ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણઃ ૧૩ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – ગદર પાર્ટી (૫)

કામાગાટા મારૂ જહાજની ઐતિહાસિક ઘટના (૨)

દીપક ધોળકિયા

વૅનકુવર છોડ્યા પછી કામાગાટા મારૂ ૧૬મી ઑગસ્ટે જાપાનમાં યોકોહામા બંદરે પહોંચ્યું. પરંતુ હોંગકોંગ સરકારે જહાજને હોંગકોંગમાં રોકાવાની પરવાનગી ન આપી એટલે શાંગહાઈ, હોંગકોંગમાં કામધંધો શોધવાની આશા પર પણ પાણી ફરી વળ્યું. મુશ્કેલી એ હતી કે વૅનકુવરથી ખાવાપીવાનો સામાન મળ્યો હતો તે હોંગકોંગ સુધીનો જ હતો અને ત્યાંથી કલકત્તા સુધી નવો સામાન ભરવાનો હતો. યોકોહામામાં અંગ્રેજી રાજદૂતે પણ જહાજને મદદ કરવાની ના પાડી દીધી.

આ તબક્કે મુસાફરો ગદર પાર્ટીના સીધા સંપર્કમાં આવ્યા. આમ તો જહાજ કલકત્તાથી વૅનકુવર માટે નીકળ્યું અને ચાર મહિના ત્યાં પડી રહેવું પડ્યું ત્યારે જ ગદર પાર્ટીવાળા એમને ઘણી રીતે મદદ કરતા હતા. ખુલ્લી રીતે તેઓ સરકાર સાથે વાતચીત પણ કરતા હતા. એટલું જ નહીં લોટની ગૂણોમાં છુપાવીને પાર્ટીના અખબારની નકલો પણ પહોંચાડતા હતા. પરંતુ તેઓ મળી નહોતા શકતા. હવે યોકોહામામાં તો એવું કોઈ બંધન નહોતું એટલે ગદર પાર્ટીના જાપાનમાં કામ કરતા નેતાઓ, ભાઈ હરનામ સિંઘ અને મૌલના બરકતુલ્લાહ જહાજમાં આવતા, મુસાફરોને મળતા, અંગ્રેજી શાસને ભારતમાં વર્તાવેલા કેરની વાતો સમજાવતા અને અંગ્રેજ હકુમતને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવા લલકારતા.

ભારતમાં બળવાની તૈયારી

પરંતુ ગદર પાર્ટીના પ્રમુખ સોહનસિંઘ ભકનાને પાર્ટીએ ખાસ અમેરિકાથી મોકલ્યા. એમની સાથે બસ્સો પિસ્તોલ અને બે હજાર ગોળીઓ પણ બે પેટીમાં ભરીને મોકલી. એ એક હોટેલમાં ઊતર્યા અને ત્યાંથી જાપાનની ગદર પાર્ટીના બે નેતાઓએ હથિયારો કામાગાટા મારૂ પર પહોંચાડવાનું બીડું ઝડપ્યું. એમણે એક નાની હોડી લીધી, એમાં પેટીઓ ચડાવી અને રાતના અંધારામાં સાવચેતીથી કામાગાટા મારૂ પાસે પહોંચી ગયા અને દોરડાં બાંધીને પેટીઓ જહાજમાં પહોંચાડી દીધી. બીજા દિવસે એ લોકો બાબા સોહનસિંઘને લઈને, જાણે કંઈ ન બન્યું હોય તેમ જહાજ પર ગયા. બાબાએ મુસાફરો સામે જોશીલું ભાષણ કર્યું અને લોકોને બળવા માટે આહ્વાન કર્યું.

હવે જહાજના માલિકો આગળ આવ્યા. એમણે જહાજને યોકોહામાથી કોબે બંદરે લઈ આવવાનો હુકમ કર્યો. કોબેમાં પણ ગદર પાર્ટી હતી. એના નેતાઓ તોતી રામ મનસુખાની અને જવાહર લાલે મુસાફરોનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું. બધાને લઈને અંગ્રેજ રાજદૂતની કચેરીએ ગયા અને એક દેલીગેશન રાજદૂતને મળ્યું. રાજદૂતે એમની વાત માનીને ભારતમાં અંગ્રેજ સરકારને મુસાફરો માટે ૧૯ હજાર યેન આપવાની ભલામણ કરી કે જેથી એમને સીધા કલકત્તા પહોંચાડી શકાય. સરકાર માની ગઈ, જહાજને ૧૯ હજાર યેન આપી દેવાયા પણ કલકતાને બદલે મદ્રાસ જવાનો હુકમ મળ્યો. મુસાફરો કલકતા જ જવા માગતા હતા. એમણે અંગત કારણો પણ આપ્યાં. અંતે સરકારે કલકત્તા લાંગરવાની પરવાનગી આપી દીધી.

જહાજ કોબેથી રવાના થયું, રસ્તામાં સિંગાપોરમાં રોકાવાની છૂટ ન મળી અને એ ૨૬મી સપ્ટેમ્બરે હુગલીમાં કાલપી નામના બંદરે જહાજ પહોંચ્યું અને ત્યાં જ રોકી દેવાયું. મુસાફરોને આ કારણે શંકા પડી કે સરકારની દાનત સાફ નથી. મુસાફરોની શંકા આધાર વિનાની નહોતી.

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અને કડક સરકારી જાપ્તો

કામાગાટા મારૂ વૅનકુવરથી રવાના થયું તેનાં બે અઠવાડિયાં પહેલાં પહેલું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું હતું અને બ્રિટન એમાં ગળાડૂબ હતું. આખા યુરોપ અને એશિયામાં એનું જાસૂસી તંત્ર બહુ સક્રિય થઈ ગયું હતું. ગદર પાર્ટીના કાર્યકર્તાઓ સરકારની નજરમાં હતા અને જહાજના મુસાફરો ગદર પાર્ટીના સંપર્કમાં હતા તે સરકાર જાણતી હતી. સરકારે વિદેશથી આવતા કોઈ પણ માણસની હિલચાલ શંકાસ્પદ લાગે તો એને પકડીને પોલીસને હવાલે કરી દેવાની બંગાળ અને મદ્રાસ પ્રાંતોને સત્તા આપી હતી.

જહાજ પર પોલીસ

કાલપીમાં જહાજ લાંગર્યું કે તરત પોલિસો એમાં ઝડતી લેવા ચડી ગયા. મુસાફરોએ તો એના માટે તૈયારી રાખી જ હતી. એમણે ગદર પાર્ટીનાં ચોપાનિયાં, છાપાં વગેરે પણ સમુદ્રમાં ફેંકી દીધાં હતાં. ભાઈ સોહન સિંઘ ભકનાએ બે પેટી ભરીને પિસ્તોલો અને ગોળીઓ આપી હતી તેમાંથી ઘણી કટાઈ ગઈ હતી, તે બધી પણ ફેંકી દઈને કામ આવે તેવી સારી પિસ્તોલો અને ગોળીઓ સંતાડીને રાખી દીધી હતી. પોલીસે ત્રણ દિવસ જહાજના ખૂણેખૂણે કેટલીયે વાર તપાસ કરી પણ કંઈ વાંધાજનક ન મળ્યું એટલે ૨૯મી સપ્ટેમ્બરે પોલિસે જહાજને કાલપીથી બજબજ ઘાટ લઈ જવાનો હુકમ કર્યો. બજબજ ઘાટ પર એક ખાસ ટ્રેન તૈયાર રાખવામાં આવી હતી. સરકારની યોજના એવી હતી કે મુસાફરોને જહાજથી ઉતારીને સીધા ટ્રેનમાં બેસાડી દઈને પંજાબ પહોંચાડી દેવા.

પોલીસે મુસાફરોને પોતાનો સામાન સાથે લેવા ન દીધો, પણ મુસાફરોએ ગુરુ ગ્રંથસાહેબનું સુખાસન ઉપાડી લીધું. એમાં પોલીસનું કે એના ગોરા અફસરોનું કંઈ ચાલે એમ નહોતું. પરંતુ મુસાફરોમાં પણ તડાં તો પડી જ ગયાં હતાં ઘણા માનતા હતા કે પોલીસ સાથે કારણ વગર ઝઘડો વહોરી ન લેવો. જહાજમાં બે બાળકો સહિત ૩૨૧ મુસાફરો હતા, તેમાંથી ૫૯ તો ટ્રેનમાં બેસી ગયા. બાકીના મુસાફરોએ બજબજ ઘાટ પર ઊતરીને ટ્રેનમાં બેસવાની ના પાડી અને કલકત્તા જવાની માગણી કરી. એમણે કહ્યું કે તેઓ ગુરુ ગ્રંથસાહેબને કલકત્તાના ગુરુદ્વારામાં મૂકીને પછી જ બીજાં કામો કરશે. સિપાઈઓ એમને ધકેલતાં સ્ટેશને લઈ ગયા પણ એ ટ્રેનમાં ન ચડ્યા અને બેસી જઈને સબદ-કીર્તન કરવા લાગ્યા. શું કરવું તે કોઈને સમજાતું નહોતું. ઓચિંતા જ મુસાફરો સુખાસન ઊંચકીને કલકત્તા તરફ ચાલવા લાગ્યા. ગુરુ ગ્રંથસાહેબ હોવાને કારણે એમની સામે બળજબરી પણ વાપરી શકાય તેમ નહોતું. ગોરા અફસરો એમને રોકવાની કોશિશ કરતા રહ્યા પણ એમને પાછા વાળવામાં કલાકો લાગી ગયા. અંતે જો કે એમણે બધા મુસાફરોને સ્ટેશને પહોંચાડી દીધા.

રક્તપાત

પરંતુ એમની ટ્રેન તો નીકળી ગઈ હતી. અફસરો બીજી ટ્રેનની વેતરણ કરતા હતા, ત્યારે સાંજ ઢળી ચૂકી હતી અને અંધારું ઊતરવા લાગ્યું હતું. રાતવાસો કોઈ ખાલી જગ્યામાં કરવો પડે એમ હતું. મુસાફરો ફરી સુખાસનને ગોઠવીને બેઠા અને સબદ-કીર્તનમાં લાગી ગયા. એ જ વખતે સુપરિન્ટેન્ડન્ટ ઈસ્ટવૂડ હાથમાં સોટી સાથે ગુરદિત્ત સિંઘને બોલાવવા આવ્યો. એનું આ રીતે ગ્રંથસાહેબ સમક્ષ આવવું સૌને અપમાન જેવું લાગ્યું. ગુસ્સાની એક લહેર દોડી ગઈ. એમણે ઈસ્ટવૂડને ઘેરી લીધો. એક જણે એના હાથની સોટી ઝુંટવી લીધી. ઈસ્ટવૂડે પિસ્તોલ કાઢીને બે ગોળી છોડી. કોઈને ઈજા ન થઈ પણ રોષ ભભૂકી ઊઠ્યો. મુંશા સિંઘ નામનો એક મુસાફર જહાજમાંથી ઊતરતી વખતે એક પિસ્તોલ છુપાવીને લાવ્યો હતો, એણે વળતો ગોળીબાર કર્યો તેમાં ઈસ્ટવૂડ માર્યો ગયો, બીજા એક અફસર પૅટ્રીને જાંઘમાં ગોળી વાગી. રેલવે સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ પર બંદુકધારી સૈનિકોની ટુકડી ઊભી હતી. અંગ્રેજ અફસરો મુસાફરોના હુમલાથી બચવા હટી જતાં હવે આ મુસાફરો સૈનિકોના સીધા નિશાન પર હતા. ગોળીઓની રમઝટ વચ્ચે પણ મુસાફરોએ પોલીસો પર હુમલો કર્યો. એમની બંદૂકો અને તલવારો ઝુંટવીને એમના પર જ હુમલો કર્યો. કેટલાક સિપાઈ આમાં માર્યા ગયા કે ઘાયલ થયા. પરંતુ ફોજીઓના હુમલા સામે મુસાફરો ટકી ન શક્યા. એ બજાર તરફ ભાગ્યા તો પણ એમને નિશાન બનાવ્યા. આમાં એક દુકાનદાર પણ શિકાર બન્યો.

ધીંગાણું બંધ થયું ત્યારે આ અંધાધૂંધીમાં પચાસ-સાઠ મુસાફરો ભાગી છૂટ્યા હતા; ૧૨ જણના જાન ગયા. બીજી લાશો સમુદ્રકાંઠે કે બજારમાં મળી. સાતને ગંભીર ઈજાઓ સાથે હૉસ્પિટલ પહોંચાડવા પડ્યા. બીજા ૨૯ને કેદ કરી લેવાયા. આના માટે તપાસ પંચ નિમાયું તેના રિપોર્ટ પ્રમાણે ૩૨૧માંથી ૨૬૦ જેલોમાં હતા અને ૧૯નાં મોત ગોળીથી થયાં હતાં.

૦૦૦

કામાગાટા મારૂની ઘટના ગદર પાર્ટીના સશસ્ત્ર સંઘર્ષના ઇતિહાસનું મહત્વનું અંગ છે, પરંતુ મુખ્ય અંગ નથી. એ મુખ્ય ઝાડમાં ફૂટેલી નવી શાખા છે, એક મહત્વની આડકથા છે. એ કથા ગદર પાર્ટીના કાર્યક્રમનો ભાગ નહોતી પરંતુ સૈદ્ધાંતિક રીતે એ ગદરના સિદ્ધાંતોની નજીક હતી. પરંતુ કામાગાટા મારૂ સાથે ગદરની કથાનો અંત નથી આવતો.

ગદર કથા હજી આગળ ચાલશે.

સંદર્ભઃ

1. गदर पार्टी का इतिहास – प्रथम भाग 1912-17 (દેશ ભગત યાદગાર કમિટી, જાલંધર) પ્રથમ આવૃત્તિઃ (મૂળ પંજાબી), ૧૯૬૧, બીજી આવૃત્તિ, ૧૯૬૯. હિન્દી અનુવાદ, ૨૦૧૩.

ISBN 978-93-81144-29-9 (હાર્ડ બાઉંડ). ISBN 978-93-81144-30-5 (પેપરબૅક)

સંપર્કઃ daanishbooks@gmai.com //www.daanishbooks.com


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણઃ ૧૩ :: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – ગદર પાર્ટી (૫)

  1. Kishor Thakr
    September 13, 2019 at 12:02 pm

    આપણે ત્યાં શાળાકોલેજોમાં ઇતિહાસમાં ગદર પાર્ટી અંગે ખાસ શીખવવામાં આવતું નથી આથી મોટભાગનાએ તો તેનું નામ જ જાણેલું છે અને કેટલાકે તો નામ પણ જાણ્યું નથી આથી સવિસ્તર માહિતી આપવા બદલ દીપકભાઇનો આભાર

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.