ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણઃ ૧૫ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – લંડનમાં ઇંડિયા હાઉસ

દીપક ધોળકિયા

જેમ ગદર પાર્ટીની રચના વિદેશની ભૂમિ પર થઈ તેમ ભારતની અઝાદી માટે લડનારા ઘણા ક્રાન્તિકારીઓએ પણ ભારતની બહાર જઈને બહુ મોટાં કામ કર્યાં. આમાં શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માનું નામ મોખરે છે. એક વાત નોંધવા જેવી છે કે બધાં ક્રાન્તિકારી આંદોલનો બંગભંગની ઘટનાથી પ્રેરાયેલાં હતાં. ભારતમાં આઝાદીની માંગમાં નવો જુવાળ બંગભંગ આંદોલનને કારણે જ આવ્યો. શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા મૂળ કચ્છ માંડવીના, પણ કર્મભૂમિ લંડનમાં. ગરીબ ઘરના શ્યામજી માંડવી અને ભુજમાં અભ્યાસ કરીને મુંબઈ ભણવા ગયા ત્યાં સંસ્કૃતના વિદ્વાન મોનિયેર વિલિયમ્સ સાથે એમનો પરિચય થયો. સંસ્કૃતમાં એમની પ્રતિભા જોઈને મોનિયેર વિલિયમ્સે એમને ઑક્સફર્ડની એક કૉલેજમાં મોકલ્યા. તે પછી એ ભારત આવ્યા અને રતલામના દેશી રજવાડામાં દીવાન પણ બન્યા.

શ્યામજી યુવાન વયે જ આર્યસમાજના સ્થાપક દયાનંદ સરસ્વતીથી બહુ પ્રભાવિત થયા હતા. રતલામ છોડીને એ અજમેરમાં સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના મુખ્ય કેન્દ્રસ્થાન અજમેરમાં રહ્યા. ઉદયપુરના રાજાની સેવા પછી જૂનાગઢમાં દીવાન બન્યા.પરંતુ બ્રિટિશ હકુમતમાંથી એમનો બ્રિટિશ સત્તામાંથી વિશ્વાસ ઊઠી ગયો હતો. ૧૮૯૭માં મહર્ષિ દયાનંદની સલાહથી એ લંડન આવ્યા. એમનામાં સ્વદેશ-ગૌરવ ઉભરાવા લાગ્યું હતું અને લંડન જઈને એમણે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને મદદ કરવા અને દેશપ્રેમ જગાડવા માટે ૧૯૦૫માં ઇંડિયા હાઉસની શરૂઆત કરી. આ રીતે શ્યામજીની રાજકીય કારકિર્દી શરૂ થઈ.

આ પહેલાં પણ ૧૮૯૦માં પૂના (હવે પૂણે)માં પ્લૅગ ફાટી નીકળ્યો ત્યારે એના માટેના કમિશનરની અત્યાચારી કામગીરી સામે વ્યાપક અસંતોષ હતો. આ કમિશનરની ચાપેકર ભાઈઓએ હત્યા કરી, શ્યામજીએ ચાપેકર ભાઈઓના કૃત્યને ટેકો આપ્યો.

લંડનમાં એમનું નિવાસસ્થાન ભારતથી આવતા નેતાઓ માટે મળવાનું સ્થાન હતું ગાંધીજી પણ દક્ષિણ આફ્રિકાના હિન્દીઓનો કેસ લઈને લંડન ગયા હતા ત્યારે શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માને મળ્યા હતા. શ્યામજીએ લંડનમાંથી Indian Sociologist અખબાર પણ શરૂ કર્યું હતું. એનાં લખાણો ને કારણે બ્રિટિશ સરકારે એને ‘રાજદ્રોહી’ અખબાર ગણાવીને એના પર બંધી ફરમાવી દીધી. ઇંડિયા હાઉસ ઘણા ક્રાન્તિકારીઓ માટે ઘર બની ગયું હતું. જેમાં મૅડમ ભીકાઈજી કામા, વિનાયક દામોદર સાવરકર, વીરેન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય વગેરે.

ઇંડિયા હાઉસના જ એક ક્રાન્તિકારી સભ્ય મદન લાલ ઢિંગરાએે ૧૯૦૯માં ભારત માટેના મંત્રીના સહાયક કર્નલ વાઇલીની હત્યા કરી હતી. એમની સામે કેસ ચાલ્યો ત્યારે એમણે નીડરતાથી કબૂલ્યું કે એમણે એક અંગ્રેજનું લોહી વહેવડાવવાનું નક્કી કર્યું હતું અને તે પાર પાડ્યું. એમને મોતની સજા કરવામાં આવી. તે પછી મૅડમ ભીકાઈજી કામાના માર્ગદર્શન હેઠળ પૅરિસમાંથી પ્રકાશિત થતા ‘પૅરિસ બંદે માતરમ’માં એમના આ શબ્દો છાપીને ક્રાન્તિકારીઓએ એમને અંજલિ આપીઃ

કર્નલ વાઇલીની હત્યા પછી ઇંડિયા હાઉસ પર સરકારની તવાઈ ઊતરી. ૧૯૧૦માં ઇંડિયા હાઉસને સરકારે તાળાં મારી દીધાં. (અહીં ફોટામાં શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માનું સ્મારક છે જે એમના જન્મસ્થાન માંડવી(કચ્છ)માં આવેલું છે. એ બ્રિટનના ઇંડિયા હાઉસની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિ છે).

ઇંડિયા હાઉસના ક્રાન્તિકારીઓમાં વૈચારિક એકતા નહોતી. દાખલા તરીકે સાવરકર શરૂઆતથી જ હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી ક્રાન્તિકારી હતા. અંતે આંદામાનમાં કારાવાસની સજા પછી દયાની અરજી કરીને બહાર આવ્યા અને હિન્દુ મહાસભાની સ્થાપના કરી. બીજી બાજુ વીરેન્દ્ર નાથ ચટ્ટોપાધ્યાય રાજકીય વિચારોમાં બીજે છેડે, સામ્યવાદી હતા. એ સરોજિની નાયડૂ અને અભિનેતા હરિન ચટ્ટોપાધ્યાયના ભાઈ હતા. ભારતમાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના સ્થાપકોમાં એ પણ હતા. પછી રશિયા ગયા અને ત્યાં સ્તાલીને વિરોધીઓનો ખાતમો કર્યો તેમાં એ પણ શિકાર બન્યા. બીજી બાજુ મદનલાલ ઢીંગરા જેવા વીર પણ હતા જે અનર્ગળ દેશદાઝથી આગળ આવ્યા હતા.

આમ છતાં ઇંડિયા હાઉસે આઝાદીના સંઘર્ષમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી. એના દ્વારા ભારતીય ક્રાન્ત્તિકારીઓ દુનિયાના બીજા ક્રાન્તિકારીઓ અને ચિંતકોના સંપર્કમાં આવ્યા, એટલું જ નહીં, બ્રિટનમાં પણ કેટલાયે લોકો પર પ્રભાવ પાડી શક્યા.


સંદર્ભઃ
(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ વિવિધ સૂત્રો)


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.