ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણઃ ૨૬:: ચૌરીચૌરા અને આંદોલન બંધ

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

દીપક ધોળકિયા

ગાંધીજીએ દેશમાં પહેલી વાર અહિંસક અસહકાર આંદોલનનો પ્રયોગ કર્યો હતો. ગાંધીજીએ ખિલાફતના આંદોલનને ટેકો આપીને અસહકાર આંદોલન માટે કોંગ્રેસમાં બહુમતી ઊભી કરી લીધી હતી. પરંતુ અસહકાર આંદોલનનો વ્યાપ વધારે મોટો હતો અને એની સાથે ખિલાફતના આંદોલનને જોડવાનું કામ બાકી હતું. દક્ષિણ આફ્રિકામાં તો એમણે મુસલમાનો, ખ્રિસ્તીઓ, ગુજરાતીઓ, તમિલો સાથે કે મધ્યમ વર્ગના વેપારીઓ તેમ જ ગિરમીટિયા મજૂરો સાથે કામ કર્યું હાતું પણ લોકોની વચ્ચે જઈને કોઈ આંદોલન માટે કામ કરવાનો આ એમનો પહેલો અનુભવ હતો. એ માનતા હતા કે દેશની આઝાદી માટે બે મોટી કોમો એક થાય તે બહુ જરૂરી હતું. ખિલાફતના આંદોલનને ટેકો આપીને મુસલમાનોને એમણે સાંકળી લીધા હતા પરંતુ મુસલમાઅનો માત્ર ખિલાફત માટે જ લડે અને દેશની સ્વાધીનતાના આંદોલનથી દૂર રહે તે એમને મંજૂર નહોતું.

મૌલાના મહંમદ અલી અને એમના ભાઈ શૌકત અલીના નેતૃત્વ નીચે ચાલતા ખિલાફત આંદોલન અને અસહકાર આંદોલનને જોડવાનું નક્કી કર્યું. કોઈ પણ આંદોલનમાં હિંસા તો ન જ થવી જોઈએ, એવો પાકો મત પણ હતો. આના માટે મુસલમાનો કેટલા તૈયાર થાય તે પણ નાણી જોવાનું હતું. આમ તો ખિલાફત અને જલિયાંવાલા બાગના હત્યાકાંડથી લોકો અકળાયેલા તો હતા જ.

ગાંધીજીએ વિદ્યાર્થીઓને શાળાઓ છોડીને અસહકાર આંદોલનમાં જોડાવા આહ્વાન કર્યું. એમણે કહ્યું,” મારામાં જે આગ સલગી રહી છે તે તમારામાં સલગી રહી હોય તો ઘરબાર ભૂલી જજો અને અસહકાર કરો. જો તમે તેમ કરશો તો…એક વર્ષમાંઆપણને સ્વરાજ મળશે…સ્વરાજ મેળવવું હોય તો પ્રત્યેક જણે આઝાદ થવું જોઈએ…” એમણે વકીલોને પોતાની વકીલાત છોડવાની સલાહ આપી. “ …વકીલો અદાલતોના ઑનરરી અમલદારો ગણાય છે, અને તેટલે દરજ્જે તેઓ કોર્ટના ધારાધોરણોને આધીન છે. જો તેઓ સરકારની જોડેનો સહકાર પાછો ખેંચી લેવા માગતા હોય તો તેમનાથી આ ઑનરરી હોદ્દા ન જ ભોગવી શકાય…”

માન-અકરામ અને ખિતાબો છોડવાનું સમજાવતાં ગાંધીજીએ કહ્યું, “ એક કાળે આપણે એમ માનતા કે આપણી ઇજ્જત-આબરૂ આ સરકારના હાથમાં સલામત છે ત્યારે એ માનચાંદ સાચે જ માનસૂચક હતાં, પણ અત્યારે તો એ આપણા માનના નહીં પણ અપમાન અને નામોશીના નિદર્શક છે, કારણ કે આપણે જોયું કે આ સરકાર પાસે ન્યાય જેવી વસ્તુ નથી.”

ઇલકાબો છોડવા કે વકીલાતો છોડવી, એ નિષેધાત્મક કાર્યો હતાં પણ શાળા-કૉલેજો છોડવાનું એક રચનાત્મક પરિણામ એ આવ્યું કે રાષ્ટ્રીય શાળાઓ શરૂ થઈ. જો કે શાળા-કૉલેજોનો બહિષ્કાર હંમેશાં ચાલુ રહ્યો એવું નથી, મોટા ભાગના બે-ત્રણ મહિના પછી પાછા જોડાઈ ગયા હતા. પરંતુ સરકાર માટે આ બહુ મોટો આઘાત હતો.

સરકાર હવે અધીરી થવા લાગી હતી. હિન્દ માટેના બ્રિટિશ પ્રધાન મોંટેગ્યૂએ કહ્યું કે ગાંધીએ દેશની બહુ સેવા કરી છે, પણ હવે એ ગાંડા થઈ ગયા છે. ગાંધીજીએ પંજાબ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતની સભાઓમાં જુદી રીતે આપ્યો. જલિયાંવાલા બાગની ઘટનાથી પહેલાં સરકારે ડૉ. સૈફુદ્દીન કિચલૂ અને ડૉ. સત્યપાલને તરીપાર કર્યા તે વખતે તોફાનો થયાં હતાં. ગાંધીજીએ એની યાદ આપતાં કહ્યું કે એ વખતે તમે પાગલ થઈ ગયા હતા. હવે હું તમને શાંતિ જાળવી રાખવાની સલાહ આપું છું. મોંટેગ્યૂ મને પાગલ માને છે પણ તમે તો નથી માનતા ને? તમે મને પાગલ ન માનતા હો તો મારી સલાહ માનીને ચાલજો.”

સરકારે લોકોનું ધ્યાન બીજે વાળવા પ્રિન્સ ઑફ વેલ્સની ભારતની મુલાકાત ગોઠવી. ઠેર ઠેર ખિલાફતીઓ અને અસહકારીઓએ એની વિરુદ્ધ દેખાવો કર્યા. મુંબઈમાં પ્રિન્સનો કાર્યક્રમ હતો તેના વિરોધમાં હજારો લોકો એકઠા થયા. જે લોકો સમારંભમાં જતા હતા એમના પર એમનો ગુસ્સો ઠલવાયો. મુખ્યત્વે તો પારસીઓ, યહૂદીઓ, ઍંગ્લોઇંડિયનો અને યુરોપિયનો જ જતા હતા. એ દિવસે મુંબઈમાં જબ્બર હડતાળ પડી. લોકોએ હિંસા પણ કરી. એમાં ચાર પોલીસવાળાઓને લાઠીઓ મારીને મારી નાખ્યા. એક પોલીસ સ્ટેશનને પણ આગ ચાંપવામાં આવી હતી. બપોરે ગાંધીજી શહેરની સ્થિતિ જોવા નીકળ્યા અને પોલિસવાળાનાં મોત થયાં હતાં તે સ્થળે પહોંચ્યા. ટોળાએ એમનો જયજયકાર કર્યો. ગાંધીજીએ એમને ખખડાવી નાખ્યા. એમણે એક ઘાયલ પોલિસના મોઢા પર પાણી છાંટ્યું અને હૉસ્પિટલ લઈ જવાની વ્યવાસ્થા થઈ ત્યાઅં સુધી ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.

બીજા દિવસે મુંબઈ શાંત થઈ ગયું હોય એવું લાગતું હતું એવામાં જ સમાચાર મળ્યા કે પરેલમાં લોકો ટ્રામોને અટકાવે છે. નજીકમાં પારસીઓનો લત્તો હતો એના ઉપર હુમલો થવાની ભીતિ હતી. ગાંધીજીએ ખિલાફત કમિટીના મુઅઝ્ઝમ અલીને બીજા બે સાથીઓ સાથે પરેલ મોકલ્યા. પોતે એક લેખ પૂરો કરીને ત્યાં પહોંચવાના હતા, પરંતુ મુઅઝ્ઝમ અલીને કોઈ લોહીલુહાણ હાલતમાં એક વિક્ટોરિયામાં ગાંધીજી પાસે લઈ આવ્યા. મુઅઝ્ઝમ અલી જે મોટરમાં ગયા હતા તે પાછી ન આવી.

મુઅઝ્ઝમ અલીએ કહ્યું કે પારસીઓ, યુરોપિયનો અને યહૂદીઓના ટોળાએ એમના પર હુમલો કરીને આગલા દિવસનો બદલો લીધો હતો. એમની મોટરનાં છોતરાં ઊડી ગયાં હતાં. સરકારે પારસીઓ અને યુરોપિયનોને સ્વબચાવના નામે શસ્ત્રો આપ્યાં હતાં!

ગાંધીજીને મુંબઈની આ ઘટનાઓમાંથી સંકેત મળી ગયો હતો કે લોકો હજી શાંતિમય અસહકાર માટે તૈયાર નહોતા. આના પછી ગાંધીજીએ ઉપવાસનો નિર્ણય કર્યો.

બીજી બાજુ, બંગાળમાં કોંગ્રેસની પ્રાંતિક કમિટીની નેતાગીરી હેઠળ જબ્બરદસ્ત અસહકાર ચાલતો હતો. પ્રાંતના ગવર્નર રૉનલ્ડ રૉયે બાબુ ચિત્ત રંજન દાસને બોલાવી કહ્યું કે તમે આંદોલન પાછું ખેંચી લેશો, તો સરકાર દમનકારી કાયદાઓ લાગુ નહીં કરે, પણ ચિત્ત રંજન બાબુએ જવબ આપો કે આંદોલન તો કોંગ્રેસે જાહેર કર્યું છે, હું કેમ પાછું ખેંચી શકું? તે પછી એમની ધરપકડ કરી લેવાઈ.

પ્રિન્સ ઑફ વેલ્સ ૨૪મી ડિસેમ્બરે કલકત્તાની મુલાકાત લેવાનો હતો. એના માનમાં કલકત્તાના વકીલોએ મોટી પાર્ટી ગોઠવી હતી પણ ચિત્તરંજન બાબુની ધરપકડ થતાં વકીલોએ આ કાર્યક્રમ રદ કરી નાખ્યો. આ તો સરકારનું છડેચોક અપમાન હતું. હવે ધરપકડોનો દોર શરૂ થયો. આની અસર બીજા પ્રાંતોમાં પણ પડી. આંદોલન વધારે ભડક્યું. આંદોલન અને સરકારી દમન એકબીજાની હોળીમાં ઘી હોમતાં રહ્યાં.

એ દરમિયાન અમદાવાદમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં ગાંધીજીને ‘સરમુખત્યાર’ જેવી સત્તા આપવામાં આવી. તે પછી ગાંધીજીએ આંદોલનને વધારે તીવ્રતાથી ચલાવ્યું. અસહકારને ખેડૂતો સુધી લઈ જવાની વાત ઘણા વખતથી હવામાં તરતી હતી પણ ગાંધીજી કહેતા રહ્યા હતા કે આખા દેશમાં લાગુ કરીએ તો કદાચ સફળતા ન મળે એટલે નાના પાયે ખેડૂતોના આંદોલનનો પ્રયોગ કરી જોવો જોઈએ.

એમણે બારડોલીમાં આ પ્રયોગ કરી જોવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૨૨ની પહેલી ફેબ્રુઆરીએ એમણે વાઇસરૉયને તાર મોકલીને પોતાનો નિર્ણય જણાવી દીધો.

પરંતુ ત્રણ જ દિવસ પછી યુક્ત પ્રાંત (યુનાઇટેડ પ્રોવીન્સ)ના ગોરખપુર પાસેના એક ગામ ચૌરીચૌરાની ઘટનાએ ગાંધીજીને હચમચાવી દીધા. ત્યાં લોકોના શાંત સરઘસ પર પોલીસે બેફામ ગોળીબાર કર્યો. પણ સરઘસમાં ભારે ભીડ હતી. પોલીસ પાસે કારતૂસો ખૂટી ગયાં, એ ભાગ્યા. ઉશ્કેરાયેલા લોકોએ એમનો પીછો કર્યો. પોલીસો થાણામાં ભરાઈ ગયા અને દરવાજા આગળિયાથી ભીડી દીધા. લોકોએ બહારથી આગ લગાડી દીધી. હવે બળતા ઘરમાંથી પોલિસોએ ભાગવાની કોશિશ કરી તો જે હાથે ચડ્યો તેને લોકોએ મોતને ઘાટે ઉતારી દીધો. આમાં ૨૨ પોલીસોના જાન ગયા.

મુંબઈની ઘટનાઓ પછી આ બનાવ બનતાં ગાંધીજીને આઘાત લાગ્યો. એમણે આંદોલન મોકૂફ રાખવાનો નિર્ણય લઈ લીધો અને કોંગ્રેસ કમિટીના જે સભ્યો જેલમાં નહોતા તેમની પાસે એના પર મંજૂરીની મહોર મરાવી. ગાંધીજી આ હિંસાના પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે પાંચ દિવસના ઉપવાસ પર બેસી ગયા.

ગાંધીજીનો આ નિર્ણય આજે પણ વિવાદનું કારણ બને છે. એ વખતે તો અસહકારીઓમાં ઉહાપોહ ફેલાઈ ગયો. કેટલાયે નેતાઓએ આ નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો. એમના અંગત મદનીશ મહાદેવભાઈ દેસાઈએ ગાંધીજીને સીધા જ સવાલો પૂછ્યા. હકીમ અજમલ ખાન સંમત થયા. મૌલાના હસરત મોહાનીએ (ચુપકે ચુપકે રાતદિન..વાળા!) તો ગાંધીજીને બાજુએ મૂકીને આંદોલન ચાલુ રાખવાની હિમાયત કરી. મોતીલાલ નહેરુ અકળાઈ ઊઠ્યા. ચિત્ત રંજન દાસે પણ ગાંધીજીની ટીકા કરી. જવાહરલાલ નહેરુ એ વખતે જેલમાં હતા. એમણે આ નિર્ણયમાં શંકા વ્યક્ત કરી, પણ તે પછી એમણે પોતાની આત્મકથામાં આના વિશે પુનર્વિચાર કર્યો છે. એમણે કહ્યું કે ચૌરી ચૌરાની ઘટના ખરાબ હતી પણ એક નાના ગામડાની ઘટના આખા દેશને, કોંગ્રેસ જેવી સંસ્થાના કાર્યક્રમને ખોરવી શકે? જો કે એમણે કબૂલ્યું છે કે કોંગ્રેસ શિસ્ત નહોતી રાખી શકી અને આંદોલન વેરવીખેર થઈ ગયું હતું અને એક દિવસ એ બંધ થઈ ગયું હોત.

બીજો સવાલ એ આવે છે કે અસહકાર આંદોલન સાથે ખિલાફત આંદોલન જોડાયેલું હતું. એના નેતાઓ જુદા હતા. જો કે ગાંધીજીની હાજરીને કારણે જ એ આંદોલન મજબૂત બન્યું હતું પરંતુ ખિલાફત આંદોલન તો કોઈને પૂછ્યા વિના જ મોકૂફ થઈ ગયું! ગાંધીજીને ‘સરમુખત્યાર’નો અધિકાર કોંગ્રેસે આપ્યો હતો, ખિલાફત પરિષદે નહીં.

પરંતુ આંદોલન પાછું ન લીધું હોત અને બીજે પણ એવાં જ તોફાનો થયાં હોત તો સરકાર જનતાના બળથી વધારે જોરદાર બળ વાપરીને દબાવી ન દેત? શું ગાંધીજીએ દેશને આ સ્થિતિમાંથી બચાવી લીધો?

આ આંદોલન બંધ રહેવાની બીજી અસર એ થઈ કે જુવાનો ગાંધીજીના રસ્તેથી હટી ગયા. આખા દેશમાં નિરાશાનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. એટલે જ બંગભંગ પછી પચીસ વર્ષે ફરી સશસ્ત્ર આંદોલનો શરૂ થયાં જેમાં અનેક વીરોએ હસતે મુખે પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપી દીધી. આઝાદી માટેના આંદોલનના આ જ્વલંત પ્રકરણની કથા હવે પછી.

000

સંદર્ભઃ

ગાંધીજીની આત્મકથા (ભાગ પાંચ) પ્રકરણ ૪૩

‘મારું જીવન એ જ મારી વાણી’ દ્વિતીય ખંડઃસત્યાગ્રહ પ્રકરણ ૧૫ ‘અસહકાર’ નારાયણભાઈ દેસાઈ.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ
dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *