વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી : બેલ્જીયમનું કપેલૉઑપ-ડૅનબૉસ

જગદીશ પટેલ

૮,૮૫૯ની વસ્તી ધરાવતું કપેલૉઑપ-ડૅનબૉસ શહેર બેલ્જીયમના પ્રાંત ફલેમીશ બ્રાબેન્ટમાં આવેલું છે. આપણા માટે બેલ્જીયમની રાજધાની બ્રસેલ્સ હીરાના વેપાર માટે જાણીતી છે અને મુંબઇ અને ગુજરાતના હીરાના વેપારીઓ ત્યાં પોતાની ઓફિસ રાખે છે. વીલબ્રોથી બ્રસેલ્સ જતી નહેરના કિનારે આ ગામ વસેલું છે. આ નહેરમાં જહાજો આવજા કરે છે અને તે દ્વારા માલપરિવહન થાય છે. તે બ્રસેલ્સથી ૨૩ કિ,મી દૂર છે જયાં બસ, ટ્રેઇન, ટેકસી અને કાર દ્બારા જઇ શકાય છે.

૧૯૨૪થી ૧૯૯૬ સુધી આ ગામમાં એટરનીટનો એસ્બેસ્ટોસનો પ્લાન્ટ કાર્યરત હતો. ૧૯૦૧માં ઓસ્ટ્રીઆના વેપારી લુડવીગ હેશ્ચેકે તાજેતરમાં શોધાયેલા એસ્બેસ્ટોસ સીમેન્ટની વસ્તુઓના ઉત્પાદન કરતા પોતાના પ્લાંટનું નામ અવિનાશી કે સનાતન (અંગ્રેજી— એટર્નલ કે ઇટર્નલ પરથી)ના અર્થમાં એટર્નીટ રાખ્યું કારણ એસ્બેસ્ટોસ અવિનાશી ગણાય તેવું ખનીજ છે.

૧૯૦૫માં એસ્બેસ્ટોસ સીમેન્ટના પતરાંના ઉત્પાદન માટેનો આ પ્લાંટ ૩ મશીનથી હારેન નામના ગામમાં શરૂ થયો. ૧૯૨૪માં પ્લાંટ કપેલામાં ખસેડાયો. ૧૯૨૯માં બાજુના ગામ ટીસેટમાં એસ્બેસ્ટોસ સીમેન્ટના પાઇપ બનાવવા માટેનો પ્લાંટ નખાયો. ૧૯૯૦માં એટર્નીટ કારખાના વિશ્વના ૪ ખંડોના ૩૨ દેશોમાં હતા. ૧૯૯૫માં તેણે નામ બદલીને ઇટેકસ કર્યું. કપેલાના પ્લાંટમાં ૩૫ હજાર ટન ક્રાયસોટાઇલ, ૩ હજાર ટન ક્રોસીડોલાઇટ અને ૧ હજાર ટન એમોસાઇટ એસ્બેસ્ટોસ વપરાતો હતો. ૧૯૬૦ અને ૭૦ દાયકામાં આ બે પ્લાંટમાં થઇ ૩૦૦૦ કામદારો કામ કરતા હતા. ૧૯૯૬માં તેણે એસ્બેસ્ટોસ વાપરવાનું બંધ કર્યું.

બીજે થયું તેમ અહીં પણ એસ્બેસ્ટોસનો કચરો રમતના મેદાનને કઠણ બનાવવા, વાડ ઉંચી કરવા, રોડ રસ્તા બનાવવામાં થયો.

ઇટેકસ જુથના કારખાનાઓ માટે એક સમયે જાણીતું આ ગામ હવે બદનામ થયું છે એસ્બ્બેસ્ટોસ સંબંધિત રોગોને કારણે. એસ્બેસ્ટોસ સંબંધિત રોગોનો ભોગ બનનાર નાગરિકોને વળતર ચુકવવા માટે બેલ્જીયમ સરકારે ૨૦૦૭માં અલાયદું ફંડ ઉભું કર્યું.

૨૦૧૫માં એસ્બેસ્ટોસને કારણે થતા મેસોથેલીઓમાના કેંસરના ૨૯૨ પીડીતોને આ ફંડમાંથી વળતર ચુકવાયું. બેલ્જીયમમાં ૧૯૮૦ સુધી એસ્બેસ્ટોસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. ફંડના અધિકારી કહે છે કે ૨૦૨૫-૩૦ સુધી એસ્બેસ્ટોસ સંબંધિત રોગોના દર્દીઓ મળતા રહેશે. મેસોથેલીઓમાના કેંસર ઉપરાંત એસ્બેસ્ટોસીસ અને પ્લુરલ થીકનીંગ (ફેફસાંની દિવાલો જાડી થવી)ના ૪૩ દર્દીઓ મળ્યા છે. ૨૦૧૪માં દર્દીઓને ૧.૧૮ કરોડ યુરો વળતર પેટે ચુકવ્યા

ફ્રેન્કવાનુ રેબી નામની મહિલા પ્લાંટથી માત્ર ૧૦૦ મીટરના અંતરે રહેતી હતી. તેના પતિ પીઅર જોન કીઅરે આ કારખાનામાં એન્જિનિઅર તરીકે ૩૦ વર્ષ કામ કર્યું. ૧૯૮૭માં ૫૯ વર્ષની ઉંમરે તેઓ મેસોથેલીઓમાના કેંસરથી મર્યા. તે પછી તેના બે દીકરા પીઅર પોલ ૪૩ વર્ષની ઉંમરમાં અને સ્ટીફન ૪૪ વર્ષની વયે અનુક્રમે ૨૦૦૩ અને ૨૦૦૯માં ફેફસાના કેંસરથી મર્યા.

તેના ત્રણ જીવિત દીકરાઓ પૈકી બે પ્લુરલપ્લેકની બીમારીથી પીડાય છે. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં ફ્રેન્કવાનું પણ મેસોથેલીઓમાને કારણે ૬૬ વર્ષની વયે મૃત્યુ થયું. ૬૦-૭૦ના દાયકામાં ગામના ઘણા બાળકો કંપનીના ગ્રાઉન્ડમાં રમતા. નજીકમાં કંપનીના કચરાના ઘણા ઢગલાં હતા. તેના પર પણ બાળકો રમતા. ૨૪ ઓકટોબર, ૨૦૧૧ને દિવસે ફ્રેન્કવાના દિકરા જોહ્ણ અને તેના અન્ય બે ભાઇઓ એ કંપની સામે કોર્ટમાં ફરિયાદ દાખલ કરી. બેલ્જીયમમાં કંપની સામે દાખલ થયેલો આ પ્રથમ કેસ. કંપનીએ ફ્રેન્કવાને ૪૨,૦૦૦ યુરો તો કેસ પાછો ખેંચવા આપવાની દરખાસ્ત કરી હતી જે તેણે ઠુકરાવી દીધી હતી.

પિતા પીયર જોન કીઅરે દીકરાઓને જણાવેલું કે ૧૯૭૭માં એમણે ટી.વી. પર પ્રસારિત એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ જોઇ જેમાં એસ્બેસ્ટોસના જોખમોની માહિતી આપી હતી. ચોંકી ઉઠેલા પીયરે કંપનીમાં જઇ પોતાના સુપરવાઇઝર પાસે ખુલાસો માંગ્યો. સુપરવાઇઝરે એસ્બેસ્ટોસની થોડી ધૂળ પોતાના ટેબલ પર પાથરી તેમાંથી એક ચપટી પોતાના મોંમાં મુકી કહ્યું, “જો આ જોખમી હોત તો હું મોંમાં મુકત ખરો?” પીયરની ચિંતા શમી ગઇ. ૧૯૮૬માં પીયર ખાંસવા લાગ્યા અને ૬ મહિનામાં તો મૃત્યુ પામ્યા.

આ દાવાની સુનાવણી દરમિયાન દાવેદારના વકીલે એ વાત સ્પષ્ટ કરી કે એસ્બેસ્ટોસના જોખમો વિષે ૧૯૪૦માં જાણ થઇ હતી અને એનસાયકલોપીડીયા બ્રિટાનીકાની ૧૯૫૨ની આવૃત્તિમાં પણ તેનો ઉલ્લેખ છે તેથી કંપનીના માલિકોને તેની જાણ ન હોય તેમ બને જ નહીં.

કંપની એ તો લોકોને ચેતવણી ન મળે તે માટે માહિતી દબાવી દેવાની તમામ કોશિશો કરી. ૧૯૭૮માં તેમના ઉત્પાદનો પર ચેતવણી લખવાની દરખાસ્તનો તેમણે ઇન્કાર કર્યો હતો. બચાવ પક્ષના વકીલે દલીલ કરતાં જણાવ્યું કે કંપનીના સીઇઓ અને ડોકટરના મોત પણ મેસોથેલીઓમાને કારણે થયા હતા. તેમને જો જોખમોની માહિતી હોત તો તેમણે આ કંપનીમાં કામ કર્યું જ ન હોત. કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું કે કંપનીએ ૧૪ એપ્રિલ, ૧૯૫૦ને દિવસે સ્વીસ કંપનીને લખેલા પત્રમાં સ્વીકાર્યું છે કે તેને એસ્બેસ્ટોસના જોખમોની પૂરતી માહિતી છે. વળી, ૧૯૬૪માં ન્યુયોર્કમાં મળેલી પહેલી એસ્બેસ્ટોસ કોન્ફરન્સમાં આ કંપનીના અધિકારીઓ એ હાજરી આપી હતી. કંપનીએ જાહેર આરોગ્યના રક્ષણ કરતાં વધુ મહત્ત્વ પોતાના નફાને આપ્યું.

એક સંશોધન મુજબ યુરોપિયન યુનિયનના ૨૮ સભ્ય દેશોમાં દર વર્ષે ૪૭૦૦૦ મૃત્યુ એસ્બેસ્ટોસ સંબંધિત રોગોને કારણે થાય છે. આ બધા દેશોમાં એસ્બેસ્ટોસ પર પ્રતિબંધ છે. યુરોપના ૩૮ દેશોમાં ૩૦ કરોડ લોકો એસ્બેસ્ટોસના સંપર્કમાં આવવાનું જોખમ ધરાવે છે.૧૯૯૪થી ૨૦૦૮ દરમિયાન વિશ્વમાં મેસોથેલીઓમાને કારણે જેટલા મૃત્યુ થયા તેમાંથી અડધા યુરોપમાં થયા. એક સંશોધન મુજબ વિશ્વમાં મેસોથેલીઓમાને કારણે થતાં મૃત્યુનો સૌથી વધુ દર બેલ્જીયમમાં છે. ૬૦ના દાયકામાં એસ્બેસ્ટોસના માથાદીઠ ઉપયોગમાં બેલ્જીયમ મોખરે હતું.

બેલ્જીયમમાં ૨૨ એકમોમાં એસ્બેસ્ટોસની ચીજોનું ઉત્પાદન થતું હતું. તેમાંથી ૧૫ પ્લાંટ ઉત્તર બેલ્જીયમમાં હતા, બે બ્રસેલ્સમાં અને ૫ વેલોનીઆ વિસ્તારમાં હતા. ૨૦૦૧માં બેલ્જીયમે એસ્બેસ્ટોસના ઔદ્યોગિક ઉપયોગો પર પ્રતિબંધ મુકી દીધો.

બેલ્જીયમમાં ૧૯૯૬માં મેસોથેલીઓમાના કેંસરનો ભોગ બનેલ એટર્નીટના એક કામદારે કોર્ટમાં ફરિયાદ કરી. કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે દાવો પાયા વગરનો છે. ઉપરની કોર્ટમાં અપીલ થઇ તો એણે અપીલ કાઢી નાખી. કોર્ટે કબુલ કર્યું કે બહુ ગંભીર પ્રકારનું ખોટું થયું છે પણ તે ઇરાદાપૂર્વકનું ન હતું. કામદારે એ પુરવાર કરવું જોઇએ કે તેને બિમાર કરવા માટે કંપનીએ જાણીજોઇને તેને એસ્બેસ્ટોસ શ્વાસમાં લેવાની ફરજ પાડી હતી, કોર્ટે કહ્યું. પ્લાંટની નજીક રહેતા અને મેસોથેલીઓમાનો ભોગ બનેલ એક પીડીતે ૧૯૯૯માં ફરિયાદ કરી. તે દાવો હજુ અનિર્ણિત છે અને દાવેદાર અને તેનો પુત્ર બંને મેસોથેલીઓમાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા છે.

કપેલા ઉપરાંત બેલ્જીયમના હાર્મીની, સીન્ટનીકવાસ અને એન્ટવર્પમાં પણ એસ્બેસ્ટોસ સંબંધિત રોગોનું વધુ પ્રમાણ જોવા મળે છે. એસ્બેસ્ટોસ રોગથી પીડાતા લોકોનું સંગઠન-બેલ્જીયન એસોસીએશન ફોર એસ્બેસ્ટોસ વિકટીમ્સ (અબેવા) હવે મકકમ લડત આપી રહ્યું છે.

એટર્નીટ જેવી મહાકાય બહુરાષ્ટ્રીય કંપની સામે કોર્ટે ચડવાનું કામ જેવા તેવાનું નથી. નીચલી અદાલતે જો કે જોહ્ણની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો પણ તે ચુકાદાને ઉપરની અદાલતમાં પડકારવામાં આવ્યો. ૨૮માર્ચ, ૨૦૧૭ને દિવસે બ્રસેલ્સની અપીલ કોર્ટે નીચલી અદાલતના હુકમ નામાન્ય રાખ્યો. ૧૫ પાનાના ચુકાદામાં કોર્ટે જણાવ્યું કે ૧૯૭૦થી કંપની જાણતી હતી કે એસ્બેસ્ટોસ કેંસરજનક પદાર્થ છે. પણ કામદારો કે આસપાસ રહેતા લોકોનું રક્ષણ કરવામાં કંપની નિષ્ફળ નીવડી. નીચલી અદાલતે ૨,૫૦,૦૦૦ યુરોનું વળતર આપવાનો હુકમ કર્યો હતો તેમાં જો કે અપીલ કોર્ટે ઘટાડો કરીને તે રકમ માત્ર ૨૫,૦૦૦ યુરો કરી દીધી. હવે આ ચુકાદાને કારણે એટર્નીટના જાપાન, કોંગો, ભારત અને અન્યત્ર આવેલા પ્લાંટના પીડીતો પણ દાવો કરી શકશે.

આ ચુકાદાને પડકારવા માટે કંપનીને એક મહિનાનો સમય અપાયો. આ ચુકાદો આવ્યો ત્યારે કોર્ટ બહાર સેંકડો પીડીતો ભેગા થયા હતા. બેલ્જીયમ ઉપરાંત ફ્રાન્સ, ઇટાલી, સ્પેન, સ્વીત્ઝરલેંડ, જાપાન અને બ્રિટનના કાર્યકરો પણ ત્યાં પહોંચ્યા હતા. લોકો જાતજાતના રંગીન બેનરો, પોસ્ટરો, પ્લેકાર્ડ લઇને આવ્યા હતા.

એસ્બેસ્ટોસ પીડીત સંગઠનના સભ્યો એકસરખા લીલા રંગના જેકેટ પહેરીને આવ્યા હતા. તરફેણમાં ચુકાદો આવ્યા બાદ જોહ્ણના કુટુંબે નિવેદન વાંચ્યું જેમાં તેમણે કંપનીના માલિક અને બેલ્જીયમના ત્રીજા નંબરના અમીર એમસન્સની ટીકા કરી.

એક સાંસદે આ ચુકાદા સંદર્ભે જણાવ્યું કે જોનકીઅરે કુટુંબ આ લડાઇમાં સાવ એકલું હતું કારણ સરકારી એસ્બેસ્ટોસ ફંડમાંથી જે લોકો સહાય મેળવે છે તે લોકો આવા દાવા કરવાનો અધિકાર ગુમાવે છે. એસ્બેસ્ટોસને કારણે બીમારી આવી હોય તેમને તબીબી ખર્ચાને પહોંચી વળવાનું મુશ્કેલ બને છે એટલે એ લોકો સરકારી ફંડમાંથી સહાય લેવા મજબૂર બની જાય છે.

ઉત્તર બેલ્જીયમના ગામ વેલોનીઆના એક પ્રાદેશિક દૈનિકે ૧૩ જુલાઇ,૨૦૦૪ના અંકમાં પહેલા પાના પર પ્રગટ કરેલ સનસનીખેજ અહેવાલમાં કાળી પૃષ્ઠભુમાં સફેદ રંગના ક્રોસ સાથે ૧૦૨ નામોની લાંબી યાદી પ્રગટ કરી. એટલે કે એ બધા દફનાઇ ગયા હતા. મથાળું આપ્યું — ૧૦૨ નેમ્સ — રોલ ઓફ એગની (ગુસ્સે ભરાયેલા ૧૦૨ કે એવો અર્થ થઇ શકે).

આ બધા હાર્મીનીઝ નામના ગામના પ્લાંટના કામદારો હતા. બેલ્જીયમમાં એટર્નીટના ત્રણ પ્લાંટ હતા — કાપાલે, હાર્મીનીઝ અને ટેસલ્ટ. હાર્મીનીઝનો પ્લાંટ ૧૯૮૭ સુધી ચાલુ હતો. આ સમાચાર પ્રગટ થયા ત્યારે જ પશ્ચિમ બેલ્જીયમના લોકોને જાણ થઇ કે એસ્બેસ્ટોસના પ્લાંટમાં કામ કરનારાના આ હાલ થાય છે. આ અહેવાલથી ત્યાં પહેલીવાર એસ્બેસ્ટોસ પીડીતોનું મૌન તૂટયું હતું તેનો વર્નીઅરને આનંદ અને સંતોષ હતો. હવે તો મૃત્યુઆંક ૧૧૬ને વટાવી ગયો છે અને બીમારોની સંખ્યા ૪૯ની થઇ છે.

માઇકલ વર્નીઅર નામના આ પ્લાંટના પૂર્વ કામદાર અને યુનિયન પ્રતિનિધિએ પોતાની નોટમાં મૃત્યુ પામેલા પ્લાંટના કામદારોના નામ નોંધવાનું શરૂ કરેલું. બેલ્જીયમમાં એસ્બેસ્ટોસ પીડીતોનો સંઘ રચાયો તેના વિષે તેને જાણ થઇ અને તે પણ તેમાં ઉત્સાહભેર જોડાયો. તે બેલ્જીયન કોન્ફડરેશન ઓફ ક્રિશ્ચિયન ટ્રેડ યુનિયન નામના મજુરસંઘમાં હજુ સક્રિય હતો. ૨૦૦૪માં તેના પ્રયાસોથી પૂર્વ કામદારોમાં આ વિષયે જાગૃતિ લાવવા એસ્બેસ્ટોસ એકમની સ્થાપના કરવામાં આવી. કારખાનું બંધ થયાના ૧૫ વર્ષ પછી કામદાર સંઘે આ પગલું લીધું!

વર્નીઅર કહે છે કે દાયકાઓ સુધી કામદારોને માટે કોઇ રક્ષણ ન હતું. એસ્બેસ્ટોસની થેલીઓને હાથેથી તોડીને ખોલવામાં આવતી અને તેને મશીનમાં ઠાલવવામાં આવતી. એસ્બેસ્ટોસના તાંતણા આખા કારખાનામાં ફેલાઇ જતા. આ કામ કરતા કામદારોનું આખુ શરીર એસ્બેસ્ટોસના તાંતણાથી ભરાઇ જતું અને એ ધોળા ભૂત જેવા દેખાતા (અનાજ દળવાની ઘંટીનો કામદાર દેખાય છે એવો). દર અઠવાડિયે એસ્બેસ્ટોસના વિભાગની સફાઇ કરવામાં આવતી.

એસ્બેસ્ટોસ ચોંટેલો હોય તેને ખોતરી કાઢવામાં આવતો અને પછી પાણીના ધધુડાથી ધોઇ કાઢવામાં આવતો. વર્નીઅર માત્ર ૧૪ વર્ષના હતા ત્યારથી આ પ્લાંટમાં મજુરી કરવા વળગી ગયા હતા.

વીવીઅન લેસ્કોટ નામના કપાલેના પ્લાંટના પૂર્વ કારીગર કહે છે કે ૧૯૭૭માં એ આ પ્લાંટમાં કામે જોડાયા ત્યારે અખબારોમાં અહેવાલો પ્રગટ થયા ત્યાં સુધી તો બધું બરાબર ચાલતું હતું, જાણે કોઇને કશી ખબર ન હોય! કંપનીને આ બધી ખબર ન હોય તેમ એ માનતો નથી.

અખબારમાં પ્રગટ થયેલા પહેલા સમાચાર પછી કંપનીએ જે પહેલું પગલું ભર્યું તે કામદારો જોગ એક યાદી જાહેર કરવાનું. આ યાદી કે નિવેદનમાં જણાવાયું કે ક્રાયસોટાઇલ પ્રકારના એસ્બેસ્ટોસથી કોઇ હાની થતી નથી, સિવાય કે જો કામદાર ધૂમ્રપાન કે એવી બીજી ટેવ ધરાવતો હોય. એટલે કે જો ધૂમ્રપાન કરતા હો અને ક્રાયસોટાઇલના સંપર્કમાં આવો તો જ આરોગ્ય પર હાનીકારક અસર થાય! કહેવાની જરૂર નથી કે આ નર્યું જુઠ્ઠાણું છે.

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂમાં પહેલીવાર રક્ષણના પગલાં લેવાવા શરૂ થયા. બેગ ઠલવાતી હોય ત્યારે પાણી છાંટવું અને બેગ આપમેળે ખૂલે (કામદારને હાથેથી ખોલવાની જરૂર ન રહે) તેવી વ્યવસ્થા કરાઇ. પણ કામદારોને એસ્બેસ્ટોસના જોખમો અંગે વ્યવસ્થિત શિક્ષણ આપવાનું કામ કંપનીએ ન કર્યું. તે કારણે કામદારોએ હાથેથી જ બેગો ખોલવાનું ચાલુ રાખ્યું.

વર્નીઅર કહે છે કે કંપનીમાં વર્ષે એકવાર ફેફસાંનો એકસ-રે કરવામાં આવતો અને જેને શ્વાસની તકલીફની ફરિયાદ હોય તેમને ડોકટર કહેતા કે તમે હવે સિગારેટ પીવાનું થોડું ઓછું કરો! જેણે જીવનમાં કયારેય સિગારેટને હાથ લગાવ્યો ન હોય તેમને એ આવી સલાહ આપતા ત્યારે સૌને રમુજ થતી. ડોકટરો દારૂને પણ દોષ દેતા પણ એસ્બેસ્ટોસને કયારેય દોષ દેતા નહીં.

૨૦૦૫માં બેલ્જીયમના ઉપરના ગૃહે એક ઠરાવ પસાર કરી સરકારને વિનંતી કરી કે સમગ્ર વિશ્વમાં એસ્બેસ્ટોસના ઉત્પાદન અને ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મુકાય તે માટે આંતર્રાષ્ટ્રીય કરાર થાય તે માટે બેલ્જીયમ સરકારે પહેલ કરવી જોઇએ.

એસ્બેસ્ટોસ વિરુધ્ધ આંતર્રાષ્ટ્રીય જંગ લડાય તે માટે બેલ્જીયમ એટલું ઉત્સુક છે કે એણે ઘરઆંગણાના પીડીતોને પોતાનો જંગ લડવા એકલા છોડી દીધા છે. જે કંપનીઓ પોતાના કામદારોના કલ્યાણ માટે ફાળો ભરે છે તેમના કર્મચારીઓ એસ્બેસ્ટોસજનીત રોગોના ભોગ બને તો તેમને તો વળતર તે ભંડોળમાંથી ચુકવાય છે પણ સ્વરોજગાર કરતા ઇલેકટ્રીશીઅન, મીકેનીક, એન્જિનિઅર વગેરે પોતાના કામ દરમિયાન એસ્બેસ્ટોસના સંપર્કમાં આવે, એસ્બેસ્ટોસજનીત રોગોના ભોગ બને, તો તેમને વળતર ચુકવવા માટે કોઇ જોગવાઇ નથી.

પર્યાવરણને કારણે જે લોકો ભોગ બને છે તેમને માટે પણ કોઇ કાનુની જોગવાઇ નથી. ફ્રાન્સ અને નેધરલેન્ડમાં થયું છે તેમ એક વિશેષ ભંડોળ ઉભું કરવા માટે ખાનગી બીલ બેલ્જીયમની સંસદમાં મુકાયુ છે. (આ લેખની ઘણી વિગતો માર્ચ ૨૦૦૬માં પ્રગટ થયેલા એક લેખમાંથી લેવાઇ છે તે કારણે આજે કેટલીક સ્થિતિ બદલાઇ હોય તેમ બને).

હાલ દર વર્ષે બેલ્જીયમમાં ૨૦૦ નાગરિકોના મોત મેસોથેલીઓમાને કારણે થાય છે.

૧૯૫૩માં એસ્બેસ્ટોસીસનો વળતરપાત્ર વ્યવસાયિક રોગોની યાદીમાં ઉમેરો થયો. તે પછી એસ્બેસ્ટોસ પીડીતો માટે કામદાર વળતર ધારો એક માત્ર કાનુની માર્ગ હતો વળતર મેળવવાનો. વળતર ધારાની કેટલીક મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં રાખી ૨૦૦૭માં વિશેષ એસ્બેસ્ટોસ ભંડોળની રચના કરાઇ તેમ છતાં પર્યાવરણને કારણે ભોગ બનેલા પીડીતોને આ ભંડોળમાંથી વળતર મળતું નથી.

૧૮૫૦થી કામદારોએ સહકારી ધોરણે વીમાની વ્યવસ્થા પોતાના માટે ગોઠવી હતી. તે પછી ૧૯૦૩માં વળતર માટેનો કાયદો બન્યો. પણ ભારતમાં બન્યું છે તેમ ટોર્ટ હેઠળ દાવા કરવાનું અઘરૂં બનાવ્યું. ટોર્ટ હેઠળ દાવો કરનારને માથે સામાવાળાની બેદરકારી પૂરવાર કરવાની જવાબદારી હોય છે અને કામદારોને માટે તે શકય હોતું નથી. એટલે કેટલાક કાનુની નિષ્ણાતોએ કરારભંગને આધારે દાવા કરવાના પ્રયોગ આદર્યા. એમાં નીચેની અદાલતોમાં સફળતા મળી પણ ઉપરની અદાલતોમાં સફળતા ન મળી.

તે પછી પ્રતિતીશીલ લોકોને મદદ મળે તેવા ફેરફાર થયા જેમાં કામને કારણે થતી ઇજાઓ માટે માલિકો સામે ફોજદારી ગુના દાખલ થતા અને માલિકોને કોર્ટ સમક્ષ ઉપસ્થિત થવું પડતું. તેથી બચવા ૧૯૦૩નો કાયદો આવ્યો જેમાં “કોની ભૂલ” તે જોયા વગર ઇજાગ્રસ્તને વળતર ચુકવાય છે. ૧૯૩૦માં વ્યાવસાયિક રોગો માટે વળતર ચુકવવા માટે અલાયદા ભંડોળની જોગવાઇ કરવામાં આવી. શરૂમાં માત્ર ૩રોગ માટે વળતરની જોગવાઇ કરાઇ તેમાં એસ્બેસ્ટોસીસ સામેલ હતો. પછી ધીમે ધીમે યાદી વિસ્તારાતી ગઇ. સીલીકોસીસ છેક ૧૯૪૩માં યાદીમાં ઉમેરાયો. કામદાર વળતર ધારામાં જો કે વ્યાવસાયિક રોગો માટે વળતરની જોગવાઇ મોડી થઇ. તેમાં ૧૯૫૩માં એસ્બેસ્ટોસીસ ઉમેરાયો. એસ્બેસ્ટોસને કારણે થતા મેસોથેલીઓમાના કેંસરને ૧૯૮૨માં, પ્લુરલપ્લેક અને ફેફસાના કેંસરને ૧૯૯૯માં અને ગળાના કેંસરને ૨૦૦૪માં ઉમેરાયો.

એન્જિનિઅર એક બહુ પ્રભાવશાળી અને શક્તિશાળી કંપની હતી. તેના શેરધારકોમાં રાજઘરાનાના લોકો હતા જેમાંના ઘણા એટર્નીટ કંપનીમાં જુદા જુદા હોદ્દા પર હતા અને તેમના સભ્યો કોર્ટમાં જુદા જુદા પદો પર હતા. ૧૯૮૦માં કંપનીએ પોતાનું ખાનગી ભંડોળ બીમારોને વળતર ચુકવવા ઉભું કર્યું. તેમાંથી જે કામદારને એસ્બેસ્ટોસીસને કારણે ૩૩% કરતાં વધુ અપંગતા આવી હોય તેવા ૬૫ વર્ષ કરતાં નાના કામદારોને ખાનગી રાહે વળતર કે સહાય ચુકવાતી. વળતર ધારા નીચે મળતી રકમ અને તેમના છેલ્લા પગાર વચ્ચે જે તફાવત હોય તે આ ભંડોળમાંથી ચુકવાતો. હવે આ ભંડોળમાંથી મેસોથેલીઓમાથી પીડાતા કામદારોને તેમ જ કામદારના પરિવારના સભ્યોને સંપર્કને કારણે રોગ થયો હોય તેમને અને પર્યાવરણને કારણે રોગ થયો હોય તે તમામને સહાય ચુકવાય છે.

એટર્નીટ કંપનીએ ૧૯૫૦માં એસ્બેસ્ટોસના સંપર્કને કારણે કામદારો પર થતી અસરો અંગે અભ્યાસ કરાવ્યો જેમાં નોંધાયું કે કામદારોનું આરોગ્ય સારૂં છે. પછી ૧૯૬૭માં બીજો અભ્યાસ કરાવ્યો જેમાં પ્લાંટની આસપાસના ૧૩ ગામોમાં કેંસરનું પ્રમાણ કેટલું છે તે જોયું. તે મુજબ દેશની રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં આ વિસ્તારમાં કેંસરને કારણે મૃત્યુનું પ્રમાણ બમણું હતું. પણ “કન્ટ્રોલ” ગ્રુપના (એટલે કે જયાં એસ્બેસ્ટોસનો પ્લાંટ ન હતો તેવા) ૧૩ ગામોમાં પણ મરણનો દર આવો જ હતો એમ પણ આ અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું.

છેક ૧૯૭૩માં કામદાર વળતર માટેના વહીવટી અધિકારીએ એસ્બેસ્ટોસીસ રોગને કાયદાની યાદીમાં સામેલ કર્યાના ૨૦ વર્ષના ગાળાનો ઇતિહાસ તપાસ્યો ત્યારે પહેલીવાર માહિતી મળી. રાષ્ટ્રીય સ્તરે પહેલીવાર આંકડાકીય માહિતી જાહેર જનતા માટે સુલભ થઇ. આ ગાળામાં ૧૩૮ કામદારોને વળતર ચુકવાયું હતું જે પૈકી ૫૧ના મોત થયા હતા. તેમાંથી ૨૦%ને ફેફસાંનું કેંસર થયું હતું અને ૭%ને મેસોથેલીઓમાનું કેંસર થયું હતું. તેમ છતાં કોઇ જાહેર ચર્ચા દેશમાં જાગી નહી. જયારે ફ્રાન્સમાં વાઇનના ઉત્પાદકો દ્વારા વપરાતા એસ્બેસ્ટોસના ફિલ્ટર અંગે કેટલાક ગ્રાહકોના જુથે પોતાની ચિંતા જાહેર કરી ત્યારે બેલ્જીયમના અખબારોએ વાત ઉપાડી. લોકો ચિંતામાં પડયા એટલે કંપનીએ પાનાં ભરીને જાહેરાત આપી કે ચિંતાનું કોઇ કારણ નથી.

૧૯૮૦માં કપેલાના મૃત્યુ પામેલા ૧૯૭૩કામદારોના વાર્ષિક એકસ-રે વગેરે તપાસ કરીને સંશોધકોએ જણાવ્યું કે ૨૯ના મોત એસ્બેસ્ટોસીસને કારણે અને એકનું મોત મેસોથેલીઓમાને કારણે થયું હતું.

૧૯૮૧ના અન્ય અભ્યાસમાં ૧૯૭૨ અને ૧૯૮૧ વચ્ચે વળતર ધારા હેઠળ કરાયેલા નવા ૨૬૭ દાવાનો અભ્યાસ કરાયો તેમાં જાણવા મળ્યું કે જે એસ્બેસ્ટોસ કામદારોને વળતર મળ્યું હતું તે પૈકીના ૭૫%ને કેંસર હતું. બેલ્જીયન ફન્ડ ફોર ઓકયુપેશનલ ડિઝીઝીસના આંકડા મુજબ ૨૦૦૦ અને ૨૦૦૪ના ગાળામાં એસ્બેસ્ટોસને કારણે ૨૦૩ મોત થયા હતા. તેને આધારે એસ્બેસ્ટોસને કારણે બેલ્જીયમનો મૃત્યુ દર દસ લાખે ૮નો આવ્યો જે ઇન્ગ્લેન્ડ અને ઇટાલી સહિતના ૩૩ દેશો કરતાં વધુ હતો.

એટરનીટના કારખાનાને કારણે ભારતમાં પણ એક ગામ છે જેના નાગરિકો એસ્બેસ્ટોસજનીત રોગોનો ભોગ બન્યા છે. તે અંગે આવતા મહિનાના લેખમાં માહિતી આપી આ શ્રેણી પૂરી કરીશું.


શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M-+91 9426486855

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી : બેલ્જીયમનું કપેલૉઑપ-ડૅનબૉસ

  1. Prakash Gajjar
    July 24, 2019 at 10:29 pm

    શ્રી જગદીશભાઈની વ્યાવસાયીક નિવડેલ કલમે એકીશ્વાસે વાચતા કંપારી છૂટી ગયી…..ખરેખર એ લોકોએ કેટકેટલી પીડા સહી હશે…..પણ જગદીશભાઈનો પરિશ્રમ થી જાગ્રુતી આવે…એવી અભ્યર્થના..

  2. Dr Ashwin Shah
    July 25, 2019 at 5:54 am

    Occupationl diseases are intensely under diagnosed & underreported

Leave a Reply to Dr Ashwin Shah Cancel reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.