કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ– ૧૫ – ૧૯૮૦: ચમત્કારનો દેશ – ગુજરાત!

image

કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે

હું ભુજ પહોંચ્યો ત્યારે જાણવા મળ્યું કે અહીં એક નવી જ બટાલિયન આવી હતી. અગાઉ મેં ભુજ છોડ્યું ત્યારે પંચાવનમી બટાલિયન હતી. અત્યારે ૪૮મી -એટલે ૧૯૬૮ બાદ ભુજમાં આવેલી આ ત્રીજી બટાલિયન હતી. નવા અફસરો અને નવા ભરતી થયેલા સૈનિકો પ્રથમ વાર ભુજ આવ્યા હતા. હું પહોંચ્યો ત્યારે રાજસ્થાનથી શ્રી. નારાયણસિંહ નામના પ્રૌઢ અને સાત્વિક પ્રકૃતિના અફસર કંપની કમાંડરના હોદ્દા પર પદોન્નત થઈને આવ્યા. તેમને વિગો કોટ મોકલવાનું નક્કી થયું. મારી જવાબદારી સામરિક (Operations) ક્ષેત્રની હતી, તેથી નવી કંપની તથા નવા કંપની કમાંડરને તેમની જવાબદારીનું ક્ષેત્ર, સીમા પરના બાઉંડરી પિલર્સ (સીમા સ્થંભ)નું સ્થાન વિગેરે સમજાવવા હું ચોકી પર ગયો. નારાયણસિંહજીને મેં તેમની ઑપરેશનલ જવાબદારી તથા આખા વિસ્તારની બારીકાઈથી માહિતી આપી તેથી તેમણે મને પુછ્યું, “સર, આપ હમણાં જ પોસ્ટીંગ પર આવ્યા છો, પણ આ વિસ્તાર વિશે  આટલા ઉંડાણથી કેવી રીતે જાણો છો?” મેં સહેજ હસીને એટલું જ કહ્યું કે એક તો હું ગુજરાતનો વતની છું, અને બીજું, કચ્છના મોટા અને નાના રણમાં સેવા બજાવી ચૂક્યો છું! 

રાતવાસો ત્યાં કર્યા બાદ હું પાછો ભુજ પહોંચ્યો.

બીજા દિવસે મને નારાયણસિંહજીનો ફોન આવ્યો.

“સર, આપે ગઈકાલે કહ્યું હતું કે આ પહેલાં આપ ભુજમાં જ ડેપ્યુટી કમાન્ડન્ટ હતા. ગઈ કાલે રાતે એક એવો પ્રસંગ બની ગયો, જેમાં ચાર-પાંચ વર્ષ પહેલાં થઈ ગયેલી વાતનો ઉલ્લેખ થયો. મને ખબર નથી કે આપ તે વખતે અહીં હતા કે નહિ. પહેલાં તો આપને ગઈકાલના પ્રસંગની વાત કરું.”

વાત આ પ્રમાણે હતી.

અમારી ચોકીઓમાં  નાની-મોટી  હાજત માટે નિયત સ્થાન હોય છે. નવી આવેલી કંપનીના એક આળસુ જવાને રાત્રે રોન ફરતી વખતે નિયત સ્થાનને બદલે ચોકીની બહાર એક ઝાડના ઠુંઠા પાસે લઘુશંકા કરી. થોડી વારમાં જ તે એકાએક ધુણવા લાગ્યો. રાતના રોનમાં  સૈનિકોની નાની ટુકડી ડ્યુટી કરતી હોય છે. સાથીઓ તેને ધુણતો જોઈ ચોંકી ગયા. તેમણે તરત નારાયણસિંહજીને ખબર કરી. જવાનને મેડીકલ રૂમમાં ખસેડવામાં આવ્યો. નારાયણસિંહજી અત્યંત ધાર્મિક અને સંત પ્રકૃતિના સદ્ગૃહસ્થ હોવા ઉપરાંત psychic હતા. તેમણે મંત્રોચ્ચાર શરુ કર્યા અને મંદિરમાંથી લાવેલ ચરણામૃત જવાનના મોઢા પર છાંટ્યુ.

થોડી વારે જવાન નિશ્ચેટ થયો. તેની આંખો હજી પણ અદ્ધર ચઢેલી હતી. ધીમે ધીમે તે કશુંક બબડવા લાગ્યો.  તે કોઈ વિચીત્ર ભાષામાં બોલી રહ્યો હતો. નારાયણસિંહજીએ તેને ઉદ્દેશીને કહ્યું, “મહારાજ, અમને સમજાય તેવી ભાષામાં આદેશ આપો. અમારાથી બનશે તે બધું કરીશું.”

જવાનના મુખમાંથી ફરીથી શબ્દો નીકળવા લાગ્યા. હવે તે હિંદી બોલવા લાગ્યો. “કેવા ખરાબ લોકો અહીં આવવા લાગ્યા છે! આ માણસે મારી જગ્યા અપવિત્ર કરી. તેને સજા મળવી જ જોઈએ. અમે ભલે ભૌતિક રીતે હાજર નથી, પણ હંમેશા તમારી મદદ કરતા રહીએ છીએ તેનું તમને ભાન છે ખરું?

“રાતના વખતે તમારા ઉંટ અને બકરીઓ ચોકીમાંથી બહાર ભટકી જાય છે તો અમે તેમને પાછા લાવતા હોઈએ છીએ. આનો ઉપકાર માનવાને બદલે તમારા લોકોએ મા-દીકરીની કબર ખોદી કાઢી હતી. તેમણે કસુરવાર લોકોને ચીમકી આપી હતી, પણ તમે હજી સુધર્યા નથી. તમારું શું કરવું તે અમને સમજાતું નથી. વાત હદ બહાર ન જાય તે પહેલાં તમે ચેતી જાવ.”

“અમારી ભુલ માટે અમને ક્ષમા કરશો. હવે અમે શું કરીએ તો તમને શાંતિ થાય?” નારાયણસિંહજીએ પુછ્યું.

“સદીઓથી અમે તરસ્યા છીએ. અમને પાણી આપો.”

નારાયણસિંહજીએ તરત જ નિર્દેશીત જગ્યામાં પાણી ભરેલું માટીનું કુંડું મૂકાવ્યું. “મિડિયમ” જવાનના શરીરમાં પ્રવેશેલ આત્માએ કહેલી વાતોનું તથ્ય જાણવા તેમણે મને ફોન કર્યો હતો.

મારા માટે આખી વાત વિસ્મયકારક હતી. એક સાવ અજાણ્યો જવાન જે પહેલી જ વાર પંજાબથી નવો-સવો ભરતી થઈને આવ્યો હતો, ભાનમાં કે બેભાન અવસ્થામાં આટલી જુની વાતો કહી શકે તે માન્યામાં આવે તેવી વાત નથી, છતાં તે બની. હું હજી સુધી આ બનાવનું રહસ્ય પામી શક્યો નથી. આને વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, આખ્યાયિકા કે દંતકથા કહો. પણ જે બન્યું તેનો હું સાક્ષી છું. એક વાત સાચી: જે જગ્યાની હું વાત કરું છું, તે જગ્યા લોથલ અને ધોળાવીરા જેટલી પુરાણી છે તેમાં કોઈ શંકા નથી. તમને કદી ત્યાં જવાનો અવસર મળે તો તમને એક વિશિષ્ટ વાતાવરણનો અહેસાસ થયા વગર નહિ રહે. મારી વાત કહું તો આ પ્રસંગના વિચારથી જ રોમાંચ થઈ આવે છે.

*********

સ્મૃતિઓ...

સંધ્યા ઓસરવા લાગી છે. સૂર્યાસ્તમાંથી તે એક અદ્ભૂત યોગ તરફ વધી રહી છે. ભૌતિકની પેલે પાર, પેલા twilight zone તરફ. જિપ્સીએ ખુલ્લા આકાશની નીચે સ્લીપીંગ બૅગમાં પેસી આંખ બંધ થાય ત્યાં સુધી આકાશ તરફ જોઈ તેના મનમાં ઉઠેલા અનેક પ્રશ્નોના જવાબ શોધતાં રહેવાનું છે. આ જાણે ઓછું હોય તેમ જીવનનું તાત્પર્ય,  વિધીનાં વિધાન, જીવનની વણઝારમાં મળેલ અનેક સાથી પ્રવાસીઓના સાથ સંગાથનું મહત્વ અને મહાત્મ્ય…. આ પ્રશ્નો પણ સપ્તર્ષિ મરક મરક સ્મિત કરીને પૂછી રહ્યા છે.

જિપ્સી પાસે તેના જવાબ નથી, પણ મનોમન તે એટલું તો જાણે છે કે ઉત્તર સપ્તર્ષિ પાસે જ છે!


સમાપ્ત


કચ્છનું રણ… ઉત્તરકથા.

આજે આ શ્રેણી સમાપ્ત થાય છે. તેશ્રેણીના કેટલાક હફ્તા વાંચી વાચકોના મનમાં પ્રશ્ન થયા હતા. કેટલાક પ્રશ્નો હતા :

આ અંધશ્રદ્ધા નહીં તો બીજું શું છે?

આજના યુગમાં કોઈ વાત clinical evidence વગર માની શકાય નહીં.

શ્રેણીમાં લખાયેલ વાતોને કોઈ વજુદ નથી કેમ કે તે માની શકાય એવી નથી.

એક સવાલ એવો હતો કે અહીં લખાયેલ અનુભવો (‘સાહસ’, આત્મા, ભૂત-પ્રેત) જે સામાન્ય રીતે આમ જનતાને કદી આવતા નથી, તે આ લેખકને એકલાને જ કેવી રીતે આવ્યા?

છેલ્લા પ્રશ્ન પાછળ એક છાનો કટાક્ષ હતો કે શ્રેણીમાં વર્ણવેલી બધી વાતો ગપગોળા છે.

આ સવાલોના જવાબમાં એક ખુલાસો કરીશ.

સૈનિકોનું જીવન જાહેર જનતાના જીવનથી સાવ જુદું હોય છે. સમાજના મોટા ભાગના લોકોને બાળપણથી જ શીખવવામાં આવે છે : ‘નિશાળમાંથી નિસરી, જવું પાધરૂં ઘેર.’ આ ટેવ આપોઆપ માણસના જીવનમાં ઉતરી જતી હોય છે. ગ્રૅજ્યુએશન સુધીના સત્તર વર્ષના અભ્યાસકાળમાં નીચું મસ્તક રાખીને ભણવાનું. ત્યાર પછી નોકરી. તે પણ નિયમિત સમયની : દસ થી પાંચ. સાંજે ઘેર આવીને ટી.વી., ભોજન…. ખેર.

આથી વિપરીત સૈનિકોનું જીવન સાવ ભિન્ન હોય છે. સિપાહી હોય કે અફસર, તેમનું લશ્કરી જીવન તેમની ઉમરના અઢારમા વર્ષથી શરૂ થતું હોય છે. જનસમૂહથી અલિપ્ત અને એવી કઠોર જગ્યાએ અઠવાડિયાના સાતે દિવસ, ચોવિસે કલાકની નોકરી હોય છે. તેમના માટે અસામાન્ય સામાન્ય બની જાય છે. કચ્છના રણની જ વાત કરીએ. અહીં સેંકડો કિલોમિટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલ ખારા પાટ અને રેતાળ પ્રદેશમાં ઘાસનું તણખલું પણ ઉગતું નથી. વૃક્ષોની તો વાત જ જવા દો. અહીં મરિચિકા એટલી ભયંકર હોય છે, જેને આપણા લોકશાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ત્રણ શબ્દોમાં વર્ણવી હતી : ભૂત રૂવે ભેંકાર. ત્યાં રણની રેતીમાં પાણીનાં ઝરણાં દેખાતા હોય છે. હરણ ઊંટ જેટલા ઉંચા દેખાતા હોય છે. રેતીનું તોફાન ઘડિયાળની સોયની જેમ સવારના દસથી શરૂ થઈ સાંજના સાત વાગ્યા સુધી ચાલતું હોય છે જેમાં દસ ફૂટ દૂર ખડો માણસ દેખાતો નથી. બરફના તોફાનની વાત કરીશ તો તે અતિશયોક્તિ લાગશે. આવી પરિસ્થિતિમાં સૈનિકો ૨૪/૭ ડ્યુટી બજાવે છે. અહીં એકલતામાં તેમને જે અનુભવ આવે, જે દેખાય, ન દેખાય, ભ્રમ, કલ્પના, વિચાર – અવિચાર આ બધી વાતો તેમના માનસપટલ પર આવી જતી હોય છે. તેમાં પણ જે ટુકડી સાથે તેણે વર્ષભર જીવન ગાળ્યું હોય, સાથે ડ્યુટી બજાવી હોય, ગીતો ગાયા હોય, તે ટુકડીના છ સભ્યો ટ્રક અકસ્માતમાં મરી જાય, અને જે જગ્યાએ તેમનાં મૃત શરીર પડ્યા હોય ત્યાં તેઓ નાનકડી દેરી બનાવે. ત્યાંથી આવતાં જતાં હૉર્ન બજાવી સલામી આપે. અહીં જણાવેલ એક પ્રસંગમાં પેલા હવાલદારની દેરીનો જે બનાવ વર્ણવ્યો હતો, તેની પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણો ગમે તે હોય; તેની તપાસ કરવાનો સૈનિકો પાસે સમય હોતો નથી. સમય હોય છે કેવળ ફરજ પર ચઢવાનો અને વચ્ચે એકાદ-બે કલાકનો આરામ મળે તેમાં ઊંઘી લેવાનું.

Myth – આખ્યાયિકાઓ કેવી રીતે જન્મે છે? આનો જવાબ સહેલાઈથી આપી શકાય એવો નથી. આ વિષય પર સેંકડો પુસ્તકો લખાયા છે. જોસેફ કૅમ્પબેલના પુસ્તકોમાં કદાચ આનો ખુલાસો મળશે. Myth વિશે એક સૈનિક તરીકે અમારી પોતાની જ વાત કરવી હોય તો એક દાખલો આપીશ.

૧૯૭૩-૭૪ની વાત છે. બાંગ્લાદેશની આઝાદી પહેલાંથી જ કરાંચી શહેરમાં સેંકડો પાકિસ્તાની બંગાળી પરિવારો રહેતા હતા. છૂટા પડી ગયેલા પરિવારો તથા બાંગ્લાદેશમાં રહેતા બિહારી મુસ્લિમ પરિવારો કરાંચી જવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. આનો ફાયદો લીધો human traffickers એ. વ્યક્તિ દીઠ હજારો રૂપિયા લઈ તેમને જુદા જુદા માર્ગે ભુજ લાવી, ત્યાંથી રણમા છેવાડે આવેલા ગામોમાં લાવવામાં આવતા. એકાદ દિવસના આરામ બાદ એક ભોમિયા સાથે તેમને રણમાં પગપાળા લઈ જવામાં આવતા. BSFની ચોકીઓ સતર્ક હતી તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય સીમા પાર કરવી કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે મુશ્કેલ કામ હતું. આવામાં આ ‘કબૂતરબાજો’ ગેરકાનૂની હિજરતીઓને રણની વચ્ચે લાવી, આંગળી વતી ઈશારો કરી કહે, “આ દિશામાં ચાલવા લાગો. એક કલાકમાં સરહદ આવી જશે. ત્યાં પરોઢિયે ચાર વાગે અમારો માણસ તમને મળશે અને કરાંચી લઈ જશે.’

આવી રીતે રણમાં abandon કરાયેલા હિજરતીઓનાં ત્રેવીસ સ્ત્રી, પુરૂષ અને બાળકોનાં શબ BSFની પેટ્રોલ પાર્ટીને મળ્યા હતા. પાણી વગર ટળવળીને મરેલા લોકોને તેમણે કઈ હાલતમાં જોયા?

તે સમયે રણમાં ચાલતું વાયરાનું તોફાન ચિચિયારી કરતું હતું. ગરમી ત્રાહીમામ્ કરાવતી હતી. પોલીસ પાર્ટી આવી આ શબોને પોસ્ટ-મોર્ટમ તથા કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવા આવે ત્યાં સુધી અમારા જવાનોને જંગલી પ્રાણીઓથી બચાવવા ત્યાં મોડી સાંજ સુધી ત્યાં રહેવું પડ્યું. આ સૈનિકોને રાતે બબ્બેની જોડીમાં રાતના ચોકી ફરતા રાઉંડ લેવા પડે. રણમાં સાંજે જ્યારે સોપો પડે અને રાતના હવા ગોફણમાંથી છૂટતા ગોળાની માફક વીંઝાય ત્યારે એવો અવાજ આવતો હોય જાણે કોઈ અદૃશ્ય વ્યક્તિઓ નિસાસા નાખી રહી છે. રાતના ચોકી કરી રહેલ સૈનિક પોતાના ખભા પર પડતી હવામાં ઠંડો નિસાસો અનુભવે ત્યારે તેની નજર સામે મોટી સંખ્યામાં વેરવિખેર પડેલા બાળકો અને સ્ત્રીઓનાં પાર્થિવ શરીર આવે. સતત અઢાર કલાક ડ્યુટી કરી રહેલા એક સંવેદનશીલ જવાનના મન પર આની કેવી અસર પડે તે દસથી પાંચ નોકરી કરનારને ખ્યાલમાં નહીં આવે. જે જવાનોએ એક આખું વર્ષ પોતાના પરિવારથી દૂર રહીને રણમાં સતત ફરજ બજાવી હોય, તેના મન પર પાંચ – છ વર્ષના બાળકનું મૃત શરીર જોઈને કેવી અસર થતી હશે? તેને સાંજના નિ:શ્વાસ સમા વાયરાના અવાજમાં કોઈનું રૂદન સંભળાય, અને તેની સ્મૃતિમાં રહેલ પેલું દૃશ્ય નજર સામે આવે તો તે પોતાના સાથીનો હાથ પકડી થંભી જાય. તેને તરસથી મૃત્યુ પામેલા પેલા ત્રેવીસ મૃતાત્માઓના “પાણી – પાણી”ના પોકાર તો નહીં, પણ તેમના અંતિમ શ્વાસના ભણકારા અનુભવાય. પોતાના મનમાં આવેલી વાત આ સૈનિક તેના સાથીને કહે. સાંભળનાર વ્યક્તિ અન્ય વ્યક્તિને કહે અને આમ જન્મે છે આખ્યાયિકા.

અહીં મને સ્કિઝોફ્રેનિઆના રોગીની વાત યાદ આવે છે. આ મનોઋગ્ણ વ્યક્તિઓને એવી વ્યક્તિઓ દેખાતી હોય છે, જે આપણે જોઈ શકતા નથી. તેમને એવા અવાજ સંભળાતા હોય છે જે આપણે સાંભળી શકતા નથી. જેને આપણે ભ્રમ કે ‘રોગ’ કહીએ, તે આ દર્દીઓ માટે સત્ય અને શાશ્વત હોય છે. લંડનમાં મેં આવા માનસિક રોગથી પીડાતા ભાઈ બહેનોના rehab કેંદ્રમાં કામ કર્યું હતું. મનોજ નામનો યુવાન હેડફોન પહેરી એટલા ઊંચા અવાજે સંગીત સાંભળતો કે તેનાથી હું ત્રણ ફીટ દૂર ઉભો હોવા છતાં પણ હું તે સાંભળી શકતો હતો. આટલું ઊંચું વૉલ્યુમ રાખવાનું કારણ? ‘નરેનભાઈ, મને પેલો દુષ્ટ અવાજ જોર શોરથી આજ્ઞા આપે છે. તેની હાક દબાવવા હું આટલું વૉલ્યુમ રાખું છું.’ અને આજ્ઞા કેવી હોય છે?  “ઊપલા માળે જઈ નીચે છલાંગ માર”! કાઉન્સિલના ફ્લૅટમાં રહેનાર એકાકી અંગ્રેજ વૃદ્ધ ખાટલા પર ન સૂતાં સોફા પર સૂવે. કારણ? “મારા ખાટલા પર એક વૃદ્ધ યુગલ સૂઈ રહ્યું છે. તેઓ આ ફ્લૅટના જુના માલિક છે. તેમને કેવી રીતે કહું કે મારે અહીં આરામ કરવો છે?” મેં જોયું તો ખાટલો ખાલી હતો. આ દંતકથા કે આખ્યાયિકા નથી. બ્રિટનમાં Mental Health Social Workerનું કામ કરતી વખતે મળેલા અનેક અનુભવોમાંના આ બે દાખલા છે.

રહી વાત ‘સાહસ’ની. વીસ -પચીસ વર્ષની નોકરી કરનાર સૈનિકને તેના લશ્કરી જીવનમાં એક પણ યુદ્ધમાં ભાગ લેવાનો મોકો મળતો નથી. અરે, દુશ્મનના સૈનિકનાં દર્શન પણ થતા નથી. આ સૈનિકને ૧૯૬૫ અને ૧૯૭૧ના બેઉ યુદ્ધમાં ભાગ લેવાનો મોકો મળ્યો હતો. ઈન્ટરનેટ પર ભારતીય સરકારના ૧૯૭૩ના ગૅઝેટ નંબર ૨૦ જોવાનો મોકો મળે તો જોઈ લેશો. કોઈ સાહસકથા નથી. કેવળ તેની કામગીરીનો તેમાં ઉલ્લેખ છે. ૧૦૦૦૦ ફીટ પરની ઝર્લાની બલા કે ૧૩૫૦૦ ફીટ પર માઈનસ ૩૦ ડિગ્રીમાં બરફના પહાડમાં કરેલી નોકરી દરમિયાન કેવી વાતો સાંભળી-જોઈ હશે તેનો અંદાજ આવવો મુશ્કેલ છે. મેં તો આ જોયેલી અને સાંભળેલી વાતોનું વર્ણન કર્યું છે. મેં તો પ્રસ્તાવનામાં જ કહ્યું હતું કે આ વાતોને દંતકથા, myth કે ભ્રમણા, જે માનવું હોય તે માની લેશો. મેં આમાંની કોઈ વાત સાચી છે પૂરવાર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો નથી. પ્રયત્ન હોય તો તેનું વર્ણન કરવાનો. આને અંધ શ્રદ્ધા કે વહેમનો પ્રચાર ન ગણતાં તેને અનુભવોનાનું બયાન ગણવા વિનંતી કરીશ.

કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે


કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસેનું વિજાણુ સંપર્ક સરનામું:  captnarendra@gmail.com

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ– ૧૫ – ૧૯૮૦: ચમત્કારનો દેશ – ગુજરાત!

  1. August 21, 2019 at 9:33 am

    આમ જૂઓ તો લેખમાળાને અંતે નરેનભાઈએ ‘સ્મૃતિઓ’ શીર્ષક હેઠળ જે સમાપન રજૂઆત કરી છે તે જ કાફી કહી શકાય તેમ છે.પરંતુ નરેનભાઈએ ખુબ સંતુલિતપણે આ આખ્યાયિકાઓ પાછળનાં માનસનું વધારે વિસ્તારથી ચિત્રણ કર્યું છે. સૈનિક જેવી કપરી જિંદગી તો જેણે અનુભવી હોય તે જ આ વાતની ગહનતાને ખરેખર તો સમજી શકે.
    દરેક વ્યક્તિની પોતાની (એક કે અનેક) માન્યતા હોય છે, જે તેના માટે વિષયલક્ષી – સાપેક્ષ- “સત્ય’ છે. આ દરેક સત્ય ‘હકીકકત’ હોય તે જરૂરી નથી, પણ તેના પોતાના દૃષ્ટિકોણથી એ ‘સત્ય’ છે.કેટલાક વાચકોએ તેમનું ‘સત્ય’ – બેધડક – પણે ટિપ્પણીના માધ્યમથી રજૂ કર્યુ, તો કેટલાંકનાં મનમાં દરેક હપ્તો વાંચતાં પોતાની માન્યતા અંગે રણઝણાટ થયો હશે.
    આ પ્રકારનાં મંતવ્યો સમજાવ્યે બદલાતં નથી. પરંતુ, નરેનભઈની આ સ્પષ્ટતા માત્ર ‘જવાબ’ ન રહેતાં, પરિસ્થિતિનું લાગણીશીલ સ્વાનુભવ બયાન છે. અને તે રીતે તે તરીકે આ લેખમાળાના ઉપોદ્‍ઘાતની ગરજ સારે છે.

  2. girish dave
    November 12, 2019 at 4:51 pm

    DearShri Narendrabhai,

    No heard from you for a long times.Want to hear from or read from you

    with best wishes
    girish dave

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.