બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૬૦) : “We Shall Over Come”; ‘’हम होंगे कामयाब’ (1)

નીતિન વ્યાસ

WE SHALL OVERCOME

We shall overcome some dayઅમેરિકામાં ગોરા – કાળા નાં ભેદભાવ સામે ડો. માર્ટિન લ્યુથર કિંગે ચલાવેલ સિવિલ રાઈટ આંદોલન વખતે હજારો નાગરિકો એ ભેગા થઈ ગાયેલું. આ ગીત કોઈ પણ દેશ માં થતા અત્યાચારો સામે લડતા નાગરીકોનું “રાષ્ટ્ર ગીત” બની ગયું છે.

આ ગીત નો ઇતિહાસ થોડો અટપટો છે.

સાલ ૧૮૦૦ની આસપાસ સિનસિનાટી શહેર ની આજુબાજુ આવેલાં ખેતરોમાં મજૂરી કરતા આફ્રિકાથી લાવેલા મજૂરો એક ગીત ગણગણતા, “we will overcome someday” આ ગીત ને કોણે વાચા આપી – તે જાણવા પ્રયત્ન કરતાં ઘણો રસપ્રદ માહિતી મળી.

ગીતનાં મૂળમાં પ્રથમ નામ આવે છે

ડો. ચાર્લ્સ આલબર્ટ ટિન્ડલી (1851-1933)

ડો. ટિન્ડલી અમેરિકાનાં ફિલાડેલ્ફિયા ગામમાં આવેલા આફ્રિકન મેથોડિસ્ટ ચર્ચના પ્રણેતા, સ્થાપક અને મેથોડિસ્ટ મિનિસ્ટર હતા. તેમના પિતા એક ગુલામનું જીવન જીવ્યા હતા. નાનપણ ચાર્લ્સ ચર્ચમાં સાફસૂફીનું અને ખેતરોમાં મજૂરીનું કામ કરતા હતા. એ જ ચર્ચમાં યુવાનવયે મુખ્ય પાદરી બન્યા. સ્વશિક્ષણથી કોલેજની તો શું વિસાત, યુનિવર્સીટી દ્વારા P.Hd. ની ઉપાધિ મેળવી. તેઓ ભજનો લખે, તેને સંગીત બદ્ધ કરે. તેમણે લખેલાં ભજનોનાં પુસ્તકો અને ત્યારબાદ રેકર્ડ પણ બહાર પડી.

તેમણે એક સ્તોત્ર (Hymn) રચ્યું।

This world is great battlefield
With forces all arrayed,
If in my heart I do not yield 
I will overcome some day 

આ ગીત થોડું લાબું છે, પણ તે સમયે જે રીતે ગવાતું હતું તે અહીં પ્રસ્તુત છે.

લુઇસી ની વાત :

લ્યૂસી શોપશાયર (1913-1993)

સિનસિનાટી શહેર માં એક અત્યંત ગરીબી અને ગુલામીમાં જીવતા આફ્રિકન કુટુંબમાં એક દીકરી જન્મે છે જેને નામ આપ્યું “લુઇસી” (Louise). નાની લુઇસીના પિતા ખેત મજુર હતા અને તે દેવળમાં સાફસૂફી નું કામ કરતી હતી. જીસસ ની મૂર્તિ ને હાથ જોડી દરરોજ પ્રાથના કરતી. ભગવાન સાથે એકલી એકલી વાતો કરે અને ઉંમર સાથે મોટી થતા તેણે પોતાનાં દિલની વાત ભગવાનને કહેવા ચર્ચ માં શીખેલાં કવિતા  – ભજન ગાય, તેમનું એક ભજન હતું ફાધર ટિન્ડલીનું લખેલું ભજન  “I will overcome some day”. 

સમય જતાં તેને આજ ભજન પોતાનાં શબ્દોમાં રચ્યું. સાલ 1932ની આજુબાજુના સમયમાં તેણે રચેલ ભજનનાં શબ્દો હતા:

“I’ll overcome,  I’ll overcome,  I’ll overcome someday
Oh yes, if my Jesus wills, I do belive,  I’ll overcome someday”

લુઇસીનાં આ ગીત ને સારી એવી લોકચાહના મળી, ખાસ કરીને ખેત મજૂરો પાક લણતા તેની આ રચના ગીત ગાતા।

અહીં ઝીલફીયા હોર્ટોન અવાજમાં:

પીટ સીગર ની વાત:

પેટ સીગર (1919-2014)

1946 ની આસપાસ એક તંબાકુનાં ખેતરની સિમ પાસેથી કોઈ મોટર કાર જતી હતી, એમાં સવાર બે વ્યક્તિઓ સવાર હતી , ખેત મજૂરો ગીત ગાતા જાય અને તંબાકુ કાપતા જાય. આ સંગીત સૂરો કાને પડતાં જ ગાડી માં સવાર એક વ્યક્તિએ ગાડી રોકાવી. નીચે ઉતારી આ ગીત કોણે રચ્યું, પુરા ગીતના શબ્દો વગેરે મેળવવા માટે ખેત મજૂરો સાથે વાતચીત કરી. તેમનાં એકે કહ્યું , “તમારે પૂરું સાંભળવું છે તો ચાલો અમારી સાથે બાજુની વીશીમાં, હમણાં લુઇસી આવશે અને તમને સંભળાવશે. “

લુઇસી આવી, મહેમાનોને જોઈ ખુશ થઇ. તેમને તેનું ગીત પસન્દ પડ્યું છે એ સાંભળી વધુ ખુશ થઇ. પછી પ્રેમથઇ આનંદ સાથે તે ગાતી જાય, પેલા ખેત મજૂરો જીલતા જાય તેમ આખું ગીત સંભળાવ્યું. ધીમી લયમાં ગવાતા આ ગીતના શબ્દો અને ગામઠી ઢાળ પેલા આંગતુકોએ હોંશેથી નોંધી લીધા.

લુઇસી શૉપમાયર સાથે તે સમયના પ્રખ્યાત લોક સંગીતના ગાયક, કમ્પોઝર, અને ગીત રચનાર પીટર સીગર અને રિધમીસ્ટ હેમિલ્ટોનની આ પહેલી અને કદાચ છેલ્લી મુલાકાત હતી.

પીટ સીગરના પોતાનાં શબ્દોમાં

ડો. માર્ટિન લ્યુથર કિંગ (જુ) ની વાત

લુઇસી શોપિશાયર સાથે માર્ટિન લ્યુથર કિંગ

સને 1951/52 નાં વરસ દરમ્યાન માર્ટિન લ્યુથર કિંગ અને લુઇસી શોપશાયરની મુલાકાત થાય છે, માર્ટિન લુઇસીનાં ભજનોથી પ્રભાવિત થયેલા, અને તેમાં પણ  “I’ll overcome” તેમને ખુબ ગમતા ભજનના લીધે બંને વચ્ચે સરસ દોસ્તી થઇ, બંનેનાં વિચારો ઘણા મળતા આવતા, માર્ટિન જયારે સિનસિનાટી જાય ત્યારે લુઇસી ના મહેમાન બનતા।

સને 1959/60 નાં વારસો દરમ્યાન તેમની અમેરિકન સરકાર સામેની સમાન નાગરિક અધિકારની ચળવળને વધુ વ્યાપક અને અસરકારક બનાવવા માટે જોરદાર તૈયારીઓ શરુ કરી. સમાન હક્કો માટે ગાંધીજીની જેમ દેશવ્યાપી જાગૃતતા લાવવી અને સાથે અહિંસક આંદોલન કેમ શરુ કરાવું, સમાચાર માધ્યમ નો સહકાર મેળવવો, લોકો સુધી સંદેશા સ્પષ્ટ અને સમયસર પહોંચતા કરવા, પોસ્ટરો, ચોપાનિયાં વગેરે ની છપામણી વગેરે જોરદાર તૈયારીઓ શરુ કરી. એમનો એક વિચાર હતો તે થીમ-સોન્ગ, આ ચળવળ ને અનુરૂપ ગીત તૈયાર કરવાં, અને તે સમયે ડો. માર્ટિને તેમની દોસ્ત લુઇસીનું ગીત  “I’ll overcome” યાદ આવ્યું।

ડો. માર્ટિન લ્યુથર કિંગ નાં વ્યકતવ્ય માં “We shall overcome” 

લુઇસીનાં ગીતને નવો અવતાર આપવા માટેનું કામ ટીમના બે સભ્યોને સોંપવામાં આવ્યું.

તેમનાં એકે તે સમયના અમેરિકાનાં પ્રખ્યાત લોકસંગીતના ગાયક પીટ સીગરનો સંપર્ક સાધ્યો પીટ સીગર પાસે પેલી લુઇસીનું ગીત  “I’ll overcome” તૈયાર હતું, તેમણે તેમનાં સંગીત સાથીઓનો તરત સંપર્ક સાધ્યો, ગીતના શબ્દો માં જરૂરી ફેરફાર કાર્ય,  “I’ll ” ને સ્થાને “We shall overcome” અને તેની સાથે લય અને અન્ય વાજિંત્રો, ડ્રમ્સ વગેરે સાથે એક કુચ ગીત જેવી ધૂન બનાવી,

ઓગસ્ટ 1963, સિવિલ રાઈટ મુ વમેન્ટ, વોશિંગટન માર્ચ, અમેરિકાની તવારિખમાં એક ઐતિહાસિક દિવસ બની રહ્યો, 

“We shall overcome” ગીત સાથે જુલ્મથી પીડાતા નાગરિકો ની કુચ

ડો. ટિન્ડલીનું ગીત લુઇસીનાં કંઠે પીટ સીગારે સાંભળ્યું, તેણે તેની team સાથે મળી ગીત ને મઠાર્યું, ધૂન બનાવી અને એક સાથે એક દિવસ હજારો નાગરિકોએ ભેગા મળી ગયું:

We shall overcome
We shall overcome
We shall overcome, some day
Oh, deep in my heart
I do believe
We shall overcome, some day

We’ll walk hand in hand
We’ll walk hand in hand
We’ll walk hand in hand, some day

Oh, deep in my heart
I do believe
We shall overcome, some day

We shall live in peace
We shall live in peace
We shall live in peace, some day
Oh, deep in my heart
I do believe
We shall overcome, some day
We are not afraid
We are not afraid

We are not afraid, TODAY

                      (WE SHALL OVERCOME Words and Music by Zilphia Hart., Frank Hamilton, Guy Carawan And Pete Seeger)

ગીતને બેહદ ચાહના મળી, તેનો પહેલો પ્રતિસાદ આફ્રિકાના દેશો જે હજી ગુલામી માં હતા ત્યાં થી મળ્યો. ત્યાંના નાગરિકોએ ગીતને ભાષાંતર કરી પોતાની ભાષામાં ગાવાનું શરુ કર્યું.

અમેરિકન લોક સંગીતની ચાહનાનો આંક બુલંદી પર પહોંચ્યો. રેકોર્ડિંગ કંપનીઓ રેકોર્ડ બહાર પાડવાના હક્કો માટે તૂટી પડી.

અહીં ગ્રામોફોન રેકોર્ડ્સના ધંધામાં ટંકશાળ પડવાની હતી,

પીટ સીંગર ને આ તક નો ખ્યાલ પહેલેથી હતો – કહો ને કે તેની રાહ જોતા હતા, તેમણે ગીત, તેની ધૂન અને પ્રસારના સર્વ હક્કો પોતાને હસ્તક નોંધાવી લીધા

જીવન આપી લોકાર્પણ કર્યું,  તેમને એ ગીતોને માટે આવો કોપી રાઈટ નો વિચાર નહોતો આવ્યો. !

પણ ભાઈ આ તો અમેરિકા, મૂડીવાદીઓ દેશ, મને કમાણી થતી હોય તો મારે પેલી લુઇસી અને ડો ટિન્ડલીની શુકામ સાડીબાર રાખવી?

અહીં એક પુસ્તક નો ઉલ્લેખ જરૂરી છે:

આ પુસ્તકે અમેરિકન મ્યુઝિક ઇન્ડસ્ટ્રીમાં જબરો ખળભળાટ મચાવી દીધો,

લેખક શ્રી ગમબોઆ એ પીટ સીગર અને તેની મંડળીને લોક સંગીતના માફિયા ગણાવ્યા છે. લોક ગીતો, તેની ધૂનના કૉપી રાઈટની છડેચોક ધજ્જિયાં ઉડાડવામાં પારંગત ચિતર્યા છે.

આ ઝગડાની વાત અહીં છોડીયે, અને ગીત “We shall overcome” ને વિવિધ રૂપમાં સાંભળીયે:

પહેલાં સાંભળીયે પીટ સીગરને જેણે આ ગીતને લોકપ્રિયતાનાં પરમ શિખરે પહોચાડ્યું।

ગીત “રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ” ગાયક પીટ સીગર

પીટ સીગર અને તેમનાં ગ્રૂપની એક સ્ટેજ પર્ફોમન્સ – ૧૯૬૩

મોર હાઉસ કોલેજનું વાદ્યવૃન્દ

બ્રૂઇસ સ્પ્રિંગ્સટન

ગાયિકા ડાયના રોસ

લુઇ આર્મસ્ટ્રોંગ

તાલ અને ગાયકીમાં થોડા ફેરફાર સાથે

“We Shall Overcome” ગીતનો ઉદ્ભવ સિનસિનાટી શહેર માંથી થયો, આ વિશ્વ વિખ્યાત ગીત સાથે શહેરને જોડાવા માટે અને ગીત રચનારી લુઇસી શોપમાયર ની યાદ માં We Shall Overcome Foundation ની રચના કરવામાં આવી, લુઇસી નાં જીવન સાથે સિવિલ રાઈટ મોવમેન્ટનું મ્યુઝિયમ બનાવવામાં આવ્યું।

આ ફાઉન્ડેશન નાં સભ્યો દર વરસે લુઇસીની યાદ માં “I’ll overcome someday, if my Jesus wishes, then I’ll overcome someday” ગાય છે.

WSOF આ ગીત ની છેલ્લી નોંધણી નીચે મુજબ છે:

WSOF, Cincinnati શહેરમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમ માં પ્રથમ “we shall overcome” અને ત્યાર બાદ એક ભારતીય ગાયક વૃંદ દ્વારા” હમ હોંગે કામયાબ” ની રજૂઆત

https://youtu.be/2OFn8fCyTQg<


(૨૨ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૯ના હવે પછીના અંકમાં “હમ હોંગે કામયાબ”)


શ્રી નીતિન વ્યાસ નો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૬૦) : “We Shall Over Come”; ‘’हम होंगे कामयाब’ (1)

  1. નિરંજન બૂચ
    November 20, 2019 at 2:51 am

    રંગભેદ ની વિષમ પરિસ્થિતિ મા લડત ની ઝાંખી કરાવી પ્રકાશ પાડવા બદલ આભાર

  2. DEEPAK BHATT
    November 21, 2019 at 3:00 am

    NITINBHAI,
    Very good job of compiling all this information and giving us for our pleasure. I was REALLY very surprised by Raghupati Raghav bhajan sung by Pete Seeger. Thanks.

  3. Arvind Thekdi
    November 21, 2019 at 4:57 am

    Wonderful compilation. Thanks Nitin Bhai for great job and sharing it with us.
    Arvind Thekdi

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.