વલદાની વાસરિકા : (૭૨) બેલગામ તરંગતુરંગ – જવલ્લે જ’ આવા લેખ (૪)

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

વલીભાઈ મુસા

તમે ઓલરાઉન્ડર સાહિત્યકાર જેવા લાગો છો, તો પછી ગઝલ ઉપર તમારો હાથ કેમ અજમાવતા નથી?’

‘કોઈને ખંખેરવાનો હોય તો હાથ અજમાવવાનું કહેવાય, ભલા માણસ! બિચારી ગઝલ તો સાવ નાજુક કહેવાય અને તેને રૂની પૂણીનો પ્રહાર પણ ભારે પડે!’

‘તમારી સાથે જ્યારે પણ કંઈ વાત કરવાનું બને છે, ત્યારે પેલા સંસ્કૃતના પંડિત કુન્તકનો આત્મા ક્યાંકથી તમારામાં પ્રવેશી જતો હોય છે અને તમે વક્રોક્તિ કર્યા સિવાય રહેતા નથી! તમને સીધું બોલવું ફાવતું નથી કે પછી મારી સાથે જ આમ કરો છો?’

‘જે સમજવું હોય તે તમે સમજી શકો છો, પણ એક વાત હાલ હું સીધેસીધી કહેવા માગું છું કે આપણે આપણી વચ્ચેના આટલે સુધીના સંવાદથી સંતુષ્ટ થઈને છૂટા પડીએ તો!’

‘ઓચિંતાનું એમ કેમ? કોઈ કામ આવી પડ્યું કે શું?’

‘તમે વાતવાતમાં મને કામ આપી દીધું છે, કંઈક લખવાનું! શું લખવાનું તેની મને ખબર નથી, પણ જે લખાય તે ખરું! વળી લખનારને જ જ્યારે પોતાના લખાણના સાહિત્યપ્રકારની ખબર ન હોય, ત્યારે બિચારા વિવેચકો તો એ સાહિત્યપ્રકાર શોધવા માટે પોતાનાં માથાં એવાં તો ખંજવાળશે કે તેમના બાલ ખરી જશે અને ટાલ પડી જશે! વળી એથીય આગળ એમ કહી શકાય કે ઈસુ ખ્રિસ્તે વદ્યસ્તંભ ઉપરથી ઈશ્વરને આખરી પ્રાર્થનામાં કહ્યું હતું કે હે ઈશ્વર, આ લોકોને તું માફ કરી દેજે કેમ કે તેમને એ ખબર જ નથી કે તેઓ શું કરી રહ્યા છે; બસ તેવી જ રીતે કોઈક વિદ્વાન વિવેચકને સરસ્વતીદેવીને એમ વીનવવું પડે કે હે દેવી આ લેખકને અને તેના જેવા અન્યોને માફ કરી દેજે કેમ કે તેઓ બિચારાઓને ખબર જ નથી કે તેઓ શું લખી રહ્યા છે!’

‘તમે આપણે છૂટા પડવું જોઈએ તેવી વાત કરી, પણ મારા પક્ષે એક વાત કહીને જ હું છૂટો પડીશ. તમે કંઈક લખવા જઈ રહ્યા છો ત્યારે હું એટલું જ કહીશ કે તમે કંઈક પ્રયોગશીલ લખવા જઈ રહ્યા છો, પેલા સાહિત્યકાર મધુ રાયની ‘હાર્મોનિકા’ જેવું જ, ખરું કે નહિ! તેમણે સાવ સાદા શબ્દોમાં ‘હાર્મોનિકા’ને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે કે ‘હાર્મોનિકા’ એ કાનથી વાંચવાની કૃતિ છે. તમે જે કોઈ ‘ઇકા’ જેવું પ્રયોગશીલ લખવા જઈ રહ્યા છો તેની કોઈ ખાસ ખાસિયત ખરી?’

‘હા, કેમ નહિ! મારા આ કૃતિના શીર્ષકમાં જ મેં જણાવી દીધું છે કે અહીંનું મારું પ્રસ્તુતીકરણ બે-લગામ છે; મહારાષ્ટ્રનું પેલું ‘બેલગામ’ નહિ, પણ લગામ વગરના તુરંગ અર્થાત્ ઘોડા જેવું અને એ ઘોડો પણ તરંગરૂપી ઘોડો, મન ફાવે તેમ કૂદ્યા કરતો સ્વચ્છંદી ઘોડો! સાવ અર્થશૂન્ય અને લક્ષવિહીન કૃતિ કે જેને દિમાગ વેગળું મૂકીને જ વાંચી શકાય! હવે, આપ જરા મને વેગળો મૂકશો, તો જ હું મારું આજનું કંઈક ‘ઇકા’ લખી શકીશ! ધન્યવાદ.’

* * *

ગઝલની વાત છેડાઈ અને ગો. મા. ત્રિપાઠીની ‘સરસ્વતીચન્દ્ર’ ની યાદ તાજી થઈ. વચ્ચે વચ્ચે કેવી મજાની ભાવ ટપકતી સીધીસાદી ગઝલો આવે અને આપણે ભાવવિભોર બનીને આપણી પાંપણોને ભીની થવા દઈએ! સરસ્વતીચન્દ્રના મુખે મુકાયેલા કે તેના દિલે અનુભવેલા આ સરળ શબ્દો ‘સુખી હું તેથી કોને શું, દુ:ખી હું તેથી કોને શું?’ ગુજરાતી સાહિત્યના પંડિત યુગમાં ગઝલમાં ભારેખમ શબ્દોના બદલે સાહિત્યના ગાંધીયુગી સાદગીપૂર્ણ શબ્દો વહેલા આવી જઈને એવા લાગે છે કે જાણે હીરા, માણેક, મોતી જડિયા રે લોલ! બીજી એક ગઝલની કડીઓ ‘પતંગો ઊડતી જેવી, હવે મારી ગતિ તેવી’; તો વળી પેલા પ્રમાદધનના મુખે મુકાએલા ગઝલના કલ્પિત શબ્દો ‘ મરી જા રે મરી જા રે, મરી મુજથી છૂટી જા રે!’ વાંચતાં કુમુદસુંદરી જાણે કે આપણી બહેન હોય તેમ પેલા જીજા ઉપર આપણને નફરત થયા વગર રહે નહિ! બીજે ઠેકાણે સરસ્વતીચન્દ્રના મુખે લેખકે (કવિએ) શબ્દો મૂક્યા છે ‘ જહાંગીરી ફકીરી એ લલાટે છે લખાવી મેં!’ આ શબ્દો મનમાં ગણગણું છું અને જોઉં છું તો!

શું જોઉં છું? મારે આંગણિયે ઊભેલો એક લોબાનિયો ફકીર! થાળી જેવા ભિક્ષાપાત્રે જડાએલું ફૂલદાની જેવું પણ અંગારા ભરેલું લોબાનિયું! દરેક ઘરે કે દુકાને બીજા હાથે ચપટી લોબાન નાખતો જાય અને એ જ હાથે નાનકડા પૂંઠા કે પતરાના ટૂકડા વડે હવા ફેંકતો જાય અને લોબાની સુગંધીવાળો અને ગૂંગળામણ કરાવે તેવો તીવ્ર ધુમાડો આંખોને દઝાડે અને આપણને કોઈકવાર ખાંસતા પણ કરી દે! પણ શું થાય? આ બધું આપણે એટલા માટે મને કે કમને સહી લેવું પડે કે જેથી આપણે આપણા ઘરમાં કરકસર કરતા થઈએ અને દુકાને વધુ કમાતા થઈએ તેવી દ્વિમુખી દ્રવ્યવૃદ્ધિની પ્રક્રિયા થકી આપણને શુભ લાભ (બરકત) થતી રહે અને આવા લોબાનિયા કે અલોબાનિયા ફકીરોને ખેરાત મળતી રહે! આ લોબાનિયા ફકીરો ઘણું કરીને ગુરૂવાર (જુમેરાત) ના દિવસે આવતા હોય છે અને તેમની ટહેલના નિર્ધારિત શબ્દો હોય છે ‘જુમેરાત, ભરી મુરાદ!’; યાને કે પછીના દિવસ શુક્રવાર (જુમ્મા)ની રાત. મુસ્લીમ કેલેન્ડર ચન્દ્ર આધારિત હોઈ રાત્રિ પહેલી ગણાય છે અને આ દિવસે દરેકની મુરાદ (તમન્ના) પૂર્ણ થાય તેવી ફકીરની પણ શાબ્દિક ‘મુરાદે દિલ’ હોય છે, પેલી નાણાંકીય સિક્કાઓની સખાવતની અવેજીના સામે જ તો!

ફકીરો પણ કેવા જાતજાતના અને ભાતભાતના હોય છે; સાદા ફકીર, ઉપર વર્ણવાએલા લોબાનિયા ફકીર, જલાલી ફકીર, કોઈ ફકીરચંદ શેઠ ફકીર, કોઈ ભાઈલોગ ‘ફકીરા’, કોઈ ફકીરભાઈ કે ફકીરમીયાં વગેરે વગેરે. જલાલી ફકીર ગુસ્સાવાળો અને જિદ્દી હોય, પગે જંજીરો અને હાથે કડાં હોય. સહેજ બિહામણો અવાજ કાઢે, સરિયામ રસ્તે ચાલ્યો જાય, ‘અનલહક્ક’ જેવા સુફી ઉદગારો કાઢતો જાય, જે મહેલ્લો કે માર્કેટ પકડી હોય ત્યાં જ આંટાફેરા મારતો જાય. એના મનમાં કોઈક અપેક્ષા હોય, નાણાંની કે ચીજવસ્તુની. ઘણી વાર તેનો સવાલ (અપેક્ષા) જાણવા માટે પૂછનાર ન મળી આવે તો કલાકો સુધી કે પછી અર્ધા કે આખા દિવસ સુધી એ નિશ્ચિત કરેલી હદ વચ્ચે ટહેલતો જાય. સામાન્ય માણસ તો આવા જલાલી ફકીરની મોટી માગણી હશે તેવા ભયથી પૂછે નહિ. પણ છેવટે તો કોઈક માઈનો લાલ મળી આવે અને પેલાની માગણી સંતોષાય અને ખેલ પૂરો થઈ જાય, બાંધી મુઠ્ઠી જળવાઈ રહે!

સામાન્ય રીતે આવા જલાલી ફકીરોના સવાલને પૂરો કરનારા કોઈક જુગારિયા કે બે નંબરિયા જ હોય છે. તેઓને આવા ફકીરો કે સાધુબાવાઓમાં અપાર શ્રધ્ધા હોય છે અને એવો સટ્ટાનો આંકડો તેઓ પેલાઓના ઉદગારોમાંથી તારવી લેતા હોય છે. સટોડિયાઓના માનસને સમજવા માટે મનોવિજ્ઞાનના કોઈ અભ્યાસુઓએ સંશોધન કરવું પડે. કોઈક દરગાહ કે મજાર ઉપર એવો કોઈક દિવાનો ફકીર ગાળો ભાંડતો જાય અને તેમાંથી સટોડિયાઓ આંકડા કાઢે અને આંકડા રમે. ઘોડાગાડીના જમાનામાં ફૂટપાથ ઉપર સૂતેલો કોઈ સટોડિયો આંખ ખુલતાં જ જે ઘોડાગાડી નજરે પડે અને તે ગાડીનો નંબર ખેલે અને કાકતાલીય ન્યાયે કાં તો કંઈક કમાય કે ખુએ. એક જુગારિયો આંકડો લખાવવા જતો હતો અને કોઈકે કહ્યું કે ‘ભાઈ, આગળ જતાં તને બિસુ બારડોલી મળે તો કહેજે કે તને કાકા બોલાવે છે.’ અને પેલાએ રાતના પોતે નક્કી કરી રાખેલા આંકડાને બદલી નાખીને ‘બિસુ બારડોલી’ ઉપરથી 212 એટલે કે 122 નું પાનું તારવીને તે પાના ઉપર પાંચ રૂપિયા લગાવી દે છે અને બીજા દિવસે તેનો બુકી તેના હાથમાં પાંચસો રૂપિયા પકડાવી દે છે.

આંકડાઓની પણ જબરી માયાજાળ હોય છે. A.R.T.O. (પ્રાદેશિક વાહન નિયામક) ની કચેરી પણ લોકોની આવી મનોવૃત્તિનો પૂરો લાભ ઊઠાવીને પસંદગીના વાહન નંબર માટે વધારાનાં નાણાં ખંખેરી લે છે. લોકો 13 અને 420 જેવા આંકડાઓથી ભાગતા હોય છે. ચલણી નોટોમાં પણ શુકનવંતા 786 જેવા આંકડાવાળી નોટોને લોકો પોતાના Wallet કે તિજોરીમાં રાખી મૂકતા હોય છે કે જેથી પોતાની પાસે નાણાંની વૃદ્ધિ થયા જ કરે!

નાણાંની વૃધ્ધિની વાત આવી છે ત્યારે આપણે સાદા અને ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજને સમજી લઈએ. 10%ના દરે 1000 રૂપીઆનું ત્રણ વર્ષનું સાદું વ્યાજ રૂ|. 300 થાય. જ્યારે ચ.વૃ. વ્યાજ રૂ| 331 થાય. આ લેખકે જીવન વ્યવહારમાંથી વ્યાજની પ્રથાને સદંતર નાબુદ કરવા માટેનો એક તઘલખી કે શેખચલ્લી વિચાર અગાઉ પોતાના લેખ “’ ૬૦+ગુજરાતીઓ’ ના ચર્ચાચોરે ‘ધન-સંચય’નું ગાંઠાળું લાકડું – ભાગ ૧ અને ૨” માં વહેતો મૂકેલો જે વહેતો વહેતો સમુદ્રે ગયો અને ત્યાં જ ડૂબી ગયો અને વાદળો સાથે વરસ્યો જ નહિ. ઉમાશંકર જોષીના કાવ્ય ‘નદી દોડે’ માં પણ કવિએ એવી જ કલ્પના કરી છે કે દવ લાગેલા ડુંગરને ઠારવા માટે નદી પોતે વાદળ બનીને આવી વરસે, પણ કાવ્યની આખરી પંક્તિમાં આવે છે કે ‘પણ અરે, એ તે ક્યારે, ભસમ સહુ થઈ જાય પછીથી!’

કવિઓની કવિતાઓમાં કે લેખકોની નવલકથાઓમાં આખરી પંક્તિ કે પ્રકરણ આવે, પણ સટોડિયાઓ અને દારૂડિયાઓ માટે તેઓ જીવે ત્યાં સુધી અનુક્રમે તેમનો દરેક દાવ કે ઘૂંટડો કહેવા પૂરતો આખરી જ હોય છે. મારા મામા દક્ષિણ ગુજરાતમાં હાથવણાટની સાડીઓની ફેરી કરતા ત્યારે બસોમાં મુકાએલા દારૂનિષેધ માટેના Ad-ચિત્ર નીચેના સૂત્રને નાટકના ડાયલોગની જેમ Mimicry કરતાં બોલતા કે ‘તું શું મને પીવાનો હતો, હું જ તને પી જઈશ!’ જુઓને મારા સુજ્ઞ વાચકો, મારું વાલીડું વાતમાંથી વાત નીકળે જ જાય છે. લોકશાહીમાં વિવિધ ખાતાંઓના પ્રધાનો તરીકે જે તે ક્ષેત્ર કે વિષયના અનુભવીઓને જ જે તે ખાતાં સોંપવામાં આવતાં હોય છે. તો પછી, દારૂબંધી ખાતામાં દારૂડિયા પ્રધાનો જ નીમવામાં આવતા હશે, કેમ ખરું ને!

ભ્રષ્ટાચાર આચરતા પ્રધાનો, સરકારી બાબુઓ, કાળા બજારીઆઓ, કરચોરો કે એવા બધા દેશના અર્થતંત્રને ઊધઈ લગાડતા એવા શાસકો કે શાસિતોએ હવે ચોમાસુ બેસવા આવ્યું છે તો ગરોળીઓની જીવડાંને ભક્ષ કરવાની રીત ઉપરથી બોધપાઠ લેવો જોઈએ કે જેવડું મોંઢું તેવડો કોળિયો લેવાય. બોધપાઠ માટે વિશ્વસાહિત્ય અને ધર્મપુસ્તકોમાં બેસુમાર બોધકથાઓ જોવા અને સાંભળવા મળે છે. ફકીરો વિષેની ઉપરોક્ત વાતોમાં એક વાત કહેવાની રહી ગઈ હતી જે ભુલાઈ જાય તે પહેલાં અહીં આ ફકરામાં જ ઠપકારી દઉં! ફકરો અને ફકીરમાં કંઈક મળતાપણું લાગે છે પણ તેની વાત ફરી કોઈકવાર! તો વાત છે કોઈક હિંદી ચલચિત્રની, નામ યાદ આવતું નથી અને નામ યાદ પણ રાખતો નથી! એ તો કોમેન્ટ બોક્ષમાં કોઈક સિને-રસિયો લખશે જ! તો ભાઈ, તે ફિલ્લમના Hero છે દેવજીભાઈ. એ ગાયનના શબ્દો છે “…. ઝિંદગીકા સાથ નિભાતા ચલા ગયા, હર ફિક્રકો ધુએંમેં ઉડાતા ચલા ગયા!’ એટલે પેલો લોબાનિયો ફકીર પણ તેના જીવનની તમામ ફિક્ર (ફિકર)ને લોબાનના ધુમાડામાં ઉડાડતો રહે છે. એક વાર તો એક લોબાનિયો ફકીર મોંઢામાં સળગતી બીડી સાથે મારા આંગણે આવેલો, મેં હળવે રહીને તેની થાળીમાં રડો રૂપીઓ નાખવા પહેલાં તેની બીડીને તેના મોંઢામાંથી ખેંચી લેતાં કહ્યું હતું કે બે જાતના ધુમાડા ભેગા થાય તે ઠીક નહિ અને બીજી વાત કે ભલા માણસ, માગી ખાવાના આ ધંધા સાથે બીડી ફૂંકવાનો ધંધો શોભા આપે નહિ અને કોઈ નિર્વ્યસની દાતા તને કશું આપે નહિ અને તારા જ ધંધામાં પછી બરકત ક્યાંથી રહે!’

આ Free Style લેખ કોમ્પ્યુટર ઉપર ડ્રાફ્ટ કરી રહ્યો છું અને નીચે પાંચમું પાનું અડધે આવેલું દેખાતું હોઈ મને લાગે છે કે મારે લગામ વગરના તરંગ રૂપી આ ઘોડાની પીઠ ઉપરથી નીચે ભૂસકો મારવો જોઈએ અને મારા લખાણના અતિ વિસ્તારને મારે ખાળી લેવો જોઈએ, જો હું ઇચ્છતો હોઉં કે મારા બ્લોગને લોકો ઇચ્છાથી નહિ તો ભૂલથી પણ વાંચે!

સમાજવાદ, સામ્યવાદ અને મૂડીવાદના દૂરના સગે આવતા એવા ‘ધન્ય-વાદ’ના વિદાયસૂચક શબ્દ સાથે વિરમું છું. મેં ‘ધન્યવાદ’ ના બદલે ‘ધન્ય-વાદ’ એટલા માટે લખ્યું છે કે આ એવો ‘ધન્ય’ વાદ છે કે જે બંને પક્ષને ધન્ય ધન્ય કરી દેવા સમર્થ છે. લેતીદેતીના ભ્રષ્ટાચાર વખતે બંને પક્ષ તરફથી બોલાતો આ શબ્દ બોલતાં કે સાંભળતાં એવા અર્થનો પડઘો પાડે છે કે ‘મૈં ભી ખુશ, આપ ભી ખુશ! જય હો! ધન્ય-વાદ!’

* * *

શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:

ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com મોબાઈલ + 91-93279 55577 / / + 91-94261 84977

નેટજગતનું સરનામુઃ
William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) | વલદાનો વાર્તાવૈભવ | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા દો

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *