દવા – દારૂ, ડૉક્ટર અને દર્દી

કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે

આમ જોવા જઈએ તો આ વિષય અત્યંત ગહન છે. આદિ માનવ ક્યારથી માંદો થવા લાગ્યો, ક્યારથી તેને દવા – દારૂની જરૂર પડી અને તે પૂરી કરવા વૈદ્ય, શલ્ય-ચિકિત્સક (એટલે સર્જ્યન)ને કઈ યુનિવર્સિટીમાં કઈ ડિગ્રી લેવી પડી અને કોણે તે આપી આ બધાનો વિચાર જ ભયપ્રદ છે. આનો ઉત્તર મેળવવા કેટલો અભ્યાસ કરવો પડે, ક્યાંથી માહિતી મળી શકે….જવા દો . અંગ્રેજીમાં કહીએ તો આપણે Lay people – સામાન્ય જનતાના સભ્યો છીએ. આપણી દોડ તો જેટલું જાણીએ છીએ તેના આધારે તેની ચર્ચા કરવા જેટલી જ. તેથી આવા ગૂઢ વિષયમાં ચાંચ બૂડાવવાની મારી હેસિયત નથી, તેમ છતાં તેની વાત કરવાની ધૃષ્ટતા હું કરીશ. ધૃષ્ટતા એટલા માટે કે હું કોઈ સંશોધક નથી, કે નથી કોઈ આ જ્ઞાનનો અભ્યાસુ. આપ સૌની જેમ બધી તકલીફોમાંથી પસાર થયેલ આપના દુ:ખના સહભાગી તરીકે આ વિષયમાં વાત કરીશ.

સૌ પ્રથમ વૈદ્યકીય તજ્જ્ઞોની વાત.

મારૂં ભણતર અમદાવાદની ત્રણ દરવાજા ટિટોરિયલ (પૂરું નામ વિનાયકરાવ એસ. ત્રિવેદી ટ્યુટોરિયલ હાઈસ્કૂલ, ત્રણ દરવાજા, અમદાવાદ)માં. ત્યાં અમને આઠમા ધોરણથી સંસ્કૃત શીખવવામાં આવતું. અમે સંસ્કૃત ભણવા લાયક થયા ત્યારે ધાંગધ્રાના શાસ્ત્રી સાહેબ અમારી શાળામાં નવા સંસ્કૃત શિક્ષક તરીકે નીમાઈને આવ્યા. અત્યંત ભલા,  સજ્જન અને સુસંસ્કૃત. છેલ્લો શબ્દ તેમના સંસ્કૃતના જ્ઞાન માટે જ નહિ, પણ તેમની શિષ્ટતા અને સૌજન્યને કારણે વાપર્યો છે. અમારા ઘણા ખરા સાહેબો અમને ‘એય!’ સિવાય બીજું સંબોધન કરતા નહિ તેથી શાસ્ત્રી સાહેબે તેમના પહેલા દિવસે અમને સૌને “ભાયું ને બેનું” કહીને સંબોધ્યા ત્યારે અમે સૌ ચકિત અને ખુશ થઈ ગયા હતા. શાસ્ત્રી સાહેબે સંસ્કૃતના પહેલા પિરિયડમાં અમને સુભાષિત શીખવવાની શરુઆત કરી તેમાંનો એક મારી યાદદાસ્તમાં કાયમ માટે પાક્કો જામી ગયો. શ્લોક હતો :

“વૈદ્યરાજ નમસ્તુભ્યમ્
યમરાજ સહોદર
યમસ્તુ હરતિ પ્રાણાન્
વૈદ્ય: પ્રાણાન્ ધનાનિ ચ”


અર્થાત્, વૈદરાજ, તમને અમારા નમસ્કાર. તમે તો યમરાજના ભાઈ છો. (ફેર માત્ર એટલો કે) યમ તો કેવળ લોકોના પ્રાણ હરે છે, પણ તમે તો લોકોનાં પ્રાણ તથા ધન બન્ને હરી (એટલે લૂંટી) લ્યો છો.

આજકાલ બ્રિટન, યુરોપ અને કૅનેડા સિવાયના લગભગ ઘણા ખરા દેશોમાં ધર્મરાજના આ સહોદરો શું કરે છે એ સૌ જાણવા લાગ્યા છે. પશ્ચિમના દેશોમાં નૅશનલ હેલ્થ સર્વિસ છે તેથી ત્યાંના ડૉક્ટરો અને હૉસ્પિટલોને સારવાર આપવા માટે દર્દીઓ પાસેથી એક પણ પૈસો લઈ શકતા નથી, તેથી તેમને આ લેખમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. હવે દેવદૂતના આ મહાન ભાઈઓના વ્યવસાયની વાત કરીએ તો તેમાં ભારતથી ચડિયાતો કોઈ દેશ હોય તો તે અમેરિકા છે. (આ વાત લખી ત્યાં ભારતના ડૉક્ટરો અને હૉસ્પિટલો મારા પર ગુસ્સે થઈ ગયા. ‘આ બાબતમાં પણ અમે અગ્રેસર છીએ અને અમારૂં સ્થાન કોઈને – અમેરિકાને પણ આપવા તૈયાર નથી,’ એવું કહેવા લાગ્યા. મારા આ કથન માટે ભારતમાં વસતા સઘળા વૈદ્યકીય વ્યાવસાયિકોની હું માફી માગું છું).

પટનાથી આરા જવાની સડક પરના નાનકડા ગામના દવાખાનાનો ફોટો

સૌ પ્રથમ વાત કરીશું દવાની.

દવાનો મારો પહેલો અનુભવ સુરેન્દ્રનગર (તે સમયે વઢવાણ કૅમ્પના નામે ઓળખાતા શહેર)નો. આગળ કંઈ કહું તે પહેલાં એક આડવાત જણાવીશ. નાનાં બાળકો પાસેથી કોઈ દોડધામનું કામ કરાવવું હોય તો મોટાંઓ હંમેશા એક શસ્ત્રનો ઉપયોગ કરતા : ‘બકો બહુ હોશિયાર અને ડાયો છોકરો છે. મોટાંઓએ કીધેલા કામની કોઈ દિ’ ના નથી પાડતો!’ કહી કાં તો કોઈ ઓવારણાં લેશે, પીઠ થાબડશે અથવા તેના માથા પરથી હાથ ફેરવશે. આટલી વાતથી બકો ખુશખુશાલ.

એક દિવસે જમના માસીએ આવી જ રીતે અમારા વખાણ કર્યા. અમે ફૂલીને ફાળકો થઈ ગયા ત્યારે તેમણે કહ્યું, “જા ને, દીકરા, ધોડતો જા અને વસંત પારેખની દુકાનેથી બાયો કેમિકની દવા નંબર બાર લઈ આવ. વસંતભાઈને કે’જે જમનામાસીએ દવા મંગાવી છે.” પારેખની દુકાન એટલે અમારા ગામનો એક માત્ર મેડિકલ સ્ટોર.

હું દોડતો ગયો અને એક માઈલ દૂર આવેલ પારેખ મેડિકલ સ્ટોર પાસેથી દવા લઈ આવ્યો. જમના માસીએ આંખ પર બેંતાળા મૂકી દવાનું લેબલ જોયું અને બોલ્યાં “હાય, હાય! આ તો દવા નંબર બે છે!! વસંતિયાએ આવી તે કેવી ભુલ કરી? જા ને ભૈલા, આ દવા પાછી આપ અને તેને બદલે બાર નંબરની દવા લઈ આવ, મારા વા’લા દીકરા!”

અમે તો ફરીથી પહોંચી ગયા વસંતભાઈ પાસે. તેમને વાત કરી તો તેમણે હસીને કહ્યું, ‘વાંધો નહિ,” કહી તેમણે મારી પાસેથી બાટલી લીધી, અને તેના લેબલમાં બેની આગળ એકડો ઉમેરીને કહ્યું, ‘જો, આ થઈ ગઈ બાર નંબરની દવા,” અને મને પાછો મોકલ્યો. વાત નાનકડી હતી પણ બરાબર યાદ રહી ગઈ. મેં ઘેર જઈને મારા મોટા ભાઈ – મધુભાઈને પૂછ્યું, “લેબલ પર નંબર બદલવાથી અંદરની દવા બદલાય?”

મધુભાઈનો હું ભક્ત હતો. તેમણે કહેલી વાત એન્સાઈક્લોપિડિયા બ્રિટાનિકામાંથી આવી હોય તેવી વિસ્તૃત અને શ્રીરામના બાણ જેવી સચોટ. આવું તેમનું વિશાળ જ્ઞાન. અમસ્થાં જ તે અમદાવાદની પ્રખ્યાત લૉ કૉલેજના પ્રોફેસર નહોતા થયા. તેમણે મારી વાત સાંભળીને કહ્યું,  “હા, નરેન, દવા બાયોકેમિકની કે હોમિયોપથીની હોય તો આવો જાદુ થઈ શકે છે!”

આ વાતનો હોમિયોપથીવાળા તીવ્ર વિરોધ કરશે અને કહેશે, અમારી દવાઓમાં એટમીક એનર્જીનો સિદ્ધાંત વપરાય છે. એક બાટલીમાં દવાનો એક અણુ નાખ્યા બાદ તેના સો ભાગ કરવામાં આવે છે. આમ એક અણુના સો ભાગ કર્યા પછી તેનું વિભાજન બીજા સો ભાગમાં, અને ત્યાર પછી ત્રીજા સો ભાગમાં, અને આમ કરતાં કરતાં મૂળ દવાની સ્ટ્રેંથ દસ હજાર થઈ જાય તો તે અત્યંત અસરકારક થઈ જતી હોય છે.” ન્યુક્લિયર ફિઝિક્સનું આ વિજ્ઞાન મને કદી પણ ન સમજાયું. પણ વસંતભાઈ પારેખે કરેલા જાદુને જોયા પછી મેં કદી હોમિયોપથી કે બાયોકેમિક દવાનો ઊપયોગ કરવાની હિંમત કરી નથી.

***

આપણે સૌએ પૈસા અને પાણીનો સંબંધ વર્ષોથી જાણ્યો છે. દા. ત. પાણીની જેમ પૈસા વાપર્યા વિ. આજના આધુનિક જમાનામાં પૈસા આપ્યા વગર પાણી નથી મળતું. બાટલીમાં નાખેલું પાણી વીસ રુપિયાની બૉટલ લેખે વેચીને પાણીમાંથી પૈસો પેદા કરવાનો ઊદ્યોગ હાલમાં શરૂ થયો, પણ ભારતના RMP થી માંડી LCPS/MBBS થયેલા ડૉક્ટરોએ પાણી અને પેશન્ટ બન્નેને બાટલીમાં ઉતારવાની શોધ ૪૦ – ૫૦ વર્ષ પહેલાં કરી હતી. કેમ, તે હવે જોઈએ.

ભારતના નાના ગામમાં ડૉક્ટરની દુકાનને ‘દવાખાનું’ અને શહેરમાં ‘ડિસ્પેન્સરી’ કહેવામાં આવતી.  ‘ડિસ્પેન્સરી’ એટલા માટે કે ત્યાં દર્દીના નિદાનની સાથે દવા અને દર્દીને પણ dispense કરવામાં આવતા. ડિસ્પેન્સરીના કામની વિગતો મને ત્યારે મળી જ્યારે મારા મિત્ર રમેશને તેના મામાની ડિસ્પેન્સરીમાં મદદ માટે બોલાવવામાં આવ્યો. મામાનો દસ વર્ષ જુનો કમ્પાઉન્ડર રામજી ભગવાનજી નોકરી છોડીને જતો રહ્યો હતો. ક્યાં ગયો તે ત્રણ મહિના બાદ જાણવા મળ્યું. મામાને ત્યાં કમ્પાઉન્ડરી શીખ્યા બાદ તેણે ક્યાંકથી આર.એમ.પી. – એટલે રજિસ્ટર્ડ મેડિકલ પ્રૅક્ટિશનરનું સર્ટિફિકેટ મેળવી પોતાનું દવાખાનું ખોલ્યું હતું. હવે તેની જગ્યાએ બીજો રામજી ભગવાનજી મળે ત્યાં સુધી મામાશ્રીએ રમેશને બોલાવ્યો હતો.

મામાએ રમેશને કામ શીખવ્યું. કમ્પાઉન્ડરના ખોખા જેવા કાઉન્ટરના કબાટમાં પચીસે’ક જેટલી નાની મોટી બાટલીઓ રાખી હતી. દરેકની ઉપર એક એક લેબલ : એમોનિયમ ક્લોરાઈડ, સોડિયમ બાઈકાર્બોનેટ, સાઈટ્રિક ઍસિડ, કેઓલિન, એપ્સમ સૉલ્ટ, કોરાઈઝા મિક્સ્ચર, ક્વિનાઈન, વિગેરે ઉપરાંત અનેક પ્રકારની ટિકડીઓ ભરેલી બાટલીઓ હતી. તેમાંની એક બાટલી ‘કોચિનિયલ’ની હતી. આ દવા નહીં, પણ દવાને કેવળ અને કેવળ ઘેરા ગુલાબી રંગ આપવાનું કામ કરે. ડૉક્ટરસાહેબ કેટલીક દવાઓમાં એક મિનિમ એટલે એક ટીપું કોચિનિયલ લખે એટલે દવાનો રંગ સુંદર રાસ્બરીના શરબત જેવો થાય. પછી દવા ભલે કડવી હોય.

કાઉન્ટર પરની સૌથી મોટી ઘેરા નીલા રંગની બાટલી પર લેબલ હતું જેના પર મોટ્ટા અક્ષરે (દર્દીઓ વાંચી શકે એ રીતે)  AQ લખ્યું હતું. ડૉક્ટરસાહેબ પ્રિસ્ક્રિપ્શન લખે તેમાં જુદા જુદા રાસાયણિક પદાર્થોની માત્રા – દા.ત. કોરાઈઝા એક ઔંસ,  ઍમોનિયમ ક્લોરાઈડ ૩ મિલીગ્રામ લખે અને અંતે AQ અને QV લખી નીચે સહિ કરે. છેલ્લી બે સંજ્ઞાઓનો અર્થ : AQ એટલે ઍક્વા – પાણી.  QVનો તે જમાનાનો અર્થ Quantity Volume, એટલે દવામાં એટલું પાણી નાખવું કે દવાની બાટલીમાં કૂલ છ ઔંસ એટલે દિવસના ત્રણ ડોઝ થાય. (અહીં એક ખાનગી વાત કહીશ. અમેરિકામાં q.v. સભ્ય સમાજમાં વપરાતો શબ્દ નથી. ગુગલમાતાનો ચરણ સ્પર્શ કરશો તો તેનો પર્યાય નીકળશે – quick visit. તેનો અર્થ શિષ્ટ સમાજ માટે સમજવા યોગ્ય નથી). ડિસ્પેન્સરીના સંદર્ભમાં ડૉક્ટર સાહેબ QV લખે એટલે દવાની બાટલીમાં એક ઔંસ દવા હોય તો તેનું ક્વૉન્ટિટી વૉલ્યુમ છ ઔંસ કરવા તેમાં પાંચ ઔંસ ઍક્વા નાખવું. રોજની એક બાટલી દવાના પેશન્ટ દીઠ દસ રુપિયા લેવાતા. બીજી બધી વાત જવા દો, પણ દર્દી દીઠ દવાની કિંમત અર્ધો રૂપિયો થતી. બાકીના સાડા નવ રૂપિયાની વહેંચણીમાં ઓવરહેડ, ડૉક્ટરસાહેબની ફી, વિ. બાદ કરતાં પાણીની કિંમત કેટલી થાય તેનો હિસાબ કરવા જેટલું ગણીત મને આવડતું નહોતું. એક વાત સાચી. આ દવા વત્તા પાણીના જોર પર ડૉક્ટરસાહેબની પ્રૅક્ટિસ અને મોટરકાર ચાલતી. 

હવે સાંભળ્યું છે કે જમાનો બદલાઈ ગયો છે. આજકાલ ભારતના ડૉક્ટરો અમેરિકન પદ્ધતિ અપનાવવા લાગ્યા છે. કમ્પાઉન્ડરને બદલે રિસેપ્શનિસ્ટ રાખવા લાગ્યા છે. દવાના કબાટ હવે કોઈ નથી રાખતું. ડૉક્ટર હવે ફક્ત પ્રિસ્ક્રિપ્શન લખી આપે છે. કઈ દવા આપવી તે જે તે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીની ‘નીતિમત્તા’ અને ‘ધારાધોરણ’ પર આધાર રાખે છે. સાંભળવામાં આવ્યું છે કે દર્દીને કયા સ્પેશિયાલિસ્ટ પાસે મોકલવો તે હવે ઍક્વા પ્યોરા નહિ, પણ ડૉક્ટરસાહેબનો કયા નિષ્ણાત સાથે અંજળપાણીનો કે છાંટા-પાણીનો સંબંધ છે તેના પર આધાર રાખે છે એવું મનાય છે.

અહીં એક disclaimer મૂકીશ. આ કેવળ સાંભળેલી વાતો છે. કોઈની – ખાસ કરીને કોઈ ડૉક્ટરની નિયત પર શક અથવા આક્ષેપ નથી. મારી અંગત માન્યતા એવી છે કે ડૉક્ટરોએ હિપોક્રેટસની શપથ લીધા પછી તેનું પૂર્ણતયા પાલન કરે છે.

ભારતના ડૉક્ટરોને ઈંગ્લંડની પદ્ધતિ નથી ગમતી. તેઓ કેવળ અમેરિકન પદ્ધતિમાંથી ભારતની ધરતી માટે ઉપજાવેલી રસમનો ઉપયોગ કરે છે. સુજ્ઞો આ વિશે જાણે છે.

લેખકે મિલિટરીમાં નોકરી કરી હોવાથી ત્યાંની પદ્ધતિ – જે બંદૂક ચલાવવા જેટલી સીધી, સરળ અને અસરકારક હોય છે તેનું વર્ણન કરીશ. આ વાત ૧૯૬૮ની છે. હવે તો ઘણા ફેરફાર થયા હશે..

દરેક બટાલિયનમાં એક દવાખાનું હોય છે – જેને M I Room એટલે મેડિકલ ઈન્સ્પેક્શન રૂમ કહેવાય છે. તમને કોઈ માંદગી હોય અને ડૉક્ટર સાહેબને મળવું હોય તો આગલી સાંજે રોલ કૉલ પરેડમાં તમારે નામ લખાવવું પડે. બીજા દિવસે સવારે આઠ વાગે સઘળા દર્દીઓની ટુકડીને કંપની સાર્જન્ટ મેજર લેફ્ટ-રાઈટ કરાવી MI Room લઈ જાય. ત્યાં જઈ ડૉક્ટર સાહેબને રિપોર્ટ આપે કે તેમના નિરિક્ષણ માટે ‘સિક પરેડ’ હાજર છે અને તેમને દર્દીઓનું લિસ્ટ આપે. ડૉક્ટર સાહેબ એક પછી એક દર્દીને તપાસે અને તેમને મળેલા લિસ્ટમાં કેટલાક અક્ષરો લખે. લખેલા અક્ષરમાં A હોય તો તેનો અર્થ છે, આ દર્દીને તપાસવામાં આવ્યો છે. તેનામાં માંદગીના ચિહ્નો જણાય છે, પણ કોઈ માંદગી નથી. B લખેલું હોય તો દર્દીને તે દિવસ પૂરતી સખત મહેનતમાંથી મુક્તિ – એટલે દસ માઈલની દોડ જેવી કસરતમાંથી માફી.  C લખેલું હોય તો તેને પૂરા દિવસનો ‘બેડ રેસ્ટ’. M & D હોય તો દવા લેવાની પણ સખત ડ્યુટી કરવા માટે પણ દર્દી કાબેલ છે. જો કેવળ M લખાય તો માની લેવાનું કે દર્દીની આવી બની. M નો અર્થ થાય છે Malingerer – એટલો માંદગીનો ઢોંગ કરનાર. આ વ્યક્તિને સજા કરવામાં આવે અને તેને અપાયેલ  ‘મખરા’ (કામચોર અલેલટપુ)ના ઈલ્કાબની જાણ આખી પલ્ટનમાં ફેલાઈ જાય તે વાત જુદી.

હવે દવાની વાત કરીએ. જો દર્દી માંદો હોય અને દવાની જરૂર હોય તો ડૉક્ટર તેના પ્રિસ્ક્રીપ્શન પર મિક્સ્ચર નંબર અને દવાની ટિકડીનું નામ લખીને મેડિકલ આસિસ્ટંટ (MA)ને આપે. MA એટલે કમ્પાઉન્ડર જેમને મિલિટરી હૉસ્પિટલમાં કેળવણી આપવામાં આવેલી હોય છે. તેમના કબજામાં દસે’ક જેટલી બાટલીઓ હોય અને તેના પર નંબર લખેલા હોય. દર્દીને તેની માંદગી માટે નક્કી કરેલી અને તેને જે નંબર આપેલો હોય તે નંબરની દવા MA આપે. દા.ત. સળેખમ માટે ચાર નંબરનો બાટલો, જેમાંથી રેજિમેન્ટલ મેડિકલ ઑફિસરે લખેલા પ્રિસ્ક્રિપ્શન પ્રમાણે દવા આપવામાં આવે. જ્યારે કેળવાયેલ MA રજા પર જવાનો હોય ત્યારે તેની જગ્યાએ કામચલાઉ MA નું કામ કોઈ ભણેલા સિપાઈને આપવામાં આવતું. આવી હાલતમાં આ લેખની શરૂઆતમાં બાયોકેમિક દવાનો કિસ્સો કહ્યો હતો તેવો બનાવ થયાનું જાણવા મળ્યું હતું. એક વાર દસ નંબરની દવા ખલાસ થઈ હતી. નવા MA એ આઠ અને બે નંબરની દવાઓ સરખી માત્રામાં ભેળવી દર્દીને આપી. અલબત્ દવા પીધા પછી દર્દીને મિલિટરી હૉસ્પિટલમાં અને કામચલાઉ MAને સાત દિવસની કેદ માટે ક્વાર્ટરગાર્ડ (પલ્ટનની જેલ)માં મોકલવો પડ્યો હતો તે વાત જુદી.

છેલ્લે અમારા જમાનામાં ડૉક્ટરની દુકાન ખોલીને બેસેલા RMP – એટલે રજિસ્ટર્ડ મેડઇકલ પ્રૅક્ટીશનરની વાત. આ “ડિગ્રી” કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવામાં આવતી તેની અમને જાણ નથી. જો કે ભારતના કેટલાક શહેરોમાં અને ગામડાંઓમાં આવી અનેક દુકાનો જોવા મળે છે. નીચે એક નમૂનો બિહારના પટનાથી આરા જનાર સડક પર આવેલા નાનકડા ગામડામાં ૨૦૧૭ની સાલમાં જોયેલી ડિસ્પેન્સરીનો આપ્યો છે. ભાંગી પડેલી ભિંત પર લખેલી તેમની જાહેરાત મુજબ “અહીં દરેક પ્રકારના જુના અને નવા રોગોનો ઈલાજ કરવામાં આવે છે. જો કે   આ દવાખાનામાં ‘ઈબોલા’નાે ઈલાજ કરવામાં આવે છે કે નહીં તે જાણવા ન મળ્યું કેમ કે ‘દાક્તર સા’બ’ માંદા પડ્યા હતા અને દવાખાનું તેઓ સાજા થાય થાય ત્યાં સુધી બંધ રાખવામાં આવ્યું હતું.

આ હતી દવા અને દાક્તરોની વાત. દારૂની વાત ફરી કદીક!


કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસેનું વિજાણુ સંપર્ક સરનામું:  captnarendra@gmail.com

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “દવા – દારૂ, ડૉક્ટર અને દર્દી

  1. નિરંજન બૂચ
    November 22, 2019 at 11:34 pm

    સરસ લખાણ , આભાર

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.