ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણઃ ૧૪ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – ગદર પાર્ટી (૬) : ભારતમાં ક્રાન્તિનો પ્રયાસ

દીપક ધોળકિયા

૧૯૧૪ની ૨૫મી જુલાઈએ જર્મનીએ સર્બિયા પર હુમલો કર્યો તે સાથે પહેલા વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થઈ ગઈ. બીજા જ દિવસે ગદર પાર્ટીએ ઑક્સનાંડમાં હિન્દુસ્તાાનીઓની સભામાં જાહેરાત કરી કે “યુરોપમાં યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું છે, બ્રિટનને હિન્દુસ્તાનમાંથી હાંકી કાઢો. હવે દેશ પાછા જઈને લશ્કરી તૈયારી કરવાનો અને સૈનિકોની સાથે મળીને વિદ્રોહ કરવાનો સમય આાવી ગયો છે.” જો કે, બ્રિટન યુદ્ધમાં ચોથી ઑગસ્ટે જોડાયું.

યુગાંતર આશ્રમમાં અમેરિકા અને કેનેડાના આગેવાન ગદરી નેતાઓ એકઠા થયા. ચાર-પાંચ દિવસ ગંભીર ચર્ચાઓ ચાલી તેમાં એમને ગદર પાર્ટીની શક્તિ અને સીમાઓનો કયાસ કાઢ્યો. બધી જ ઉણપો છતાં, એમણે નક્કી કર્યું કે “કરો યા મરો. મૂંગા બેસી રહેવા કરતાં કંઈક કરીને હારી જવાનું સારું છે. હાર પણ ઇતિહાસમાં કામ આવશે.”

તે પછી પાંચમી ઑગસ્ટે પાર્ટીના મુખપત્રમાં આ ‘એલાન-એ-જંગ’ છાપી દેવાયું. ગદર પાર્ટીએ પોતાના સભ્યોને કહ્યું કે અમેરિકામાં બેઠાં બેઠાં યોજનાઓ બનાવ્યા કરવામાં કંઈ નહીં વળે; દેશમાં જાઓ, ફોજમાં ઘૂસો, ગામેગામ ફરીને લોકોને સંગઠિત કરો. નવેમ્બરના પહેલા અઠવાડિયા સુધી બધા હિન્દુસ્તાનીઓને દેશ પાછા પહોંચી જવાનો પાર્ટીએ આદેશ આપ્યો. સૌને પોતાને ગામ પહોંચીને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ બગાવત કરવા માટે લોકોને તૈયાર કરવાની જવાબદારી સોંપાઈ. દુનિયાના ખૂણેખૂણેથી હિન્દુસ્તાનીઓ પાછા પહોંચી જાય તે પછી વિદ્રોહનો દિવસ નક્કી કરવાનો હતો.

કરતાર સિંઘ સરાભા એટલા ઉતાવળમાં હતા કે આવી મીટિંગોની રાહ જોયા વગર જ રઘુવર દયાલ ગુપ્તા સાથે દેશ આવવા નીકળી પડ્યા હતા. સરાભા માત્ર ૧૮ વર્ષના હતા અને એમનું જોશ એટલું બધું હતું કે કોઈ એમની બરાબરી કરી શકે તેમ નહોતું.

જાપાનમાં સોહન સિંઘ ભકના પ્રમુખ હતા. એમને બધા થીઓ સાથે હિન્દુસ્તાન પહોંચવાનો સંદેશ મોકલાયો. પંડિત સોહનલાલ પાઠકે થાઈલૅન્ડ અને બર્મા જઈને લોકોને લઈ જવાના હતા.

અફઘાનિસ્તાનમાં આરઝી હકુમત

પાર્ટીએ જાપાનમાં મૌલાના બરકતુલ્લાહને અફઘાનિસ્તાન જવાનું ફરમાન કર્યું. એમણે ત્યાંના અમીરને મળીને ગદર પાર્ટી માટે ટેકો મેળવવાનો હતો અને સરહદી પઠાણોને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ જંગ માંડવા તૈયાર કરવાના હતા. અહીં એમને બીજા વિદ્રોહીઓ પણ મળ્યા, જેમાં રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ અને ઑબેદુલ્લાહ સિંધી હતા. રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ જર્મનીમાં વિલ્હેલ્મ કૈસરને મળી આવ્યા હતા. કૈસર માનતો હતો કે અફઘાનિસ્તાન સ્સાથ આપે તો પંજાબના જિંદ, પટિયાલા અને નાભાને અંગ્રેજોના હાથમાંથી છોડાવી શકાય. આમ ગદર પાર્ટી અને જર્મની, બન્નેને અફઘાનિસ્તાનમાં રસ હતો. રાજા અને મૌલવી અમીરને મળ્યા અને અમીરે એમને મદદ કરવાની તૈયારી દેખાડી. આના પછી હિન્દુસ્તાની દેશભક્તોએ ત્યાં પહેલી આરઝી હકુમત (કામચલાઉ સરકાર) બનાવી. જેમાં મહેન્દ્ર પ્રતાપ સરકારના પ્રમુખ, બરકતુલ્લાહ વડા પ્રધાન, ઓબેદુલ્લાહ સિંધી ગૃહ પ્રધાન, મૌલવી બશીર યુદ્ધ પ્રધાન અને ચંપક રમણ પિલ્લૈ વિદેશ પ્રધાન બન્યા.

પરંતુ અમીર એમને ખુલ્લો ટેકો આપતાં ડરતો હતો અને અંગ્રેજો સામે લડવા તૈયાર ન થયો. પહેલી આરઝી હકુમત આ રીતે નિષ્ફળ રહી. આના પછી રાજા જાપાન ચાલ્યા ગયા અને ૩૨ વર્ષ પછી ભારત આવ્યા અને ગાંધીજીના આશ્રમમાં પહોંચી ગયા.

(રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપનું ૧૯૭૯માં અવસાન થયું. એમના વિશે વધારે માહિતી માટે અહીં મારી બારી પર ક્લિક કરો).

ગદરીઓ ભારતમાં

આ બાજુ ભારત આવવા નીકળેલા ગદરીઓ જુદાં જુદાં જહાજોમાં હોંગકોંગ પહોંચવાના હતા. અહીં એમણે જહાજ બદલવાનું હતું, પરંતુ એમની હિલચાલની જાણ બ્રિટિશ સરકારને થઈ ગઈ હતી એટલે એમના માટેનું જહાજ ગોઠવવામાં જાણીજોઈને વાર થતી હતી. ગદરીઓએ એનો લાભ લીધો અને હિન્દુસ્તાનીઓમાં જોશપૂર્વક પ્રચાર કરવામાં એમણે આ સમયનો ઉપયોગ કર્યો. સરકારી આંકડા પ્રમાણે આઠ હજાર ગદરી ભારત આવી ગયા હતા પણ ખરેખર તો આ આંકડો બહુ મોટો હતો.

‘નાનસંગ’ જહાજથી સોહન સિંઘ ભકના કલકત્તા ઊતર્યા કે તરત એમની ધરપકડ કરીને લુધિયાના લઈ ગયા. પહેલાં એ પોલીસની દેખરેખ હેઠળ હતા. એક વાર પોલીસ સાથે બજારમાં જતા હતા ત્યારે રસ્તામાં કરતારસિંઘ સરાભા સાથે એમની મુલાકાત થઈ ગઈ. એ જ વખતે એમને નક્કી કર્યું કે દેશના નેતાઓને મળીને બળવા માટે તૈયારી શરૂ કરવી. તે પછી ભકનાને લાંબા જેલવાસમાં રાખી દેવામાં આવ્યા. થોડા દિવસો પછી ‘તોશામારૂ’ જહાજમાંથી ૧૭૩ ગદરી ઊતર્યા. એમને પણ તરત રાવલપીંડી લઈ ગયા. આમ ગદરીઓ આવતા ગયા અને સરકાર એમને સીધા જેલભેગા કરતી રહી.

ગદર પાર્ટીમાં શીખોની સંખ્યા બહુ ઘણી હોવા છતાં એ કામ ધર્મની સીમાઓની રહીને કામ કરતી હતી અને લોકોની ધર્મભાવનાને ઠેસ પહોંચી હોય તેવી બધી ઘટનાઓનો પાર્ટી લાગતા વળગતા સંપ્રદાયના લોકોને બ્રિટન વિરુદ્ધ ઊભા કરવામાં ઉપયોગ કરતી હતી. દાખલા તરીકે, વિશ્વયુદ્ધમાં તુર્કી બ્રિટનના સામા પક્ષે આવ્યું ત્યારે મુસલમાનોમાં બ્રિટન સામે રોષ ફેલાઈ ગયો. ગદર પાર્ટીએ એનો લાભ લઈને મુસલમાનોને બળવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા. એ જ રીતે દિલ્હીમાં ગુરુદ્વારા રકાબગંજની દીવાલ તોડી પાડવાની ઘટનાથી શીખોમાં ઉશ્કેરાટ ફેલાઈ ગયો હતો. ગદર પાર્ટીએ એનો પણ લાભ લીધો.

શીખોની શિક્ષણ સંસ્થાઓ પર પણ અંગ્રેજોનો કબજો હતો. સ્કૂલનો પ્રિંસિપાલ અંગ્રેજ જ બની શકે. શીખો આને સાંસ્કૃતિક વર્ચસ્વવાદ માનતા હતા. એમની આ ભાવનાઓને સતેજ કરવામાં શિક્ષિત વર્ગનો પણ મોટો ફાળો રહ્યો. ખાસ કરીને માસ્ટર ચતુર સિંઘ અને માસ્ટર સુંદર સિંઘે આગળપડતી ભૂમિકા ભજવી.

હવે ગદરીઓએ ધીમે ધીમે સૈન્યમાં પણ ઘૂસવાનું શરૂ કર્યું. સૈનિકો કે સિપાઈઓમાં ઘણાખરા ગામડાંના હતા એટલે ગદર પાર્ટીનો પ્રચાર તો એમના સુધી પહોંચ્યો હતો. અમુક સ્તરે એમના તરફથી સહકાર મળવાની પણ આશા હતી. આ સ્થિતિમાં એમણે બે આર્મી કૅમ્પો પર હુમલા કરવાનું નક્કી કર્યું. આમાં ૨૩મી ડિવીઝનના સિપાઈઓ પણ સામેલ થવાના હતા. બધા એના હેડ ક્વાર્ટર્સ પર હુમલો કરવાના હતા. પણ આર્મીનાઅ એક ગ્રંથિએ (ધાર્મિક શીખ કર્મચારીએ) એમને વાર્યા. જો કે ચાર ઘોડેસવારો વિદ્રોહીઓ જ્યાં હતા ત્યાં મોડેથી પહોંચ્યા પણ એ વખતે તો બધા ચાલ્યા ગયા હતા. આમ કૅમ્પ પર હુમલા કરવાની યોજના નિષ્ફળ રહી.

એ જ રીતે ફિરોઝપુર કૅંટોનમેન્ટ પર હુમલો કરવામાં એમને નિષ્ફળતા મળી. ્હુમલો કરવાના ઇરાદે ગયા તો હતા પણ એમને સમાચાર મળ્યા કે ૩૦મી નવેમ્બર સુધીમાં એમને આર્મીનાં હથિયાર એક કૅમ્પમાંથી મળી જશે. એટલે બધા ટ્રેનમાં બેસીને પાછા ફરી ગયા. તેમ છતાં અમુક રહી ગયા તે ટાંગાઓ કરીને પાછા જતા હતા. સંયોગોવશાત એ દિવસે પોલીસ દળનો એક મોટો અધિકારી ત્યાં આવવાનો હતો એટલે સિપાઈઓએ ટાંગા રોકીને બધાને જમીન પર બેસાડી દીધા. એક સિપાઈને શું સૂઝ્યું કે એણે એક ગદરી રહમત અલી વાજિદને થપ્પડ મારી દીધી. આ જોઈને ભગત સિંઘ કચ્ચરમનને ગુસ્સો આવી ગયો અને એણે કંઈ જોયા જાચ્યા વગર પોતે ઓઢેલી ચાદરમાં છુપાવેલી પિસ્તોલ કાઢીને ગોળીબાર કર્યો. એમાં સિપાઈઓની ટુકડીનો લીડર માર્યો ગયો. એના બચાવમાં આવેલો બીજો એક સિપાઈ પણ માર્યો ગયો. પરંતુ તે પછીં વિદ્રોહીઓ ભાગી જવાને બદલે ઝાડીઓમાં છુપાઈ ગયા. થોડી વારમાં પોલીસની મોટી ટુકડી આવી અને આખા વિસ્તારને ઘેરી લીધો. હવે ગદરીઓ બચી શકે તેમ નહોતા. બે પોલીસના નિશાને ચડી ગયા અને બાકીના બીજા પકડાઈ ગયા. એમના પર કેસ ચલાવીને તાબડતોબ સાતને મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો, બીજાને પણ સખત કેદની સજા થઈ. જે હાથમાં ન આવ્યા એમને ‘ભાગેડૂ’ જાહેર કરવામાં આવ્યા.

પરંતુ પાર્ટી હજી હિંમત નહોતી હારી. એમણે શસ્ત્રાગારો પર હુમલાની યોજના બનાવી. જો કે એક વાર હુમલા માટે ટોળી નીકળી પણ સલામત ન લાગતાં પાછા ફર્યા અને તે પછી એમને કદીયે બીજા પ્રયાસની તક ન મળી.

ચબ્બા ગામમાં ધાડ

૧૯૧૫ની બીજી ફેબ્રુઆરીએ ગદરીઓએ ચબ્બા ગામે ધાડ પાડી તે ગદર પાર્ટી માટે ભારે નુકસાનકારક સાબીત થઈ. એમાં પકડાયેલા ગદરીઓમાંથી એક કાકા સિંઘે પોલીસના જુલમને કારણે બધું કબૂલી લીધું અને એમની પ્રવૃત્તિઓ વિશે માહિતી આપી દીધી. આના પછી પોલીસે ડેપ્યુટી સુપરિંટેંડન્ટ લિયાકત હયાત ખાનને ગદર પાર્ટીમાં જાસુસ ગોઠવી દેવાની જવાબદારી સોંપી. લિયાકતે કૃપાલ સિંઘ નામના શખ્સ મારફતે ૨૩મી ડિવીઝનમાં કામ કરતા એના ભત્રીજા બલવંત સિંઘને કામે લગાડ્યો. ૨૧મી ફેબ્રુઆરીએ વિદ્રોહ થશે એ બલવંતે જાણી લીધું. વિદ્રોહ વિશે ચર્ચા કરવા ૧૪મીએ બધા નેતાઓ લાહોરમાં એક મકાનમાં એકઠા થયા. બલવંતનો લાહોર પોલીસમાં કોઈ સંપર્ક નહોતો એટલે એણે અમૃતસરમાં પોલીસને તાર દ્વારા આ બેઠકની જાણ કરી. પણ ત્યાંથી કોઈ ન આવ્યું. બીજા દિવસે બલવંતને નજીકના ગામે માહિતી પહોંચાડવા મોકલ્યો પણ તેને બદલે એ સ્ટેશને ગયો. ત્યાં ગદર પાર્ટીના બે નેતા હતા. એમને શંકા પડી કે બલવંત કંઈક કરે છે. એ દિવસે પોલીસ ટુકડી આવી પણ બેઠક જ્યાં મળી હતી તે મકાનમાં એ વખતે માત્ર ત્રણ જણ હતા એટલે પોલીસને લાગ્યું કે છાપો મારવાનો અર્થ નથી, બધા ભેગા થાય તેની રાહ જોવી જોઈએ. આવા કેટલાક બનાવો બન્યા પછી ગદરના નેતાઓએ વિદ્રોહ ૨૧મીને બદલે ૧૯મીએ જ કરવાનું નક્કી કર્યું કે જેથી જાસૂસો અંધારામાં રહે. પણ ૧૯મીની સવારે કૃપાલ સિંઘના સંકેત પરથી પોલીસે એ મકાનમાં જેટલા ગદરી હતા એમને પકડી લીધા. ૧૯મીની રાતે ફિરોઝપુરથી ટ્રેનમાં પચાસેક ગદરીઓ કરતાર સિંઘ સરાભાની સરદારી નીચે લાહોર ઊતર્યા. એમણે સાથે ઢોલ અને હાર્મોનિયમ પણ રાખ્યાં હતાં કે જેથી કીર્તનનો ‘જથ્થો’ (મંડળી) છે એમ લાગે. ત્યાંથી તો એ હેમખેમ નીકળી ગયા પણ ૨૦મીની સવારે બજારમાં પોલીસ સાથે એમની ચડભડ થઈ ગઈ. એક જણે પોલીસ પર ગોળી ચલાવી દીધી. પછી એક જગ્યાએ પાણી પીવા રોકાયા ત્યાં ત્રણમાંથી એક પકડાઈ ગયો અને બે ભાગી છૂટ્યા.

કરતાર સિંઘ સરાભા અને બીજા બધા પંજાબ છોડી દેવાની તૈયારીમાં હતા ત્યાં તો પોલીસે આવીને છાપો માર્યો અને બધાને પકડી લીધા.

લાહોર કાવતરા કેસ

બધા સામે કેસ માંડવામાં આવ્યો જે આપણા ઇતિહાસમાં ‘પહેલા લાહોર કાવતરા કેસ’ તરીકે ઓળખાય છે. આમાં બે જણને ફાંસી અપાઈ. પરંતુ પંજાબના ગવર્નર માઇક્લ ઑડ્વાયરને શાંતિ નહોતી થઈ. એણે ‘ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ’ મંજૂર કરાવ્યો અને વ્યાપક સત્તાઓ મેળવી લીધી.

તે પછી ૮૧ જણ સામે જુદા જુદા કેસ દાખલ થયા.

કેસ દરમિયાન આરોપીઓની ઓળખ પરેડમાં એક સાક્ષી આરોપીઓને ઓળખી ન શક્યો. એણે કહ્યું કે આરોપીઓએ પાઘડીઓ બદલી નાખી છે એટલે ઓળખાતા નથી. આ સાંભળીને આરોપીઓમાંથી એક જ્વાલા સિંઘે કહ્યું કે પાઘડી બદલી છે, ચહેરા નથી બદલ્યા. જજ આ સાંભળીને ખિજાયો. એણે તરત જ જ્વાલા સિંઘને ત્રીસ કોરડા મારવાનો હુકમ કરી દીધો.

કૅનેડાથી આવેલા ગદરના નેતા બલવંત સિંઘ ખુર્દપુર માટે ઑડ્વાયરે પોતે જ લખ્યું કે આ ખૂંખાર ગદરી છે. આ ટિપ્પણીને કારણે એમને મોતની સજા કરવામાં આવી.

૧૮ વર્ષના કરતાર સિંઘ સરાભાએ પણ કબૂલ્યું કે એ વિદ્રોહ કરવા માગતા હતા. જજે એમની ઉંમરને ધ્યાનમાં લઈને કહ્યું કે એણે અપરાધ કબૂલ ન કરવો જોઈએ. વિચાર કરવા માટે સરાભાને એક દિવસ આપવામાં આવ્યો. બીજા દિવસે પણ એમણે એ જ જવાબ આપ્યો. એમને પણ ફાંસીની સજા કરવામાં આવી.

સરદાર સોહનસિંઘ ભકના સહિત ૨૪ જણને ફાંસીની સજા કરવામાં આવી. પરંતુ એમાંથી એક પણ જણે દયાની અરજી ન કરી. ફાંસીની આગલી રાતે બધા ગદરનાં ગીતો ગાતા રહ્યા. મળસ્કે જેલનો અધિકારી આવ્યો અને સમાચાર આપ્યા કે સોહન સિંઘ ભકના સહિત ૧૭ જણની ફાંસીની સજા ઉંમરકેદમાં ફેરવી દેવાઈ છે.

બીજા દિવસે ૧૯૧૫ની ૧૬મી નવેમ્બરની સવારે કરતાર સિંઘ સરાભા, જગત સિંઘ સુરસિંઘ, વિષ્ણુ ગણેશ પિંગલે, હરનામ સિંઘ સ્યાલકોટિયા અને ત્રણ ભાઈઓ બખ્શીશ સિંઘ, સુરૈણ સિંઘ અને સુરૈણ સિંઘ (બીજા)ને લાહોરની જેલમાં ફાંસી આપી દેવાઈ.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1. गदर पार्टी का इतिहास – प्रथम भाग 1912-17 (દેશ ભગત યાદગાર કમિટી, જાલંધર) પ્રથમ આવૃત્તિઃ (મૂળ પંજાબી), ૧૯૬૧, બીજી આવૃત્તિ, ૧૯૬૯. હિન્દી અનુવાદ, ૨૦૧૩.

ISBN 978-93-81144-29-9 (હાર્ડ બાઉંડ). ISBN 978-93-81144-30-5 (પેપરબૅક)

સંપર્કઃ daanishbooks@gmai.com //www.daanishbooks.com


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.