ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણઃ ૧૬: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીનું ભારતમાં પુનરાગમન

(લેખમાળાના સમયક્રમમાં આ લેખ એના નિર્ધારિત સ્થાને જ આવે છે તેમ છતાં સંયોગવશ ‘ગાંધી-૧૫૦’ની સમાપ્તિ સાથે જ એ પ્રકાશિત થાય છે એટલે એં ગાંધીજીને અંજલિ રૂપ પણ બની રહે છે).

દીપક ધોળકિયા

૧૯૧૫ની નવમી જાન્યુઆરીનું ભારતના ઇતિહાસમાં વિશિષ્ટ સ્થાન છે. એ દિવસે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી દક્ષિણ આફ્રિકામાં ૨૧ વર્ષ રહીને હંમેશ માટે ભારત પાછા આવ્યા. આપણે ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ના ઇતિહાસની કેડીઓ ખૂંદતા અહીં સુધી આવી પહોંચ્યા છીએ. ૧૯૧૫નું વર્ષ શરૂ થવાની સાથે જ ગાંધીજીનું ભારત આગમન એ સમય સુધીના ઇતિહાસને નવી દિશા આપનારી ઘટના બની જશે એવું એ વખતના નેતાઓએ પણ ધાર્યું નહોતું.

૧૭૫૭થી ૧૮૫૭નો ગાળો મુખ્યત્વે આદિવાસીઓ, સંન્યાસીઓના વિદ્રોહનો ગાળો રહ્યો. માત્ર ૧૮૦૧માં દક્ષિણમાં પોલીગારોએ સંગઠિત થઈને અંગ્રેજોના આધિપત્યને પડકાર ફેંક્યો જેણે આપણે બહુ સહેલાઈથી પહેલા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ તરીકે ઓળખાવી શકીએ. તે પછી ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સુધી તો તલવારોથી લડાઈ લડાતી હતી.

જાણે કુદરત પોતે જ ભારતની આઝાદીના સંગ્રામની દિશા નક્કી કરતી હોય તેમ ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈને વીરગતિ પ્રાપ્ત થઈ તેનાં માત્ર અગિયાર વર્ષ પછી ગાંધીજીનો જન્મ થયો. ત્યારે તો દુનિયા બદલાઈ ગઈ હતી. અંગ્રેજી શાસન સામે લડાઈ તો ચાલુ હતી પણ હવે એનો દોર શિક્ષિત ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગના હાથમાં આવી ગયો હતો.

ગાંધીજીના જન્મ પછી માત્ર સોળ વર્ષમાં કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ. એ વર્ગ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો વિરોધી નહોતો; માત્ર સામ્રાજ્યના બધા નાગરિકોને સમાન હકો મળે, જે કંઈ બ્રિટનના નાગરિકોને મળતું હોય તે બધું ભારતના નાગરિકોને પણ મળવું જોઈએ એવી એની માંગ હતી. ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે, ફિરોઝશાહ મહેતા, વગેરે નરમપંથીઓ કોંગ્રેસના નેતા હતા. એમના નેતૃત્વમાં તલવારનું સ્થાન કલમે લીધું હતું અને લડાઈનું મેદાન હવે કાગળો પર અને ગવર્નર જનરલના કાર્યાલયમાં હતું. પરંતુ લોકમાન્ય બાલગંગાધર તિલક, લાલા લાજપત રાય અને બિપિનચંદ્ર પાલ જેવા ઉદ્દામવાદી નેતાઓ પણ હતા. તિલક માનતા કે અરજીઓથી કામ ન થાય તો બીજા રસ્તા પણ લેવા જોઇએ.

આપણા ઇતિહાસમાં કોંગ્રેસના આ બે ફાંટાઓની લાક્ષણિકતાઓ નોંધવા જેવી છે. નરમપંથીઓ એકંદરે શહેરી, ઉચ્ચ શિક્ષણ પામેલા, સમાજમાં પ્રતિષ્ઠિત, પાશ્ચાત્ય લોકશાહી મૂલ્યોથી પ્રભાવિત થયેલા હતા. સામાન્ય જનતાની ભાષા એમની ભાષા નહોતી. બીજી બાજુ ગરમપંથીઓને મધ્યમ વર્ગનો ટેકો હતો. એ પુનરુત્થાનવાદી હતા. માત્ર બ્રિટિશ સરકાર જ નહીં, પશ્ચિમી સંસ્કૃતિને તેઓ શંકાની નજરે જોતા હતા અને ભારતીય મૂલ્યોની સ્થાપના માટે ‘સ્વરાજ’ની માગણી કરતા હતા. એમની પ્રવૃત્તિઓ ધર્મથી પણ પ્રભાવિત થયેલી હતી. નરમપંથીઓ ધાર્મિક કે સામાજિક સુધારાના હિમાયતી હતા, પણ ગરમપંથીઓ ધાર્મિક પરંપરાઓના નવા અર્થ કરીને સામાજિક સુધારાનો કાં તો વિરોધ કરતા હતા કાં તો એના પ્રત્યે તટસ્થ હતા. આમ છતાં ધાર્મિક પરંપરાઓ અને ઉત્સવોનો એમણે રાજકીય હેતુસર ઉપયોગ પણ કર્યો. પંજાબની રાજકીય ચળવળ આર્યસમાજથી પ્રભાવિત હતી. લાલા લાજપત રાય, લાલા હરદયાલ વગેરે આર્યસમાજના પણ નેતાઓ હતા, તો તિલકે મહારાષ્ટ્રમાં ગણેશોત્સવ શરૂ કરાવ્યો. બંગાળમાં દુર્ગાપૂજા ક્રાંતિકારી સંદેશ ફેલાવવાનું માધ્યમ બની ગઈ. મૂળ બંગાળમાં કંપનીને દીવાની મળી અને એણે મહેસૂલ વસૂલ કરવાના અધિકાર લીલામ કર્યા તે પછી જમીનદાર વર્ગ ઊભો થયો. એમણે સીધીસાદી પરંપરાગત, આડંબર વિનાની પૂજામાં અંગ્રેજી હાકેમોને બોલાવવા લાગ્યા. એમની સામે તો એ મોટી પૂજા તરીકે દેખાવી જોઈએ અને લોકો પર પોતાનો રૂઆબ ઝળકવો જોઈએ. આ માટે એમણે મોટા પાયે આયોજન શરૂ કર્યું. એમાં મુજરાવાળીઓ પણ આવતી. અંગ્રેજોમાં એમના માટે Nauch girl (નાચ કરતી છોકરી) શબ્દ પ્રચલિત થયો. તે પછી ક્રાન્તિકારીઓ આવ્યા એમણે પૂજામાં એકઠા થતા લોકો સુધી ક્રાન્તિનો સંદેશ ફેલાવવા પૂજામંડપોનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું

યુવાન બૅરિસ્ટર મોહનદાસ દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા ત્યાં સુધી એમનામાં કોઈ પ્રકારનાં રાજકીય નેતૃત્વનાં લક્ષણો દેખાયાં નહોતાં. મુંબઈમાં એમની વકીલાત ચાલી હોત તો કદાચ દક્ષિણ આફ્રિકા ન ગયા હોત. એમના વિચારોમાં પણ માત્ર વ્યક્તિગત ચારિત્ર્ય પર જોર હતું. આ વ્યક્તિગત ચારિત્ર્યનો દક્ષિણ આફ્રિકામાં વિકાસ થયો, એટલું જ નહીં, પોતાના વ્યક્તિગત ચારિત્ર્યને સામૂહિક રૂપ આપીને અન્યાય સામે લડવાનું હથિયાર પણ બનાવી શક્યા. મોહનદાસને મહાત્મા બનાવનાર દક્ષિણ આફ્રિકા.

ગાંધીજીમાં અમુક દૃઢતાનાં લક્ષણો તો હતાં જ પરંતુ એનો પહેલવહેલો સામૂહિક પ્રયોગ દક્ષિણ આફ્રિકામાં થયો. ૧૯૦૮માં એમણે ત્યાં સત્યાગ્રહને જન્મ આપ્યો. અને અહિંસાને ધાર્મિક ગ્રંથો અને વ્યક્તિગત જીવનમાંથી બહાર લાવીને સામાન્ય જનતાનું શસ્ત્ર બનાવી દીધી.

આમ છતાં દક્ષિણ આફ્રિકામાં પણ એમની શરૂઆતની લડાઈ ‘સભ્ય’ વેપારી વર્ગના હિન્દીઓ માટે હતી. મૂળ આફ્રિકીઓની તકલીફો એ સમજતા હતા પણ એમાં સામેલ નહોતા થયા. એટલું જ નહીં, ત્યાં કરાર પર ગયેલા મજૂરો, એટલે કે ગિરમીટિયાઓ વિશે પણ એમણે વિચાર્યું નહોતું. પરંતુ એક લોહીલુહાણ તમિળ મજૂર એમની મદદ માગવા આવ્યો ત્યારે એમને ખ્યાલ આવ્યો કે ગરીબ હિન્દીઓ ખાણોમાં શેરડીના બગીચાઓમાં અને મ્યૂનિસિપાલિટીઓમાં કઈ સ્થિતિમાં કામ કર છે. ભારતમાં ચંપારણમાં એમણે એનું જ પુનરાવર્તન જોયું. આજે આપણે જેને ‘દલિત’ તરીકે ઓળખીએ છીએ તે વર્ગની દુર્દશા જોઈને પણ એમને ગિરમીટિયાઓની હાલત ્યાદ આવી હશે. આમ ગાંધીજીએ ભારતમાં જે કર્યું તેનાં મૂળ દક્ષિણ આફ્રિકામાં ઈમણે જે અનુભવ્યું અને જે કર્યું તેમાં રહેલાં છે. દક્ષિણ આફ્રિકાનો ફિનિક્સ આશ્રમ અથવા તો ટોલ્સ્ટોય ફાર્મ ભારતમાં કોચરબ (અને સાબરમતી) આશ્રમ અને સેવાગ્રામ તરીકે ઉદ્ભવ્યા.

એ ભારત આવ્યા તે પહેલાં એમની ખ્યાતિ અહીં પહોંચી ગઈ હતી. એવી આશા હતી કે ગાંધીજી તરત જ કોંગ્રેસમાં જોડાશે. પરંતુ ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ એમને કશું ઉતાવળે ન કરવાની સલાહ આપી હતી. ગોખલે દક્ષિણ આફ્રિકા જઈ આવ્યા હતા અને ગાંધીજીને જાણતા હતા. એમનું આશ્રમજીવન, એમની કાર્યપદ્ધતિ વગેરે પ્રત્યે એમને આકર્ષણ તો થયું પણ પ્રભાવિત નહોતા થયા. ગોખલેને આ બધું વિચિત્ર લાગતું હતું. ગોખલે ‘સર્વંટ્સ ઑફ સોસાઇટી ચલાવતા હતા. એમણે ઇચ્છ્યું કે ગાંધીજી એના સભ્ય બને પણ એમની વાત અને વિચારોથી ગોખલેના સાથીઓ ગભરાયા કે આ માણસ જો સભ્ય બનશે તો સંસ્થાને પોતાની મરજી મુજબ નવા ઢાળે ઢાળશે એટલે એમને સભ્ય તરીકે લેવાની ના પાડી દીધી!

ગાંધીજીના આવ્યા પછી બે જ મહિનામાં નરમપંથી નેતાઓ, ફિરોઝશાહ મહેતા અને ગોખલેનું અવસાન થયું અને ગાંધીજીએ એક વર્ષ દેશમાં ફરીને સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કર્યું અને પોતાના દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રયોગો ભારતમાં શી રીતે લાગુ કરી શકાય તેની યોજના તૈયાર કરી.

લોકમાન્ય તિલકે પણ એમને પોતાની સાથે લેવા પ્રયત્ન કર્યા પણ બન્નેના ધાર્મિક અને સામાજિક દૃષ્ટિકોણ એટલા જુદા હતા, અને રાજકીય વ્યૂહ પણ જુદો હતો એટલે તિલકે જ નક્કી કરી લીધું કે “આ માણસ બહુ કામનો છે પણ આપણો નથી.!”

ગાંધીજી, ગોખલે અને તિલક

ગોખલે નરમપંથી હતા અને તિલક ગરમપંથી. પરંતુ અંગ્રેજ સરકાર પાસેથી માગીને લેવું કે લડીને લેવું, એ બાબતમાં બન્ને વચ્ચે આભજમીનનું અંતર હતું. આમ છતાં ગોખલે અને તિલકના વ્યૂહમાં સામાન્ય જનતાને સ્થાન નહોતું. ગાંધીજીએ એમના ગુરુ ગોખલેના રસ્તાનો અસ્વીકાર કર્યો અને બીજી બાજુ તિલકની ઊગ્રતાનો પણ ઇનકાર કર્યો. એમણે નવો જ માર્ગ લીધો અને કોંગ્રેસનો સંદેશ ગામેગામ અને ઘરેઘરે પહોંચાડ્યો, એટલું જ નહીં, લોકોને લડાઈમાં સામેલ કર્યા.

ગાંધીજીની અહિંસામાં જે શ્રદ્ધા હતી તે સામાન્ય જન માટે રાજકીય હથિયાર બની ગઈ. સશસ્ત્ર સંઘર્ષમાં બહુ ઓછા જોડાય. પણ શસ્ત્રો ન હોવા છતાં અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધ લડી શકાય એ સામાન્ય જનતાને ગાંધીજીએ શીખવ્યું. શસ્ત્રનો અભાવ પોતે જ સૌથી મોટું શસ્ત્ર! ગાંધીજીએ અહિંસાનો સમ્દેશ આપ્યો તેના કરતાં અભયનો સંદેશ આપ્યો એમ કહેવું વધારે અર્થપૂર્ણ ગણાશે. એમણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં પણ એ જ માર્ગ લીદ્ધો હતો. કોઈને પાસે શસ્ત્ર હોય તો એ યુદ્ધમાં જોડાય અને સામેવાળાને મારે પણ ખરો. આમ છતાં મરવાનું જોખમ તો રહે જ. ગાંધીજીનો સંદેશ એ છે કે આ કારણે યુદ્ધમાં મારવા કરતાં મરવામાં વધારે બહાદુરી મનાય છે. જો યુદ્ધમાં મારવાનું તત્ત્વ કાઢી નાખો અને માત્ર મરવાનું તત્ત્વ હોય તો તમારી પાસે હથિયાર ન હોય તો પણ તમે લડી શકો. જેને ભય લાગતો હોય તેનાં તો હથિયાર પણ નકામાં જ બની જાય. આ દૃષ્ટિએ ગાંધીજી ભારતમાં કાયમ માટે પાછા આવ્યા તે ૧૯૧૫ના વર્ષની સૌથી મહત્ત્વની ઘટના છે.

એ વર્ષ પછીના ભારતના ઇતિહાસના પાનેપાને કોંગ્રેસનું નામ લખેલું છે. પરંતુ એનો અર્થ એ નથી કે કોંગ્રેસ સિવાય બીજા કોઈ મંચ પરથી લડાઈ થતી નહોતી. ક્રાન્તિકારીઓ ગાંધીજી અહિંસાને અભેરાઇએ ચડાવીને જ લડતા હતા.

આ સાથે ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ સુધીનો તબક્કો સમાપ્ત થાય છે. હવે આપણે ૧૯૧૬થી ૧૯૩૦ સુધીના ઇતિહાસ પર નજર નાખશું. ઘણી ઘટનાઓ એક તબક્કામાં શરૂ થાય પણ પૂરી ન પણ થાય એવું બની શકે છે. પરંતુ આપણે એને નવા તબક્કાની ઘટના તરીકે નહીં જોઈએ, નવા તબક્કામાં એનો અંત થાય ત્યાં સુધી પહોંચીશું. સમયખંડો લવચીક છે.

૦૦૦

(અહીં ગાંધીજીની ચાર તસવીરો આપી છે. છેક ઉપરની તસવીરમાં ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા છે. આ તસવીર તેઓ ભારત આવ્યા તે પછી તરત લેવાયેલી છે.. બીજા ફોટામાં ગાંધીજીએ ધાબળો ઓઢ્યો છે. આ ફોટો ખાસ ક્યાંય જોવા નથી મળતો. ત્રીજા ફોટામાં ગાંધી ટોપીમાં ગાંધીજી જોવા મળે છે. છેલ્લી તસવીર એમણે વસ્ત્રોનો ત્યાગ કર્યો તે પછીની છે. ચારેય તસવીરો mkgandhi.org પરથી બિનવ્યાવસાયિક હેતુ માટે લીધી છે).


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.