લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : એક કલ્પનારંગી સત્યકથા – મેરા બચ્ચા…(૨)

રજનીકુમાર પંડ્યા

૧૨-૮-૨૦૧૯ના પ્રકાશિત થયેલ ૧લા ભાગથી આગળ

પાંચ વર્ષ પલકારામાં વીતી ગયાં. એ પછી તો સર આદમજી હાજી દાઉદ હોસ્પિટલમાં અનેક શિશુઓ જનમ્યાં પણ એ બધાં ‘બચ્ચાં’, બાકી ‘મેરા બચ્ચા’ સંબોધન ફરી ક્યારેય હોઠે ના આવ્યું. દિલમાં ઉઠતા શૂળના શમનની એ તદબીર હવે રોગ મટી ગયા પછી ઘરમાં નક્કામી પડી રહેલી દવા જેવી થઇ ગઇ.

પહેલા ભાખોડિયાં, પછી પડતાં-આખડતાં ચાલતાં શિખવું, પછી હડીયાપાટી, અને બધું ખેદાન-મેદાન,બાળસહજ અટકચાળા, તોફાન, ખિલખિલાટ હાસ્ય,રિસાવું-મનાઇ જવું.નજીકના સ્ટાફ્ના બાળકો જોડે રમવું અને ધિંગામસ્તી, ભીંતે ચિતરામણો કરવા અને ગોઠીયાઓ જોડે જઇને ભાદરના દરેડામાં ખાબકવું, પછી શાળામાં જવું અને આ બધા દરમ્યાન ગુજરાતી-હિંદી બન્ને ભાષાઓનું શબ્દભંડોળ એટલું બધું વધી જવું કે હરખ પણ થાય અને ચિંતા પણ. ચિંતા એ વાતની કે આજે આ ‘માસ્ટર કેનેટ બોન્ડ’ ઝડપથી ‘મિસ્ટર કેનેટ બોન્ડ’ બનવા ભણી ઝડપથી ધસી રહ્યો છે. એને ઉમદા શિક્ષણ આપીને ઉમદા માણસ બનાવવાનો છે. અરે, આ નાનકડું જેતપુર તો એની ઉડાન માટે અતિ નાનું અને સાંકડું છે. એને કોઇ મોટા શહેરમાં અંગ્રેજી માધ્યમની સ્કૂલમાં ના મૂકવો જોઇએ ?

વિચારનો અમલ થયો. બહુ જલ્દી એને પૂનામાં સેન્ટ ફ્રાન્સીસ બૉર્ડીંગ સ્કૂલમાં મૂકવામાં આવ્યો. મેમ જાતે મૂકવા ગયાં. સાથે હતા મોંઘીબેન અને કેનેટથી છ વર્ષ મોટા ભગવાનજી ધોરડા.

(કેનેટ બૉય)

કેનેટે પૂનામાં થોડું ભણતર તો કર્યું પણ એની પ્રખર બુધ્ધિમત્તા જોતાં વધુ ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે એને અમેરિકા જ મોકલવો રહ્યો. થોડા પગ મુકવાના આછા-પાતળાં ઠેકાણાં હતાં, પણ વધુ તો હતો કેનેટના અભ્યાસનો તેજસ્વી રેકૉર્ડ. સામેથી આમંત્રણો હતાં.

1957ની શરૂઆતમાં જ કાચી ઉમરે કેનેટ અમેરિકા ગયો. પણ એ પહેલાં અહિં જેતપુરમાં ભયાનક ઉથલપાથલો થઇ ગઇ હતી. 1947માં ભારતને આઝાદી મળી અને દેશના ભાગલા પડ્યા. મુસ્લિમ મેમણ કોમની અર્ધોઅર્ધ વસ્તીવાળા જેતપુરના મોટા ભાગના મુસ્લીમ વાશિંદાઓ પાકિસ્તાન હિજરત કરી ગયા. અય્યુબ મહાલ, બાવાણી મેન્શન. મોતીવાલા બિલ્ડિંગ, મોહમ્મદી મંઝીલ- બધા જ રહ્યા પણ એમાં રહેનારાઓ ના રહ્યા. બદલાયા. એમાં સિંધી બિરાદરો આવી ગયા. ‘અંજુમને ઇસ્લામ હાઇસ્કૂલ’ બંધ ના પડી પણ એની નજીકની મસ્જીદ ઉપરનો ટાવર ઉતરી ગયો. મુસ્લીમ હાઇસ્કૂલ બંધ પડી અને તેના પનાપ્પા જેવા શિક્ષકો કમરીબાઇ હાઇસ્કૂલમાં આવી ગયા. અરે, જેમના નામ પરથી સર આદમજી હાજી દાઉદ હૉસ્પિટલ ઉભી થઇ હતી તે આદમજી શેઠ ખુદ પાકિસ્તાન ઉચાળા ભરી ગયા, અને ત્યાંના નગરશેઠ જ નહિં, પણ ‘રાષ્ટ્રશેઠ’ જેવા બની ગયા.

(સર આદમજી હાજી દાઉદ)

1948માં એ ત્યાં અડસઠ વર્ષની ઉંમરે અવસાન પણ પામ્યા. જો કે, હોસ્પિટલ એમ તરત બંધ ના પડી અને એ પછી દસ વર્ષ કામ કરતી રહી. 1957ની આખરમાં એ બંધ પડી અને મિસ બોન્ડ એમાંથી ફારેગ થયાં. હવે એ દાયકાઓ અગાઉ છૂટી ગયેલા વતન આયર્લેંડ ભણી ઉડી જવા સ્વતંત્ર હતાં. એને કારણે હોસ્પિટલમાંથી વિદાય થવાની ઘડીઓ ગણાતી હતી એ દિવસોમાં દયાબહેન બહુ ચિંતામાં રહેવા માંડ્યા. છેવટે એક દિવસ એમણે મેમસાહેબને પૂછી જ લીધું કે જે આજ લગી પૂછી શકાતું નહોતું:

‘મેમ, હવે તો આયર્લેંડ તરફ નજર જતી હશે ને ? યાદેય આવતું હશે, નહિં ?’

એમણે જવાબ આપ્યો : ‘મેરે દિલમેં સિર્ફ દો હી યાદેં બાકી હૈં, દયામૌસી, એક મેરે કેનેટ બોયકી ઔર દૂસરે જેતપુરકી. તૂ તો જાનતી હૈ કિ બેટે કેનેટકો તો મૈંને ઉસકે ફ્યુચરકે લીયે અમરિકા ભેજ દીયા હૈ,વો વાપસ આયે તબ તક મુઝે યહિં ઇંતઝાર કરના હોગા. ઔર રહી બાત જેતપુર કી , તો…’ એમણે એક ઉંડો શ્વાસ ભરીને કહ્યું. ‘આઇ વોઝ બોર્ન ફોર જેતપુર એન્ડ વિલ લીવ ફોર જેતપુર એન્ડ ડાઇ ઓલ્સો ઓન ધ સોઇલ ઓફ જેતપુર.’ (હું જેતપુર માટે જ જન્મી હતી. જેતપુર માટે જ જીવીશ અને જેતપુરની ધરતી ઉપર જ પ્રાણ ત્યાગીશ.)

અને થયું પણ એમ જ. સેંકડો ચોરસ વારમાં ફેલાયેલી વિશાળ હોસ્પિટલ છોડીને એમણે જેતપુર તાલુકા શાળાની સામે એક જુના મકાનમાં પહેલે માળે સાવ નાની જગ્યામાં દવાખાનું શરુ કર્યું. દયાબેન તો અલબત્ત સાથે જ.

ફરી એમના જ હાથે જેતપુર ‘જન્મવાનું’ શરુ થયું.

**** **** ****

‘એભલભાઇ, મેરી કોઇ મૈલ ?’

હસમુખા ક્ષત્રિય ટપાલી એભલભાઇ ધાધલના બગલથેલામાં ઢગલો ટપાલ છે અને હાથમાં ય ઝાઝી અને એમાંથી ત્રણચાર આ પૂછનારાં મેમ માટે પણ છે. હોય જ. આ જગ્યાએ દવાખાનું ચાલુ કર્યાને કંઇ થોડા નહિં, અઢાર અઢાર વર્ષ થયાં. ‘ટપાલું’ તો હોય જ ને? મોટે ભાગે મેડિકલ જર્નલ અને બહારગામના કોઇ દર્દીના સગાવહાલાંની કોઇ પૂછપરછ કરતાં પોસ્ટ્કાર્ડ. પણ ..પણ આ મેમસાહેબ માગે છે એવી પરદેશની તો કોઇ નથી .

મેમસાહેબ કેટલા બધા વર્ષોથી રોજે રોજ આ સવાલ પૂછે છે, પણ રોજે રોજ જીભાન પર નકાર લાવતાં પાપમાં પડ્યા જેવું લાગે છે. એટલે કેવળ ખસિયાણું હસી દેવાનું રાખ્યું છે. સાચો જવાબ પહોંચે છે અને પાતક કર્યા જેવું લાગતું નથી.

(એભલભાઈ ધાધલ)

જો કે, પૂછનાર પણ હવે જાણે કે એક વિધિ નિભાવે છે. જવાબ પહેલાં પામીને પછી જ એ પ્રશ્ન પૂછે છે. એમ લાગે કે જાણે કે ઇંજેકશનની સોય ભોંકાયા પહેલાં ચામડીને તૈયાર કરી દે છે. અને મનને કાઠું કરી દે છે.

કેટલાં વર્ષ પહેલા કેનેટ બૉયનો છેલ્લો પત્ર આવેલો? યાદ કરવું પડે એમ નથી. પત્રને વારંવાર કાઢીને વાંચવામાં આવે છે તેથી ચોળાઇ તો ગયો છે. પણ તારીખ યાદમાં છપાઇ ગઇ છે. 24-12-1975. અંગ્રેજીમાં છે. લખતો હતો. જેનું ગુજરાતી આમ થાય. ‘મોમ, ક્રિસ્ટ્મસની છુટ્ટીઓ ગાળવા હોનોલુલુ જાઊં છું. આવીને લખીશ તો ખરો, પણ તારે મારા લેટર્સની બહુ રાહ ના જોવી. હું છું જ આળસુ. પણ સ્ટડીમાં ટનાટન છું. દયામાસીને પ્રણામ. ભગવાનજી ધોરડા, સોરી, ડૉ. ભગવાનજી ધોરડા, એમ. ડી. ને કહેજે કે એણે નવી નવી પ્રેકટીસ શરુ કરી છે એટલે તારો ચેલો ભલે હોય પણ તારી જેમ ગામની મફત સેવા કરવાનો આગ્રહ ના રાખે. મોમ, તું તો એકલી હતી અને વળી સ્ત્રી. તારે ખર્ચ કેટલો ? પણ ભગવાનજી એકલો નથી. એણે અત્યારે કમાઇ લેવું જોઇએ. ઓ કે ? બાય. જલ્દી મળીશું. લી. તેરા બચ્ચા કેનેટ.’

થોડા ફોટોગ્રાફ્સ છે. પણ જૂના. અત્યારે કેવો લાગતો હશે ? બાયોલોજી કહે છે કે છોકરાના ચહેરા મા કે બાપ જેવા થાય છે. રાઇટ, પણ એ પણ એટલું જ સાચું છે કે વ્યક્તિ કોઇને તંતોતંત તદ્રુપતાથી ચાહતી હોય તો ચહેરો ધીરે ધીરે આપોઆપ એના જેવો થતો જાય છે.-થઇ જાય છે. એટલે.. એટલે…બિલ્કુલ બનવાજોગ છે કે મારા કેનેટ બૉયની સિકલમાં મારી અણસાર આવી ગઇ હોય. ચોક્કસ, ફોટો જોઇશ એટલે તરત ખાતરી થઇ જશે.

પણ આ પત્રને દસ વર્ષ થઇ ગયા. એ પછી કોઇ પત્ર તો શું, પણ સમ ખાવા પૂરતા પણ સમાચાર નથી. મેમ પત્રો લખ્યા કરે છે. એ મળે છે કે નહિં તેની પણ ખબર પડતી નથી. કારણ કે અન-ડિલીવર્ડ પત્રો અમેરિકાથી પાછા આવતા નથી હોતા. એ સલામત તો હશે ને? વળી અમંગળ શંકાઓના ફડકા નીચે એક સવાલ રાતની ઉંઘ ઉડાડી દે છે ? એ હયાત તો હશે ને? માય કેનેટ બૉય !

**** **** ****

આંખોનું તેજ ઝંખવાયું છે. પણ આવનાર નજીક આવ્યું એટલે ખબર પડી કે ડો.ભગવાનજી ધોરડા છે. એમને જોતાવેંત એવો ભાસ થાય છે કે જાણે કેનેટ બોય ઉભો છે. ધ્યાનેય દિકરા જેવું જ રાખે છે. મોટો ડોક્ટર છે એટલે બધું જાણે. બધી સારવાર આપે.

મેમ.’ આવીને ડો ધોરડાએ કહ્યું: ‘મને ફરી કેનેટનું સરનામું આપો. મારા વડિલ ડૉ કોઠારીનો કાલે ભાવનગરથી ટ્રંકકૉલ હતો. તેમણે સમાચાર આપ્યા કે ડૉ. ધોરડા, તારા મિત્ર ડૉ. ગાથા હમણાં અમેરિકામાં છે. તને નથી ખબર ? ચાલ, તેમની થ્રુ કેનેટનો પત્તો મેળવવા ટ્રાય કર. લે આ એમનું સરનામું. મેમ!’ ડૉ.ધોરડા પૂરા આત્મવિશ્વાસથી બોલ્યા: મને લાગે છે કે ડૉ ગાથા મહેનત કરશે જ અને કેનેટનો પત્તો મળી જ જશે.’

મેમની સફેદ પડી ગયેલી આંખોમાં એકદમ ચમકારો આવ્યો. ‘રિઅલ્લી ? રિઅલ્લી ?

સ્યોર, સ્યોર.’ પણ ડૉ. ધોરડા પૂરતી ખાતરી આપી રહે ત્યાં તો કમરેથી થોડા ઝૂકી ગયેલાં મેમ વૉકિંગ સ્ટિક લઇને ખોડંગાતી ચાલે અંદરના ઓરડે ગયાં અને ત્વરાથી પાછાં ફર્યાં. હાથમાં સરનામાની ડાયરી હતી. વચ્ચે જે પાનાં વચ્ચે મોરપિચ્છ મૂક્યું હતું એ પાના ઉપર કેનેટનું હાર્વર્ડ યુનિવર્સીટી, બોસ્ટનનું સરનામું હતું. ફોન નંબરો નહોતા.

ડૉક્ટરે લખી લીધું. અને ડાયરી પાછી આપી ત્યારે મેમે ફરી એ પાનાંઓ વચ્ચે મોરપિચ્છ મૂકી દીધું. છાતી પર ક્રોસની નિશાની કરી, પછી નજર ઉંચી કરીને માત્ર પૂછતી નજરે જોયું ત્યાં તો ડૉક્ટરે જવાબ આપી દીધો, ‘ડન, મેમ! ડન. વિધીન અ કપલ ઓફ વીક્સ ઓન્લી. (અરે! પંદર દિવસમાં જ કેનેટનો પત્તો મળ્યો જાણો.)

(મિસ બૉન્ડના હસ્તાક્ષર)

પણ પંદર દિવસની વાત તો ક્યાં રહી ? ત્રીજા જ દિવસથી મેમ એભલભાઇને ફરી પૂછતાં થઇ ગયાં. એભલભાઇ માત્ર હોઠ ફરકાવે ત્યાં તો મેમ કહેવા માંડે, ‘હોગા, હોગા, જરૂર હોગા મેરા મૈલ. તુમ, બેટા, એક બાર ફીરસે દેખો તો સહી !’

તેર-ચૌદ દિવસ પછીની એક સવારે ડૉક્ટર ધોરડા હજુ રોજના ક્રમ પ્રમાણે મેમને ત્યાં જવાની તૈયારી જ કરતા હતા ત્યાં એક માણસ દોડાદોડ આવ્યો. ‘જલ્દી ચાલો, મેમસાહેબને અસુખ વર્તાય છે.’

ડૉક્ટરે પગમાં સ્લીપર નાખ્યા. બહાર નિકળ્યા ત્યાં જ ટપાલી એભલભાઇ ટપાલ વહેંચવા નીકળેલા તે ભટકાઇ ગયા. મદદ માટે એમનેય સાથે લીધા. જઇને જોયું. નાડી હાથમાં લીધી. મેમ હવે સુખ-અસુખની પેલે પાર જવાની ઘડીઓમાં હતાં. છતાં.. છતાં એમણે પોપચાં ઉંચા કરીને પહેલી નજર ડૉક્ટર તરફ નાખી. ને પછી તરત જ પાસે ઉભેલા એભલભાઇ પર અને પછી એમના ટપાલથેલા ઉપર નજર સ્થિર કરી. ટપાલનો થેલો ભરચક્ક હતો. બે પળ એમને એમ વીતી ગઇ. ને પછી અચાનક શું સૂઝ્યું કે એભલભાઇ આંખોમાં અજબ ચમક લાવીને બોલ્યા: ‘છે, મેમસાહેબ, છે, આ રહી ભાઇની ટપાલ…’ એમણે થેલામાંથી હાથ ચડ્યું એ કવર હવામાં ઉંચું કર્યું, ફરકાવ્યું અને પ્રસન્નતાનું સ્મિત કરી બતાવ્યું.

અનંત બ્રહ્માંડની ઘડીયાળ એ પળે કદાચ સ્થીર થઇ ગઇ. મેમસાહેબે હળવેકથી આંખો મીંચી દીધી.

**** **** ****

(કલ્પનાના બહુ જ થોડા રંગોવાળી આ તદ્દન સત્યકથા છે. લેડી ડૉક્ટર મિસ એમ. ઇ.બોન્ડ 1985માં અવસાન પામ્યાં. તેમનો દફનવિધિ જેતપુરથી 30 કિલોમિટર દૂર જૂનાગઢના ખ્રિસ્તી ક્રીમેશનમાં કરવામાં આવ્યો. લેખમાં ઉલ્લેખાયેલા ડૉ.ભગવાનજી ધોરડા કે એભલભાઇ કોઇ હવે હયાત નથી.

એક આડવાત: લેખકનો જન્મ પણ ડૉ. મિસ બોન્ડના હાથે જ થયેલો.

લેખમાં પરોવાયેલી દસ્તાવેજી માહિતી સ્વ. ડૉ. ધોરડાના નાના ભાઇ, ઉદ્યોગપતિ ગુણવંત ધોરડા તથા એભલભાઇના પુત્ર સુવિખ્યાત ઇતિહાસ-સંશોધક જિતુભાઇ ધાધલ પાસેથી પ્રાપ્ત થઇ છે. તેમનો આભાર.

– રજનીકુમાર પંડ્યા)


નોંધ:

‘ચિત્રલેખા’ 2010 ના દિવાળી અંકમાં આ કથા પ્રગટ થયેલી. રેખાંકનો એ છપાયેલા લેખમાંથી લીધાં છે. ચિત્રકાર અને ‘ચિત્રલેખા’નો આભાર.


લેખક સંપર્ક-

રજનીકુમાર પંડ્યા.,
૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦
મો +9195580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન- +9179-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

5 comments for “લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : એક કલ્પનારંગી સત્યકથા – મેરા બચ્ચા…(૨)

  1. ISHWARBHAI PAREKH
    August 20, 2019 at 5:59 am

    SALAM MISS BOND N E

  2. Prafull Ghorecha
    August 20, 2019 at 10:06 am

    હૃદયદ્રાવક કથા જાણે અધૂરી રહી ગઇ !

    • Piyush Pandya
      August 20, 2019 at 5:28 pm

      એકદમ હૃદયવિદારક વાતનું હૃદયસ્પર્શી વર્ણન અંતરને વલોવી નાખવા સક્ષમ છે.

  3. navin trivedi
    August 20, 2019 at 10:37 am

    આદરણીય શ્રી રજનીકુમારભાઈ = વર્ષો પહેલા વિજ્ઞાન આટલું આગળ નહોતું વધ્યું પણ મને લાગે છે કે લાગણીનું સ્તર આજના કરતા ક્યાંય ઘણું વધારે હતું અને માનવતાની ભાવના પણ પ્રબળ હતી – સલામ એટલા માટે કે એક લેખમાટે અથાગ પરિશ્રમ લો છો તે ગુજરાતી સાહિત્ય માટે ગર્વની વાત છે.
    == આપનું વક્તવ્ય – આત્મા હાઉસમાં કરેલ = ગુજરાત ટીવી પર સંપૂર્ણ પણે માણયું. અંતરંગની વાતો જાણી -જીવન સાથે સંઘર્ષની પણ વાતો જાણી = એક વાચક તરીકે શુભેચ્છા કે લખવાનું ક્યારેય બંધ ના કરતા. …નવીન ત્રિવેદી

  4. August 22, 2019 at 8:58 pm

    ગુરુજી …….,આપે આ લેખમાં મને ક્રેડીટ આપી …,મારા પિતાશ્રીને યાદ કર્યા …,તેનો ગર્વ થયો આભાર …,કથા -દસ્તાવેજી રૂપક સમાન …,ઈતિહાસ સંદર્ભે પણ મહત્વની બની રહેશે …..,ખુબ ખુબ અભિનંદન …,

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.