13,000નો મામૂલી પગાર લેતા આ સંસ્થાના રેસિડેન્ટ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ, પણ એ એમની કાગળ પરની ઓળખ માત્ર છે. ભીતરની ઓળખ આ અંધ માતાઓના વત્સલ પુત્ર તરીકેની છે. એમણે અંધજનો માટે ચાલતો કોઈ કોર્ષ કર્યો નથી પણ કેટરિંગ ડિપ્લોમાનો લીધો છે. એ તેંત્રીસ વર્ષોથી અહીંયા છે. આ ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના 3 જુલાઈ, 1982ના રોજ થઈ હતી. એન.એમ.મર્ચંટ, ડૉ. નિરંજન પંડ્યા અને બમનકર કરીને ત્રણ ગુરૂઓએ રામચંદ્રને અંધ વ્યક્તિઓ સાથે કેવી રીતે વર્તવું, એ વિશે ખૂબ જ સારું માર્ગદર્શન આપ્યું છે. એમની સાથે પ્રોજેક્ટ મેનેજર અને એમ.બી.એ. એવા પુરંદરે, જે પંદર વર્ષથી જોડાયેલા છે.

એ આ અહર્નીશ અંધારામાં આથડતી માતાઓને ખૂબ જ સાચવે છે. કોઈને તાવ આવ્યો હોય, અને જમ્યા વિના દવા માંગે અને સૂવાનું કરે તો રામચંદ્ર તરત જ એમની પાસે જાય અને કહે કે પહેલા ગરમાગરમ દૂધ પીને આ થોડા બિસ્કિટ ખાઓ, પછી હું ગોળી આપીશ. બધાના સ્વભાવ, પસંદ-નાપસંદને એ બરાબર જાણે છે, અને એ મુજબ એ દરેકની સંભાળ રાખે છે,

પૂનાના સુવિખ્યાત ‘બ્લાઇન્ડ મેન્સ એસોસીએશન’ અંતર્ગત આ અંધ મહિલા આશ્રયસ્થાન આવે. (પુરું નામ ‘શીરડી સાંઇબાબા હોમ ફોર એજેડ બ્લાઇન્ડ વિમેન ઓફ પી.બી.એમ.એ ) પૂનાની અંધજનો માટેની વિરાટ હોસ્પિટલ એચ. વી. દેસાઇ આઇ હૉસ્પિટલ સાથે આ અંધ મહિલા વૃધ્ધાશ્રમનું “ટાઇ-અપ” છે એટલે એ વિશે પરમ નિરાંત છે. બાકી પહેલા અહીં પૂર્ણસ્વરૂપા હોસ્પિટલ ન હતી. માત્ર આઉટ પેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ (ઓ પી ડી) હતું. ગામડાંના ઘણા દર્દીઓ બસના પૈસા ન હોય, એટલે માઈલોના માઈલો ચાલીને અહીં આવતા. ઓ.પી.ડી.માં આંખો ચેક કરાવતા અને આંખના ડૉકટર પાસે ઓપરેશન કરાવવા દર્દીઓની નોંધણી થતી અને પછી વારા મુજબ ઓપરેશન થતાં. ધીમે ધીમે આ સંસ્થા વિકસતી ગઈ. ડૉ. નિરંજન પંડ્યાનું એક મોટી હૉસ્પિટલ ઉભી કરવાનું સપનું હતું. દાતાઓના સહયોગથી મહમંદ વાડીમાં જગ્યા પ્રાપ્ત કરી. ત્યાં 2000થી લઈને 2005 સુધી ખાસ્સું કામ ચાલ્યું. છેલ્લા નવ વર્ષમાં 4 લાખ લોકોના નિઃશુલ્ક ઓપરેશનો થયાં. હવે તો હૉસ્પિટલનું વાહન જાય ગામડામાં, દર્દીઓને લઇ આવે. એમનું ઓપરેશન કરવામાં આવે. રહેવા જમવાની બધી જ નિઃશુલ્ક જોગવાઇ. રજા આપે ત્યારે એક મહિનાની દવાઓ ભેગી બંધાવે.

(પૂનાની બ્લાઈન્‍ડ વીમેન્‍સ હોસ્ટેલ)

અંધ મહિલાઓ માટેની આ આશ્રય સંસ્થા. 22,000 સ્ક્વેર ફૂટમાં પથરાયેલી છે. દરેક રૂમમાં સાત-આઠ બહેનો રહી શકે તેવા આઠ મોટા રૂમ્સ છે. દરેક રૂમમાં ગરમ પાણી માટે સોલર સિસ્ટમ ફીટ કરેલી છે. આશ્રય લેતી બહેનોએ અમુક સમય માટે જ અહીંયા રહેવું – એવું સમયનું કોઈ બંધન નથી. નિયમિત મેડિકલ ચેક અપ માટે દર ગુરૂવારે ડૉ.કુલકર્ણી આવે છે. ત્રણચાર બહેનો માનસિક રોગની શિકાર હોય એવી પણ છે. એમના પર માનસિક તનાવનો હુમલો આવે ત્યારે એમના ઉપદ્રવો પણ સહન કરવાના રહે છે. આ તમામના સવારના ટુથપેસ્ટથી શરુ કરીને, ચા-નાસ્તા, રહેવા-જમવાની સુવિધાથી લઈને કપડાં સુધ્ધાંનો ખર્ચ સંસ્થા ઉપાડે છે. હિસાબ માંડતા દર મહિને વ્યક્તિ દીઠ ખર્ચનો આંકડો ત્રણેક હજારને આંબે છે, જે બધો સમાજ પાસેથી મળતા આર્થિક સહયોગથી ઉભો થઇ રહે તેવી અપેક્ષા રહે તે સ્વાભાવિક છે. ‘હેલ્પએજ ઈન્ડિયા’ તરફથી ફંડની થોડી મદદ મળે છે, એ ઉપરાંત સંસ્થાની પોતાની એક ટીમ છે, એ ફેક્ટરી, શાળા-કોલેજો વગેરેની મુલાકાત લે છે. અને અહિં ચાલતી પ્રવૃત્તિઓ વિષે વાત કરે છે. એ લોકોને અહિંનુ કામ જોવા આમંત્રણ આપે. એ રીતે આમંત્રિત લોકો અહીં આવે, આ બધું જુએ તો આર્થિક સહયોગ આપવા પ્રેરાય તે ઉદ્દેશ છે.અલબત્ત, અહીંયા સામાજિક કાર્યકર્તાઓ બહુ જ આવે છે. વિદેશથી દાન મેળવવાની પરવાનગી ઉપરંત ભારતીય આવકવેરાની કલમ 80 જી અને 35 એ સી મુજબ કરમુક્તિની જોગવાઇ છે.

આ સંસ્થાનું સરનામું :Aged Blind Womens’ Home. Sr No.136. Nanded Phata, Sinhgadh Road, Dhairy, PUNE-411 041 / મિ પુરંદરે અથવા મિ. કુરુપનો સંપર્ક-+91 20-24380406 અથવા મોબાઇલ-+91 8007383000/ઈ-મેલ: kuldeep.purandare@gmail.com./

(નોંધ : આ લેખ થોડા વર્ષ પહેલાં લીધેલી રૂબરૂ મુલાકાતને આધારે પૂનાના બહેન ડૉ. જ્યોતિબહેન કારીયાની પ્રેરણાથી લખવામાં આવ્યો છે. તેમનો આભાર. શક્ય છે કે તેમાં ઊલ્લેખેલા કેટલાક પાત્રો કે હોદ્દેદારો હાલ ઉપલબ્ધ ના હોય. એ માટે ડૉ. જ્યોતિબહેન કારીયાનો વ્હૉટ્સેપ અને અનિવાર્ય હોય તો તેમની અનુકુળતાએ ફોન +91 93734 81444 પર સંપર્ક કરી શકાય.)


લેખકસંપર્ક:

રજનીકુમાર પંડ્યા,
બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ, અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦
મો.+91 95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +91 79-25323711/ ઇ મેલ-
rajnikumarp@gmail.com

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

8 comments for “લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : અહીં તેમને આંખ ભલે ન મળે, કાન અવશ્ય મળે છે

  1. Prafull Ghorecha
    December 16, 2019 at 11:03 am

    એક સંસ્થાનો સરસ પરિચય.

    • Prafull.kanabar
      December 16, 2019 at 2:00 pm

      આ લોકો ની પીડા અને દર્દ જોઈએ ત્યારે ખ્યાલ આવે કે સામાન્ય માણસ કેવા નાના નાના દુઃખો એ દુઃખી થતો હોય છે…પ્રફુલ્લ કાનાબાર અમદાવાદ.

  2. Samir
    December 16, 2019 at 1:42 pm

    રજનીભાઈ ના લેખો વાંચીએ ત્યારે ખબર પડે કે આ દુનિયા માં કેવા કેવા દુખ છે અને કેવા કેવા દેવદૂતો વસે છે .
    સાથે સાથે એ પણ લાગણી થાય કે પોતે કશું સમાજ ને ઉપયોગી કરતા નથી .
    ખુબ સુંદર લેખ. ખુબ ખુબ આભાર,રજનીભાઈ !

    • December 16, 2019 at 2:25 pm

      Very nice heart touching story… Rajnikumar congratulations… Great sir

  3. કીર્તિ શાહ
    December 16, 2019 at 3:41 pm

    સેવા ભાવના નું જ્વલંત ઉદાહરણ ધન્યવાદ

  4. Lata hirani
    December 16, 2019 at 6:24 pm

    સાચી વાત છે… સંસારમાં બહુ દુઃખો છે ને એને ફેડનાર પણ ઈશ્વર મોકલી આપે છે.. બાકી તો જેવા જેના ભાગ્ય. પણ ડો જ્યોતિબેન કે રામચંદ્રભાઈ જેવા લોકોની ભાવનાને સો સો વંદન.
    રજનીભાઈની કલમ અગણિત આશીર્વાદ મેળવે છે…

  5. નિરંજન બૂચ
    December 16, 2019 at 11:00 pm

    બહુ જ આનંદ ની વાત છે કે આવા સંનિષ્ઠ કાર્યકરો ને કારણે પ્રજ્ઞાચક્ષુ ઓ નું જીવન જીવવા જેવું બંને છે , આપણી વસતી મોટી એટલે આવી ઘટના ઓ બન્યા જ કરવા ની , બસ આટલી ઉદાત ભાવના બની રહે જેથી લોકો ને જીવન જીવવા જેવું લાગે

  6. Pareshkumar Prajapati
    December 25, 2019 at 9:06 pm

    માનવતા હજી મરી પરવારી નથી, એ સાચું જ છે. પણ તમારા લેખો થકી એની આયુષ્ય રેખા લંબાય છે.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.