ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણઃ ૧૮ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : રેશમી રુમાલના પત્રોનું સશસ્ત્ર આંદોલન

દીપક ધોળકિયા

૧૯૧૬ના ઑગસ્ટમાં પંજાબમાં બ્રિટિશ CID અધિકારીઓને ત્રણ પત્રો હાથ લાગ્યા. આ પત્રો પીળા રેશમી રુમાલ પર લખાયેલા હતા. એમાં ભારતની અંગ્રેજ હકુમત સામે સશસ્ત્ર બળવાનું એલાન હતું! એના પર એક મૌલાના ઓબેદુલ્લાહ સિંધીની સહી હતી. આખી યોજના ખુલ્લી થઈ ગઈ, બળવાનો પ્રયાસ નિષ્ફળ રહ્યો અને એના મુખ્ય સૂત્રધારોને દેશમાંથી નાસી જવું પડ્યું. અથવા બ્રિટિશ સરકારે એમને બીજા દેશોમાં તરીપાર કર્યા કે કારાવાસમાં નાખ્યા. આને રેશમી રુમાલના પત્રોનું આંદોલન કહે છે. આંદોલનમાં રેશમી રુમાલ વાપરવાનું કારણ એ કે એના પર કોઈને શંકા ન જાય અને જરૂર પડે તો જેની પાસે રુમાલ હોય તે ધોઈ નાખે એટલે સંદેશો કોઈના હાથે ન ચડે. પરંતુ ઘર ફૂટ્યે ઘર જાય એ કહેવત ભારતના ઇતિહાસમાં હંમેશાં યાદ આવતી રહેશે.

ભારતના ઇતિહાસમાં બે નેતાઓ એવા પેદા થયા કે જેમણે બીજા દેશની મદદ લઈને અંગ્રેજ સલ્તનતને હરાવવાનું બીડું ઝડપ્યું. આપણે નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝની આઝાદ હિન્દ ફોજની કથા જાણીએ છીએ અને આગળ યોગ્ય તબક્કે એની ચર્ચા કરવાની જ છે. એ જ રીતે ૧૯૧૪­­-૧૫ના ગાળામાં દારુલ ઉલૂમ દેવબંદના પ્રિંસિપાલ મૌલાના મહેમૂદ હસને તુર્કીની મદદ લઈને ભારતમાં અંગ્રેજો સામે લડવાનો નિરધાર કર્યો હતો. મૌલાના મહેમૂદ હસન પ્રકાંડ વિદ્વાન હતા અને શેખુલ હિન્દ તરીકે ઓળખાતા. એમણે યુવાન વયથી જ અંગ્રેજો સામે લડવાની મનમાં ગાંઠ વાળી લીધી હતી. પોલીસના હાથે ચડેલા આ રેશમી રુમાલોમાં એ જ સંદેશ હતો કે તુર્કી લડવા માટે તૈયાર છે.

૧૮૬૬માં દારુલ ઉલૂમની સ્થાપના થઈ તે પછી એના સૌ પહેલા વિદ્યાર્થી તરીકે મહેમૂદ હસન જોડાયા અને ત્યાં જ એ પ્રિંસિપાલ બન્યા અને શેખ-ઉલ-હિન્દ તરીકે ઓળખાયા. રેશમી રૂમાલ આંદોલનના મુખ્ય સૂત્રધાર શેખુલ હિન્દ જ હતા. ઓબેદુલ્લાહ સિંધી એમના જમણા હાથ જેવા હતા. એમના બીજા સાથીઓમાં મૌલાના અબ્દુર્રહીમ સિંધી હતા. એ આચાર્ય કૃપલાનીના મોટા ભાઈ હતા અને મુસલમાન બની ગયા હતા. તે સાથે જ એમણે રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ પણ ચાલુ રાખી હતી.

મૌલાના અબૂલ કલામ આઝાદ (એમના નામનો અર્થ છે ભાષાના પિતા) પણ આ આંદોલનમાં મદદગાર હતા. કોંગ્રેસમાં તો એ પછી જોડાયા. તે પહેલાં તેઓ અલ-હિલાલ નામનું અખબાર બહાર પાડતા તેમાં અંગ્રેજી શાસનની આકરી ટીકા કરતા એટલે સરકારે એના પર પ્રતિબંધ લાગુ કર્યો હતો. જો કે એમણે અલ-બલાગ નામનું બીજું છાપું શરૂ કરીને અંગ્રેજો પર ટીકાની ઝડીઓ વરસાવવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું એમનો મૂળ ઉદ્દેશ ભારતના મુસલમાનોને અંગ્રેજી શાસનની વિરુદ્ધ જાગૃત કરવાનો હતો કારણ કે, આપને જોયું તેમ ૧૯૧૬ સુધી મુસ્લિમ લીગ અંગ્રેજી સરકારને ‘બહારથી ટેકો’ આપતી હતી.

આમ રાજકીય મોરચે મુસલમાનોમાં જુદા જુદા સ્તરે અંગ્રેજો વિરુદ્ધનું વલણ જોર પકડવા લાગ્યું હતું. આપણે જોયું કે મહંમદ અલી જિન્ના અને મૌલાના મહંમદ અલીના નેતૃત્વ નીચે મુસ્લિમ લીગ કોંગ્રેસની નજીક આવવા લાગી હતી. મહંમદ અલીના મોટા ભાઈ શૌકત અલીએ પણ ખુદ્દામ-એ-કાબા નામનું સંગઠન બનાવ્યું હતું એ પણ અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ વોલંટિયરો તૈયાર કરતું હતું. શેખુલ હિન્દને આ સંગઠનનો પણ તેકો મળ્યો.

મુસ્લિમ લીગમાં મુખ્યત્વે શિક્ષિત મધ્યમ વર્ગના મુસ્લિમો હતા જે બંધારણીય માર્ગે સ્વશાસનના અધિકારો માગતા હતા, બીજી તરફ ધર્મગુરુઓ (ઉલેમાઓ)નો પણ મોટો વર્ગ હતો જેને આ રસ્તે અંગ્રેજોને હાંકી કાઢી શકાય એમ નહોતું લાગતું. આ ૧૯૧૪માં પહેલું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. અમેરિકામાં ગદર પાર્ટી ભારતમાં બ્રિટિશ હકુમત સામે લડવા થનગનતી હતી. ફ્રાન્સના ગદરી નેતા બરકતુલ્લાહે કાબૂલમાં રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ સાથે મળીને આરઝી હકુમત (હંગામી સરકાર) બનાવી તેમાં ઓબેદુલ્લાહ સિંધી પણ હતા. ૧૯૦૫ના બંગભંગથી શરૂ થયેલું સશસ્ત્ર આંદોલન ૧૯૧૫ સુધી અટક્યું નહોતું. બીજી બાજુ કોંગ્રેસ અરજીઓના રાજકારણમાંથી બહાર નહોતી આવી.

શેખુલ હિન્દે છેક ૧૮૭૭થી જ ‘સમરતુત તર્બિયત’ (શિક્ષણનું પરિણામ) નામનું સંગઠન ઊભું કર્યું હતું. એમનો હેતુ એ હતો કે શિક્ષિત યુવાનો એકત્ર થાય અને અંગ્રેજ શાસન સામે લડે. ૧૯૦૯માં એમણે જમિયતલ-અંસાર નામનો નવો મોરચો ખોલ્યો પણ સરકારે એના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. એમને નિઝારતુલ મારિફ નામે પોતાની પ્રવૃત્તિ ચાલુ રાખી.

આજે શબ્દોના અર્થ બદલી ગયા છે પણ એ અરસામાં વહાબી અને જેહાદના અર્થ જુદા હતા. વહાબી એટલે મરજાદી મુસલમાનો. આચાર વિચારમાં જરાયે બાંધછોડ કરવા તૈયાર ન થાય. એમનો મત હતો કે અંગ્રેજોએ ખ્રિસ્તી ધર્મ ફેલાવીને ઇસ્લામ પર હુમલો કર્યો છે અને મુસલમાનો પણ ઇસ્લામનો સાચો શુદ્ધ રસ્તો ભૂલી ગયા છે. ૧૮૫૭ના વિદ્રોહમાં અને તે પહેલાં પણ વહાબીઓ અંગ્રેજોણી સામે લડવામાં મોખરે રહેતા. જેહાદ (ધર્મયુદ્ધ) અંગ્રેજી હકુમત સામે હતી. શેખુલ હિન્દ આ જ પરંપરામાંથી આવતા હતા. આમ છતાં એમનું આંદોલન ધાર્મિક કરતાં રાજકીય વધારે હતું.

પહેલા વિશ્વયુદ્ધનાં એ વર્ષો હતાં. તુર્કીનું ઑટોમન (ઉસ્માની) સામ્રાજ્ય જર્મનીની સાથે અને ઇંગ્લેંડની વિરુદ્ધ લડાઈમાં હતું. આપણે ગયા પ્રકરણમાં જોઈ ગયા કે પહેલું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું તેના પહેલાં જ દક્ષિણ-પૂર્વ યુરોપના કેટલાક દેશો તુર્કીના ઑટોમન (ઉસ્માની) સામ્રાજ્યની પકડમાંથી મુક્ત થયા હતા. આ રાજ્યો તુર્કીના અંકુશ હેઠળ રહેલી એમની પ્રજાઓને આઝાદ કરાવવા માટે તુર્કી સામે મેદાને પડ્યાં હતાં. રશિયા બાલ્કન દેશો સાથે હતું અને બ્રિટને બાલ્કન દેશો અને ઑટોમન સામ્રાજ્ય વચ્ચે સંધિ કરાવી તે પછી સામ્રાજ્ય સંકોચાઈને ત્રણ શહેરો પૂરતું સીમિત થઈ ગયું હતું અને એના એક ભાગ પર ઈટલીએ કબજો કરી લીધો હતો. બ્રિટને તુર્કીંમાં બેઠેલા ખલીફાને હટાવવા માટે કમર કસી લીધી હતી. આખી દુનિયાના મુસ્લિમો આ કારણે બ્રિટનની વિરુદ્ધ હતા.

શેખુલ હિન્દે આ સ્થિતિનો લાભ લીધો અને એમણે ઓબેદુલ્લાહ સિંધીને કાબૂલના અમીર હબીબુલ્લાહની મદદ માગવા મોકલ્યા. ઓબેદુલ્લાહ અહીં રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ અને બરકતુલ્લાહને મળ્યા. અમીર એમને મદદનું વચન તો આપ્યું પણ એના મનમાં ખોટ હતી. એણે અંગ્રેજ એજન્ટને આ વાતની જાણ કરી દીધી અને ખાતરી આપી કે એ અંગ્રેજોની સાથે છે અને એમની વિરુદ્ધ કોઈને ટેકો નહીં આપે. રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ પણ જર્મનીમાં મદદ માટે જઈ આવ્યા હતા. એમને પણ આશા હતી કે અફઘાનિસ્તાન મદદ કરશે.

આ બાજુ શેખુલ હિન્દ પોતે અરબસ્તાનમાં હિજાજ ગયા અને ત્યાંથી એમણે ઑટોમન સામ્રાજ્યનો સંપર્ક કર્યો. ત્યાંના તુર્ક ગવર્નર ગાલિમ પાશાને મળીને એમણે હથિયારોની મદદ માગી. ગવર્નર તરત તૈયાર થઈ ગયો અને એણે આખા એશિયાના મુસલમાનો જોગ ખુલ્લો પત્ર લખીને અંગ્રેજો સામે જેહાદ છેડવા અપીલ કરી અને તુર્કીની મદદની ખાતરી આપી.

પરંતુ બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને રશિયાના જોડાણ સાથે અમેરિકા પણ જોડાયું આથી તુર્કી અને જર્મની હારી ગયા< ઑટોમન સામ્રાજ્યનો અંત આવી ગયો.આ નિરાશા વચ્ચે ઓબેદુલ્લાહ સિંધીએ કાબૂલમાં અમીરે આપેલા વચનથી ભોળવાઈને શેખુલ હિન્દને રેશમી રુમાલ પર પત્ર લખ્યો.

મુલતાનના ખાન બહાદુર રબ નવાઝની ગદ્દારી

આ પત્રો એક અબ્દુલ હક પાસે હતા. એ ખાન બહાદુર રબ નવાઝનાં બાળકોએ ભણાવવા જતો. એણે ખાન બહાદુરની પત્રો સાચવવા આપ્યા. ખાન બહાદુરે એ પત્રો મુલતાનના કમિશનરને પહોંચાડી દીધા. એણે એ પત્રો CIDને સોંપી દીધા. રેશમી રુમાલના પત્રોની યોજનામાં કોણ સામેલ છે તે વાત ખુલ્લી પડી જતાં શેખુલ હિન્દને મક્કામાં જ પકડી લીધા. ઓબેદુલ્લાહ કાબૂલમાં જ રહ્યા. વર્ષો સુધી કાબૂલ અને બીજે રહ્યા.

આમ ફરી એક વિદ્રોહ નિષ્ફળ રહ્યો. ત્રણ વર્ષ પછી મહેમૂદ અલ હસન કારાવાસની સજા પૂરી થતાં ભારત આવ્યા ત્યારે તો નવી હવા વાતી હતી. ગાંધીજીએ કોંગ્રેસનું રૂપ પલટી નાખ્યું હતું અને દેશ રોલેટ ઍક્ટનો વિરોધ કરવા માટે કમર કસતો હતો. શેખુલ હિન્દેફતવો બહાર પાડીને કહ્યું કે આ આંદોલનમાં જોડાવાની મુસલમાનોની ફરજ છે. એમણે તે પછી જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયા યુનિવર્સિટીનું ખાતમૂરત કર્યું. ૧૯૨૦માં એમનું અવસાન થયું.

સંદર્ભઃ

1.Silken Letters Movement, First Edition 2012 Published by: Shaikhul Hind Academy,

Darul Uloom Deoband

2. https://en.wikipedia.org/wiki/Mahmud_al-Hasan


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.