હુસ્ન પહાડી કા – ૧૩ – ખૈયામ સાહેબની સ્મૃતિ અને ‘પહાડી’ ગીતોનાં સર્જનને નમન

અપને આપ રાતોંમેં ચીલમનેં સરકતી હૈ /\ કહીં એક માસૂં નાજુક-સી લડકી /\ આપ યું ફાસલોંમેં ગુજ઼રતે રહેં

– ભગવાન થાવરાણી

મહેરબાની  પહાડીની  કે  એના  સ્પર્શ  કેવળથી
કફન ઓઢીને સૂતેલાં સ્મરણ જીવંત થઈ ઊઠ્યાં ..

હળવી ભાષામાં કહીએ તો પહાડી જેમની  ‘ રોજી-રોટી ‘ હતી એવા સંગીતકારોમાંથી રવિ તો વર્ષો પહેલાં ગયા. મોહમ્મદ ઝહૂર હાશમી ઉર્ફે ખય્યામ ( અથવા ખૈયામ ) હમણાં ગયા. અસલમાં ગૈરફિલ્મી ભજનો માટે લખવા ધારેલો આ હપ્તો હવે એમની સ્મૃતિને સમર્પિત. આમેય, રાગ પહાડીની નિસબત છે ત્યાં લગી ખૈયામ અને  રવિ જેવા પહાડી-પુત્રોને એક હપ્તામાં ન્યાય આપી શકાય નહીં.

લેખમાળાના બીજા જ મણકામાં આપણે ખૈયામને લીધેલા- બલ્કે લેવા પડ્યા હતા. એમનું પહાડી સર્જન જ એટલું વિપુલ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. એ વખતે એમની બન્ને પહાડી બંદિશો એક જ ફિલ્મ  ‘ શગુન ‘ ( ૧૯૬૪ )ની હતી. (‘ તુમ અપના રંજો-ગમ અપની પરેશાની મુજે દે દો ‘  અને  ‘ પરબતોં કે પેડોં પર શામ કા બસેરા હૈ ‘ ) એમના કેવળ પહાડી ગીતો વિષે લખવું હોય તો બીજા દસ હપ્તા લખી શકાય ! એ રાગની એમની અમર રચનાઓ  ‘ બહારોં મેરા જીવન ભી સંવારો ‘ ( આખરી ખત -૧૯૬૬-લતા ),  ‘ જાને ક્યા ઢૂંઢતી રહતી હૈં યે આંખેં મુજ મેં ‘  ( શોલા ઔર શબનમ – ૧૯૬૧ – રફી ) થી માંડીને કભી કભી, નૂરી, ઉમરાવ જાન, રઝિયા સુલતાન, ત્રિશૂલ, ખાનદાન જેવી સફળ ફિલ્મોના કેટલાય ગીતો ટાંકી શકાય, પણ આજે ફરી વાર આપણે એમની એક જ ફિલ્મ  ‘ શંકર હુસૈન ‘ ( ૧૯૭૭ ) અને એ ફિલ્મના ત્રણ પહાડી ગીતોની વાત કરવી છે. સાથે સાથે, અમિતાભ બચ્ચન નામના વાવાઝોડાને કારણે બીજી અનેક ફિલ્મોની જેમ એ દૌરમાં ફેંકાઇ ગયેલી આ સુંદર ફિલ્મની વાત પણ.

આવું અનોખું (અને કેટલાકના ભવાં ચડી જાય તેવું !) નામ ધરાવતી આ ફિલ્મના નિર્દેશક તરીકે નામ તો હતું યુસુફ નકવીનું, પણ અેવું લાગે છે કે કથા- પટકથા-સંવાદ ઉપરાંતનો પરદા પાછળનો દોરીસંચાર કમાલ અમરોહી સાહેબનો હતો. ફિલ્મની અસામાન્ય વાર્તા ઉપરાંત ફિલ્મમાં સમાવાયેલા નાનકડા કસબાના રસ્તાઓ, મહોલ્લો, મકાનો, નદી, નદી પરનો પૂલ અને એ સર્વેનું કુશળ સંમિશ્રણ કોઈક કુશળ, સંવેદનશીલ હાથ ભણી આંગળી ચીંધે છે.

બે ગામો વચ્ચે પરિવહનના માધ્યમ તરીકે ચાલતી ફેરીમાં બેઠેલ યુગલ મધુ ચંદા અને સુહૈલ (ફિલ્મમાં કુસુમ/કુલસુમ – અજય શંકર ) ને એક વૃદ્ધ સહ-મુસાફર (પ્રદીપ કુમાર) એમના રુપકડા બાળકનું નામ પૂછે છે અને બાળકનું નામ શંકરહુસૈન સાંભળી અચંબિત રહી જાય છે. ત્યાર બાદની ફિલ્મ ફ્લેશબેકમાં ચાલે છે. આ ફેરી બોટ પણ જાણે ફિલ્મનું એક પાત્ર છે.

કસબાના ડોક્ટર ઉદયશંકર (ડો. શ્રીરામ લાગૂ) ને એક વાર, પૂરથી તબાહ થયેલા બાજૂના ગામમાં એક નિરાધાર મુસ્લિમ બાળક હુસૈન મળી આવે છે. બાળક મુસ્લિમ છે એની જાણ પહેલેથી હોઈ, વિધુર ડોક્ટર અને એમના વિધવા બહેન દીના પાઠક એનો ઉછેર ઇસ્લામ ધર્મના નિયમો અનુસાર પોતાના બાળકો અજય શંકર અને મધુ માલિની સાથે કરે છે. ત્રણેય ગંગા-જમની તહઝીબમાં ઊછરીને મોટા થાય છે. નાનો હુસૈન એટલે ફિલ્મી સિરિયલોનો જાણીતો અભિનેતા કંવલજીત. મોટો પિતાના નકશે-કદમ પર ચાલીને ડોક્ટર બને છે. હુસૈન હજી ભણે છે.

ફેરી બોટના મુકાદમ મીર સાહેબ (જાગીરદાર) એમની પુત્રી કુલસુમ (મધુ) સાથે માંડ-માંડ પેટિયું રળતા હોય છે. ફેરીમાં આવજા કરતાં હુસૈનની આંખો કુલસુમ સાથે મળે છે. હુસૈનની જેમ આ કુલસુમ પણ મીર સાહેબને, તબાહ થયેલા હિંદુ પરિવારની નિશાની તરીકે મળી આવી હોય છે. કુલસુમ ત્યારે કુસુમ હતી અને એ વીતેલા બચપણની યાદો મંદિર અને ઘંટારવના પ્રતીકરૂપે એના સુષુપ્ત મનને સતત ઢંઢોળતી રહે છે. એ જીવન કને પહોંચવા એ નિદ્રાવસ્થામાં રાત્રિના અભાનપણે નીકળી પડતી હોય છે. ફિલ્મનું પહેલું પહાડી ગીત, આ પરિવેશમાં ઘરેથી નીકળી પડેલી કુલસુમ-લતાના કંઠે છે. કૈફ ભોપાલી રચિત એ કાવ્ય એક નઝ્મ છે. શબ્દો :

अपने आप रातों मे  चिलमनें सरकती हैं
चौंकते हैं  दरवाज़े  सीढ़ियाँ  धड़कती हैं
अपने आप ..

एक  अजनबी  आहट  आ रही है कम-कम सी
जैसे दिल के परदों पर गिर रही हो शबनम-सी
बिन किसीकी याद आए  दिल के तार हिलते हैं
बिन  किसीके  खनकाए  चूड़ियाँ  खनकती हैं
अपने आप ..

कोई पहले दिन जैसे  घर किसीके जाता हो
जैसे  ख़ुद  मुसाफ़िर  को  रास्ता बुलाता हो
पाँव  जाने  किस जानिब  बे-उठाए उठते हैं
और छम-छमा-छम-छम  पायलें छनकती हैं
अपने आप ..

जाने  कौन   बालों  में  उँगलियाँ  पिरोता  है
खेलता  है  पानी से   तन-बदन  भिगोता  है
जाने  किसके  हाथों  से  गागरें  छलकतीं हैं
जाने किसकी बाँहों में  बिजलियाँ लपकतीं हैं
अपने आप …

ખૈયામ સાહેબના મોટા ભાગના ગીતોનો ઉપાડ સાવ હળવેકથી સરકતા આવતા ભારતીય વાધ્યોથી થાય છે હંમેશા. એમાં, હવે પ્રવેશનારા ગાયકના મખમલી અવાજ અને કવિતાના મૃદુ પીછાં-સમ સ્પર્શની એંધાણી હોય છે, અને પૂરેપૂરી આમન્યા પણ ! એ પ્રારંભિક વાજિંત્ર છડીદાર માત્ર હોય છે આવનારા શબ્દો અને ધ્વનિના. જાણે હવે પછી ઘટનારી મુખ્ય ઘટનાનો માર્ગ પ્રશસ્ત કરતા હોય !  આવી સાંગિતિક અદબના કારણે જ કદાચ અંગત જિંદગીમાં પણ ખૈયામ શાલીનતાની પ્રતિકૃતિ હતા એવું એમને જાણનારા લોક કહે છે. આ ગીત (અને હવે પછીના બન્ને પહાડી ગીતો પણ !) શબ્દો અને સંગીત દ્વારા, આંખો બંધ કરીને જોઈ શકાય એવું દ્રષ્ય સર્જે છે.  પ્રસ્તૂત ગીતના શબ્દો, માત્ર નાયિકાને જ નહીં, ભાવકને પણ આંગળી ઝાલીને એક એવા જગતમાં દોરી જાય છે જ્યાં રાત્રિના સન્નાટામાં સ્વયંભૂ પરદાઓ સરસરે છે, દરવાજાઓ ખખડે છે, સીડીઓ ધબકે છે, જ્યાં અજાણ્યા લાગતા પણ કોક ભવના પરિચિત પગરવ સંભળાય છે અને એ સાંભળીને હૃદયના દ્વારે ઝાકળ ટપકે છે. પોતાની મેળે !

ગામનો એક લાંબો સૂમસામ રસ્તો દ્રષ્ટિગોચર થાય છે જ્યારે લતા કહે છે, જાણે વટેમાર્ગુને રસ્તો બોલાવે છે ! ઓહ ! એ એકલવાયા રસ્તાનું દ્રષ્ય ! નઝ્મમાં એક મખમલી કલ્પન છે. આ કોણ છે જે વાળમાં આંગળીઓ પરોવીને પસવારે છે ? આ કોણ છે જે પાણીની છાલકો ઉછાળી દેહને ભીંજવે છે ? આ કોના હાથમાંની ગાગરોમાંથી જલાભિષેક થાય છે અને કોના બાહુઓમાથી વીજળીના ચમકાર-શો સ્પર્શ અનુભવાય છે ? અજનબી કૌન હો તુમ ?

આવી ધુનો, આવી સૃષ્ટિનો સંસ્પર્શ માણવા સાનુકૂળ કાન અને હૃદય જોઈએ નહીંતર એવું બને કે લતા જ્યારે દિલના પડળો પર શબનમ વરસવાની વાત સુરો થકી કરે  ત્યારે સમાંતરે આપણા દિલને પણ થતો ઝાકળ-સ્પર્શ ચૂકી જવાય !

ઉપરોક્ત ગીત, બે ચરિત્રોમાં વિહરતી નાયિકા એના કુસુમ વાળા ચરિત્રમાં ગાય છે અને ગીતના અંતે એને ચાહતા અજય શંકરને મળે છે તો હવે પછીનું પહાડી રફી-ગીત ફિલ્મનો નાયક હુસૈન એની પ્રેમિકા કુલસુમને કલ્પના-જગતમાં સ્મરીને ફેરી-બોટના કઠેડે ઊભો-ઊભો ગાય છે. શબ્દો કમાલ અમરોહીના છે જે પોતે એક અચ્છા કવિ હતા. (‘ મૌસમ હૈ આશિકાના ‘ – પાકીઝા) :

कहीं एक मासूम नाज़ुक-सी लड़की
बहुत  ख़ूबसूरत  मगर साँवली – सी
मुझे अपने ख़्वाबों की बाँहों में पाकर
कभी  नींद  में  मुस्कुराती  तो  होगी

उसी नींद में कसमसा – कसमसा कर
सरहाने  से  तकिये  गिराती तो होगी ..

वही ख़्वाब दिल की मुँडेरों पे आ के
उसे  मन  ही  मन में  लुभाते तो होंगे
कई साज़  सीने  की  ख़ामोशियों में
मेरी  याद  से  झनझनाते  तो  होंगे
वो  बेसाख़्ता  धीमे – धीमे  सुरों में
मेरी धुन में कुछ गुनगुनाती तो होगी ..

चलो  ख़त लिखें जी में आता तो होगा
मगर  उँगलियाँ  कपकपाती  तो  होंगी
क़लम  हाथ  से  छूट  जाता  तो  होगा
उमंगें  क़लम  फिर  उठाती  तो  होंगी

मेरा नाम अपनी किताबों पे लिख कर

वो  दाँतों  में  उँगली  दबाती तो होगी ..
जुबां से कभी ‘उफ़्फ़’ निकलती तो होगी

बदन  धीमे  – धीमे  सुलगता  तो  होगा

कहीं   पे  कहीं   पाँव   पड़ते  तो  होंगे
ज़मीं  पर   दुपट्टा  लटकता  तो  होगा
कभी  सुबह  को  शाम कहती तो होगी

कभी  रात  को  दिन  बताती तो होगी ..

हरेक  चीज़ हाथों से गिरती तो होगी

तबीयत पे हर काम खलता तो होगा

पलेटें   कभी   टूट  जाती  तो  होंगी

कभी  दूध  चूल्हे पे जलता तो होगा
ग़रज़  अपनी  मासूम  नादानियों पर
वो नाज़ुक – बदन झेंप जाती तो होगी …

અહીં દૂર બેઠેલી કોઈક પોયણી-શી છોકરીની કલ્પનાઓ છે. બેહદ રંગીન. પોતાના પ્રેમીને યાદ કરીને એ શું-શું કરતી હશે, કેવા-કેવા છબરડા વાળતી હશે એની એક કવિ જ ચીતરી શકે એવી છબીઓ. પાંચમાંના પ્રત્યેક બંધમાં અલગ-અલગ ચિત્ર છે. આ ચિત્રોમાં રંગો પૂરે છે ખૈયામની એટલી જ મુલાયમ પહાડી ધુન અને રફીનો સાયાસ મુગ્ધતામાં ઢળાયેલો ફુસફુસાહટમય અવાજ ! ગીતનો છેલ્લો – હાથમાંથી  ‘ પલેટ ‘ પડી જવાનો અને દૂધ દાઝી જવાનો – બંધ કેવળ ફિલ્મમાં છે, ગીતના શ્રાવ્ય સંસ્કરણમાં નથી.

કોઈ ઊભા કરેલા સેટને બદલે ફેરી – સ્ટીમર અહીં વાસ્તવિક છે. મુસાફરો ચડે છે, ઉતરે છે. દૂર જમીન દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. હુસૈન-કંવલજીત એકલો, પોતાની દૂર બેઠેલી અને સ્વયંમાં સિમટવા ટેવાયેલી મહબૂબા વિષે વિચારે છે તો બાજુના કઠેડાને અડેલીને પ્રેમાલાપમાં નિમગ્ન અન્ય યુગલ ક્યારેક એક-બીજાને તો ક્યારેક એને સાંભળે છે. એક વાર તો બાજુવાળો યુવક, નાયકની પંક્તિઓથી ઉદ્વેલિત થઈને  ‘ ભઈ વાહ ! ‘ પણ પોકારી ઊઠે છે ! કવિતાને પૂર્ણ ઉજાગર થવાની મોકળાશ આપતા વાધ્યોમાં ક્યારેક સારંગી, ક્યારેક જલતરંગ, ક્યારેક બાંસુરી, ક્યારેક સિતાર તો લગભગ નિરંતર સાથે એવું સંતૂર અદબપૂર્વક હાજરી પૂરાવે છે.

ગીતમાં ક્યાંક-ક્યાંક રાગ યમન-કલ્યાણ ઊભરી આવે છે પણ મૂળ અને સ્થાયી સુરો પહાડીના છે. કહેવાય છે કે આ ગીત યેસુદાસના અવાજમાં પણ ધ્વનિમુદ્રિત થયું હતું પણ પછી કમાલ અમરોહીને સંતોષ ન થતાં એમને મહાન રફી પાસે જવું પડ્યું હતું.

ફિલ્મનું અંતિમ પહાડી ગીત. આ રચના જાન્નિસ્સાર અખતરની છે (જાવેદ અખતરના વાલિદ) :

आप   युं   फासलों  से  गुज़रते   रहे
दिल पे क़दमों की आवाज़ आती रही

आहटों    से   अंधेरे     चमकते   रहे

रात   आती   रही   रात   जाती  रही
गुनगुनाती   रहीं   मेरी   तन्हाईयां
दूर बजती रहीं कितनी शहनाइयाँ
जिंदगी  जिंदगी  को  बुलाती रही
आप युं ..

क़तरा – क़तरा पिघलता रहा आसमां
रूह  की  वादियों  में  न  जाने  कहाँ
एक  नदी  दिलरुबा  गीत  गाती रही
आप युं ..

आपकी  गर्म  बाँहों  में  खो  जाएँगे
आपके   नर्म  ज़ानों  पे  सो  जाएँगे
मुद्दतों   रात    नींदें   चुराती   रहीं
आप युं …

ગીતની શરુઆત લતાના હળવા આલાપથી થાય છે. ગામની નદીના પ્રવાહમાં દીવડાઓ સરાવતી સ્ત્રીઓ. મુખડાની શરુઆતી પંક્તિના  ‘આપ’ નું ઉચ્ચારણ લતા  ‘ અ્હાપ ‘ કરે છે એમાં હળવા હાસ્ય અથવા ઉપહાસનો સ્પર્શ છે. પ્રથમ ગીતની જેમ આ પણ નાયિકાના કુસુમ-સ્વરૂપનું સ્વપ્નિલ સંસ્કરણ છે. નદીના આ છોર પર નાયિકા છે તો થોડેક દૂરના પૈદલ પુલ પરથી સહનાયક સુહૈલ પગપાળા પસાર થઈ રહ્યો છે. કવિતા આ દ્રશ્યને નજાકતથી શબ્દોમાં મૂકે છે. તમે દૂરથી પસાર થતા રહો અને તમારા પગલાંની ચાપ અમારા દિલ ઉપર ફરી વળે !

तुम   किसी  रेल – से   गुज़रते  हो
brमैं  किसी  पुल – सा  थरथराती  हुँ ..

પહેલા અંતરા પહેલાં ફરી આલાપ. નાયિકાની એકલતાનો ગણગણાટ અને સાથેજ એ એકલતાને વિખેરતી શરણાઈઓનો ધ્વનિ ! મૌન કાંઠાઓનું જીવન પાણીના ખળખળાટને ઝંખતું હોય તેમ. અહીં શબ્દો વચ્ચેનું મૌન વાચાળ છે, શબ્દો કરતાં ય વધુ બોલકું.

બીજો અંતરો લહેજો બદલે છે. હવે અવાજ ફુસફુસાહટનું રૂપ પકડે છે. આકાશ બૂંદ-બૂંદ પીગળે છે. આત્માની ખીણમાં વહેતી નદી ગીત ગાય છે જેના પડઘા દૂર-દૂર લગી ગુંજે છે. પરદા પર, ફરી એ જ નદીમાં કોઈકની ડૂબતી આશાને માંડ પ્રજ્વલિત રાખતા દીપકો સંચરે છે.

પ્રેમી હવાઓમાંથી સંદેશો ઝીલી આવી પહોંચે છે, નાયિકાની ધડકનોની દોરી પકડીને. નાયિકા ફરી મુખડાના  ‘ આપ ‘ માં હાસ્ય ઉમેરે છે અને ભેટી પડે છે નાયકને. એના સાથળ પર માથું મૂકે છે ( ઉર્દૂમાં સાથળને ज़ानु કહે છે ). લતાનો અવાજ નિદ્રામય અને આત્યંતિક મૃદુ બને છે, જાણે નિદ્રાની ખીણમાં ધકેલાતા પહેલાંના અંતિમ ઉચ્ચારણો !

હવે બન્ને સાથે છે. પાછળ નદીમાં પૂર્ણ પ્રકાશિત દીવડાઓ આશામય છે. હવે  ‘ આહ્પ યું ‘ નો લહેકો આનંદ, સંતુષ્ટિનો છે.

ફિલ્મનો અંત કરુણ – મંગલ છે. વર્તમાનમાં પરત ફરી એ શંકરહુસૈન નામના બાળકના ઉજ્જવળ અને સલામત ભવિષ્યની આશાઓ જગાવે છે.

ખૈયામ સાહેબને શ્રદ્ધાંજલિરૂપ આ આલેખમાં એમની એક જ ફિલ્મના ત્રણ-ત્રણ ગીતો ( અલબત, મારી અંગત પસંદગી અનુસાર ! ) પાત્રતા પામે એ એમની ઊંચાઈ ઉપરાંત પહાડી-પ્રિયતાની ગવાહી છે. એમને વિદાય આપતાં, એમની વિદાય લેતાં હૈયું ખચકાય છે. એ પહાડીનો પર્યાય હતા. મને એમનું વધુ એક પહાડી ગીત અત્યંત પસંદ છે. ફિલ્મ  ‘ દિલે-નાદાં ‘ ( ૧૯૮૨ )નું કિશોર કુમાર – લતાનું ગાયેલું  ‘ચાંદની રાત મેં એક બાર તુમ્હેં દેખા હૈ ‘ . શબ્દોમાં નહીં જઈએ. ગીત જુઓ :

આ રચનાનો જાદુ, લતા (અને કિશોર પણ !) દ્વારા ગવાયેલા એક શબ્દ-વિશેષમાં ભર્યો છે. ગીતના ઉપાડ પછી કિશોરકુમાર  ‘ ખુદ પે ઈતરાતે હુએ, ખુદ સે શરમાતે હુએ ‘ માં જે રીતે  ‘ हुए ‘ શબ્દને બહેલાવે છે એ, અને વિશેષ તો લતા – દેવી લતા- મહાન લતા – પછીના અંતરાઓમાં  ‘ ફૂલ બરસાતે હુએ, પ્યાર છલકાતે હુએ ‘ માં  ‘ हुए ‘ શબ્દને પૂરા બ્રહ્માંડનો ફેરો લગાવીને પલકવારમાં ફરી સમ પર આવી થંભાવે છે ! એ સાંભળી- અનુભવી આપણો આ ભવસાગરનો ફેરો વસૂલ થયાનો અહેસાસ થાય છે અને લતા – ખૈયામ – પહાડી આગળ શીશ ફરી – ફરી ઝુકે છે !

હા, ફૌઝિયા સૂમરો નામની સિંધી લોકગાયિકાએ આ જ તર્જથી ‘પ્રેરિત’ થઈને સિંધી ભાષામાં એક ગીત ગાયું. મુખડાના સિંધી શબ્દો છે  ‘ કાલ ભી રાત જો તોખે ઓ પિરીં યાદ કયમ ‘ ( કાલે રાતે પણ હે પ્રિયતમ ! તને મેં યાદ કર્યો ) :

કોણ કોનાથી  ‘ પ્રેરિત ‘ થયું એ પળોજણને અભેરાઈએ મૂકી સંગીત – માત્ર સંગીતને નમન કરીએ.

ખૈયામ સાહેબની સ્મૃતિ અને સર્જનને પણ ફરી નમન …

આવતા પખવાડિયે સ્વાદ બદલવા, થોડાક ગૈર-ફિલ્મી પહાડી ગીતો-ગઝલો-ભજનોનું આચમન કરી ત્યાર બાદના મણકામાં  ફરી પાછા મૂળ પ્રવાહમાં ગોઠવાઈ જઈશું.


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “હુસ્ન પહાડી કા – ૧૩ – ખૈયામ સાહેબની સ્મૃતિ અને ‘પહાડી’ ગીતોનાં સર્જનને નમન

  1. Samir
    September 8, 2019 at 3:13 pm

    ખૈયામ સાહેબ એટલે મખમલી રચના ઓ ! ભગવાનભાઈ એ પહાડી સાથે આ મહાન સંગીતકાર ની વિદાય ને બરાબર સાંકળી દીધી છે. શંકર હુસેન ના બે ગીતો જે એક લતાજી એ અને બીજું રફી સાહેબે કેટલું મખમલી રીતે ગાયા છે અને તે બંને પહાડી ની પેદાશ છે. આ રાગ પહાડી માંથી શું શું નહિ નીકળે !
    ખુબ ખુબ આભાર !

    • Bhagwan thavrani
      September 14, 2019 at 5:36 pm

      તમારી ટિપ્પણી ‘ એકે હજારા ‘ સમ હોય છે સમીરભાઈ !
      આભાર !

Leave a Reply to Bhagwan thavrani Cancel reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.