વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી – પોલેન્ડના સ્ટેચીમાં એસ્બેસ્ટોસ પ્લાન્ટને કારણે શું થયું?

જગદીશ પટેલ

પોલેન્ડના અગ્નિખૂણામાં આવેલું ૧૪,૦૦૦ની વસ્તી ધરાવતું ગામ સ્ટેચી (Szczucin –ˈʂt͡ʂut͡ɕin]. ૧૯૫૯માં ત્યાં એસ્બેસ્ટોસનો પ્લાન્ટ નખાયો. ૧૯૬૦માં ત્યાં ૩૦૦ કામદારો હતા અને ૧૯૮૦માં ૫૦૦ જે તેનો વિકાસ દર્શાવે છે. કંપની એસ્બેસ્ટોસ સિમેન્ટના પતરાં અને પાઇપોનું ઉત્પાદન કરતી હતી. આ પ્લાન્ટમાં ક્રાયસોટાઇલ અને ક્રોસીડોલાઇટ પ્રકારના એસ્બેસ્ટોસનો ઉપયોગ થતો હતો. ૧૯૭૦ સુધી અહીં સૂકી પ્રક્રિયા વડે ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું પણ તે પછી પ્રક્રિયામાં સુધારો કરી પાણીનો ઉપયોગ શરૂ થયો જે કારણે ધૂળ ઓછી ઉડે. શરૂમાં એસ્બેસ્ટોસ કાગળના કોથળામાં રેલ્વે દ્વારા લવાતો. તેમ કરતાં કોથળા ફાટી જવાને કારણે ઘણો એસ્બેસ્ટોસ વેરાતો. તે પછી શણના કોથળાનો ઉપયોગ શરૂ થયો. ૧૯૫૯થી ૧૯૯૩ દરમિયાન આ કંપનીએ ૩૫ લાખ ટન એસ્બેસ્ટોસ વાપર્યો હોવાનો અંદાજ છે. તેમાં ૬૫,૦૦૦ ટન તો બ્લ્યુ એસ્બેસ્ટોસ હતો જે વધુ જોખમી છે.

થોડા વખતમાં જ પ્લાન્ટનો કચરો લઇ જવાની લોકોને કાનૂની છુટ મળી. ૩૦ વર્ષ સુધી લોકોએ કચરો પોતાના બાંધકામ અને બીજા કામો માટે વાપર્યો. જુલાઇ ૧૯૯૨ સુધી ગામના રસ્તા બાંધવામાં પણ એનો ઉપયોગ થયો. ૧૯૯૭માં પ્લાન્ટ બંધ પડયો પણ ત્યાં સુધીમાં ગામના ૫૫% લોકો એસ્બેસ્ટોસના સંપર્કમાં આવી ગયા. પહેલાં કારખાનાના કામદારો મેસોથેલીઓમાના કેન્સરનો ભોગ બન્યા અને ૧૯૮૦ના દાયકાના અંતે કારખાનામાં કામ ન કરતા નાગરિકો પણ ભોગ બનવા શરૂ થયા. કારખાનાના કામદારો ભોગ બને તેમને તો વળતર મળે તે માટે કાયદો છે પણ જેમને વાતાવરણને કારણે રોગ થાય તેમને વળતર ચુકવવાની કાયદામાં જોગવાઇ નથી. ૧૯૮૭થી ૨૦૦૩ વચ્ચેના સમયગાળામાં મેસોથેલીઓમાના ૫૫ દર્દી મળ્યા જે પૈકી ૨૮ કારખાનાના કામદારો હતા અને ૨૭ નાગરીકો હતા જેમણે કારખાનામાં કામ કર્યું ન હતું. પોલેન્ડની વસ્તીમાં મેસોથેલીઓમાનું જે પ્રમાણ હોય તે કરતાં અહીંની વસ્તીમાં આ રોગનું પ્રમાણ ૧૨૫ ગણું વધુ છે. અહીં મહિલાઓના સરેરાશ આયુષ્યમાં ૧૯૭૫થી ૧૯૯૬ દરમિયાન ૧૦ વર્ષનો ઘટાડો થયો. ફેફસાં અને પેટના કેન્સરનું પણ અહીં મોટું પ્રમાણ છે. કેન્સર સિવાયના શ્વસનતંત્રના રોગો પણ મોટા પ્રમાણમાં છે.

ગ્રીક ભાષામાં એસ્બેસ્ટોસ શબ્દનો અર્થ અનબ્રેકેબલ એટલે કે તુટે નહી તેવું કે તોડી શકાય નહી તેવું. બરાબર નામ પ્રમાણે ગુણ છે. કશાયથી એ તુટતું નથી. એના તાંતણા અત્યંત બારીક હોય છે. કપાસના તાંતણાનો વ્યાસ ૧૦,૦૦૦ નેનોમીટરથી ૨૫ હજાર નેનોમીટર હોય છે જયારે એસ્બેસ્ટોસના તાંતણાનો વ્યાસ માત્ર ૧૫થી ૪૨ નેનો મીટર હોય છે તે પરથી ખ્યાલ આવે કે આ તાંતણો કેટલો ઝીણો હોય. એની સાથે માથાના વાળને મુકી સરખાવીએ તો માથાનો વાળ તેની સામે જાડા સળિયા જેવો લાગે! ક્રાયસોટાઇલ પ્રકારના એસ્બેસ્ટોસના તાંતણાની લંબાઇ ૧૫ સે.મી. સુધી હોય અને તે અન્ય પ્રકારના એસ્બેસ્ટોસના તાંતણાની સરખામણીએ વધુ જાડા અને કઠણ હોય છે. તેનો આકાર સોય જેવો હોય છે. ૯૫% એસ્બેસ્ટોસ આ પ્રકારનો હોય છે.૧૯૯૭માં પોલેન્ડમાં એસ્બેસ્ટોસ પર પ્રતિબંધ મુકાયો.

૧૯૯૦ના દાયકાના મધ્યથી સ્ટેચીની મ્યુનીસીપાલીટીએ જોખમોના અભ્યાસ માટે સંસ્થાઓની મદદ માગવી શરૂ કરી. ઇન્સ્ટીટયુટ ઓફ ઓકયુપેશનલ મેડિસિન દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે એસ્બેસ્ટોસના તાંતણાનું પ્રમાણ માન્ય કાનૂની માત્રા કરતાં ૫૦ ગણું વધારે હતું. ૧૦૦ કિ.મી. સુધીના રોડ પર ૩૩ લાખ ઘનમીટર જેટલો એસ્બેસ્ટોસનો કચરો પડયો હતો, જયારે ખાનગી જમીન પર બીજો ૨૫ લાખ ઘનમીટર કચરો પડયો હતો. તે પછી મોટા પાયે સફાઇ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું. રોડ પર ડામર પાથરવામાં આવ્યો. ૨૦૧૩ સુધીમાં ૧૭૭ કીમી રોડ નવા બનાવાયા. હવે સિમેન્ટના પતરાં બદલવાનો કાર્યક્રમ હાથ ધરાયો છે અને ગરીબોને એ માટે સહાય આપવામાં આવી રહી છે. જો કે ૧૦ લાખ ટન કચરો હાલ તો એક જગ્યાએ એકઠો કરાયો છે પણ પૂર આવે તો એ બધો વહીને નજીક વહેતી વીસ્ચ્યુલા નદીમાં જઇને ભળે તેવો ડર છે. વળી આ ઢગલો શહેરની વચ્ચે પડયો છે જેની આસપાસ બહુમાળી મકાનો છે. “પ્રોગ્રામ ફોર એબેટમેન્ટ ઓફ એસ્બેસ્ટોસ ઇન પોલેન્ડ ૨૦૦૯—૨૦૩૨”નામની યોજનાને કારણે ૨૦૩૨ની સાલ સુધીમાં શહેર એસ્બેસ્ટોસથી સંપૂર્ણ મુકત થઇ જાય તેવું આયોજન છે. જો કે નવેમ્બર ૨૦૧૪માં “સસ્ટેઇનેબલ ડેવલપમેન્ટ ફાઉન્ડેશન” અને “ગ્રીન ફેડરેશન” નામની સંસ્થાઓએ કરેલા અભ્યાસ મુજબ સરકારે ૨૦૦૨માં એસ્બેસ્ટોસ દૂર કરવાનો કાર્યક્રમ શરુ કર્યો ત્યારે ૧૫૦ લાખ ટન જેટલો એસ્બેસ્ટોસ પોલેન્ડમાં હતો. તે પૈકી ૨૦૧૪ સુધીમાં માત્ર ૨૦ લાખ ટન એસ્બેસ્ટોસ જ દૂર કરી શકાયો હતો. જે ગતિએ આ કામ ચાલે છે તે જોતાં પોલેન્ડને સંપુર્ણપણે એસ્બેસ્ટોસમુકત કરવાનું કામ ૨૦૩૨ને બદલે ૨૦૮૦ સુધી ચાલશે. વળી એસ્બેસ્ટોસ ધરાવતી વસ્તુઓમાંથી માત્ર ૩૦%ની જ યાદી બનાવી શકાઇ છે એટલે કે બાકીનો એસ્બેેસ્ટોસ કયાં છે તેની જ કોઇને ખબર નથી. ૨૦૦૮માં પોલેન્ડની ૨૫૦૦ મ્યુનિસિપાલિટીઓએ એસ્બેસ્ટોસ સફાઇનો કાર્યક્રમ હાથ ધર્યો હતો પણ ૨૦૧૪માં તે સંખ્યા ઘટીને ૨૧૦૦ની થઇ ગઇ.

સ્ટેચીના પ્લાન્ટમાં ૧૯૫૯થી ૧૯૯૩ દરમિયાન ૩,૭૦,૦૦૦ ટન એસ્બેસ્ટોસ વાપરવામાં આવ્યો. જેમાં ૬૫,૦૦૦ ટન ભૂરો એસ્બેસ્ટોસ એટલે કે ક્રોસીડોલાઇટ હતો. ટનદીઠ ૫૦ ગ્રામ એસ્બેસ્ટોસ પ્લાન્ટની વેન્ટિલેશન સિસ્ટમમાંથી બહાર જતો હોય તેમ માનીએ તો ૧૭.૫ ટન એસ્બેસ્ટોસ હવામાં આ સમયગાળામાં ભળ્યો હશે જેમાં ૩.૨ ટન ભૂરો એસ્બેસ્ટોસ હોય. અગાઉ જણાવ્યું તેમ આ પ્લાન્ટનો કચરો મ્યુનિસિપાલિટી અને લોકો રોડ બનાવવા, રમતના મેદાન માટે અને બીજા કામોમાં વાપરતા. એ જમાનામાં ત્યાં પોર્ટલેન્ડ સીમેન્ટ મુશ્કેલીથી મળતો તેથી આ કચરો બહુ મુલ્યવાન ગણાતો. ૮થી ૧૦ લાખ ઘનમીટર જમીન એ કારણે બગડી. ૬૫.૫ કિ.મી. રોડ, ૮.૬ હેકટર ખેતીની જમીન અને ૨૮.૬ હેકટર હાઇવેની જમીનમાં આ કચરો પથરાયો. આ વિસ્તારની હવામાં લીટર દીઠ ૫થી ૫૦ એસ્બેસ્ટોસના તાંતણા મળી આવે છે. વસ્તીના ૫૫% લોકો લીટર દીઠ ૧૦ કે તેથી તાંતણાના સંપર્કમાં આવે છે. ૧૯૮૭થી ૨૦૦૬ દરમિયાન મેસોથેલીઓમાના કેન્સરના ૮૫ દર્દી મળ્યા જે પૈકી ૪૪ (૩૯ પુરુષ અને ૫ મહિલા) કામદારો હતા જે આ પ્લાન્ટમાં કામ કરતા હતા અને ૪૧ (૧૬ પુરુષ અને ૨૫ મહિલા) અન્ય નાગરિક હતા. કામદારોનો સરેરાશ સંપર્કગાળો ૧૩.૮ વર્ષનો હતો. સંપર્ક સમયે તેમની સરેરાશ ઉંમર ૨૯.૯ વર્ષ હતી અને મૃત્યુ સમયે સરેરાશ ઉંમર ૬૨.૭ વર્ષ હતી એટલે કે સંપર્ક પછી સરેરાશ ૩૨ વર્ષ બાદ મૃત્યુ થયું. જો કે નાગરિકોમાં મૃત્યુ સમયે ઉંમર સરેરાશ ૫૫.૨ વર્ષ હતી. તેમના સંપર્કનો સમયગાળો ૪૦ વર્ષનો અંદાજાયો છે.

અહીના લોકોમાં આ રોગનો દર પોલેન્ડના સરેરાશ દરની સરખામણીએ ૧૨૫ ગણો વધુ જોવા મળ્યો. મેસોથેલીઓમા તે ઉપરાંત ફેફસાના કેન્સર અને બીજા અંગોના કેન્સર પણ એસ્બેસ્ટોસને કારણે થાય છે. અહીં એસ્બેસ્ટોસ સંબંધિત કેન્સરને કારંણે મૃત્યુનું પ્રમાણ બમણા કરતાં પણ વધુ છે. કેન્સર સિવાયના શ્વસનતંત્રના રોગોનું પ્રમાણ પુરુષોમાં ચાર ગણું વધુ છે. એસ્બેસ્ટોસને કારણે એસ્બેસ્ટોસીસ થવાનું બહુ સામાન્ય છે જે ફેફસાંનો રોગ છે અને કેન્સર સિવાયના શ્વસનતંત્રના રોગોમાં આવે. શ્વસનતંત્રમાં કેન્સર યુવાન વયમાં દેખાવા શરૂ થઇ જાય છે અને મૃત્યુ સમયે ઉંમર અન્ય વિસ્તારો કરતાં અહીં ૩ વર્ષ ઓછી હોય છે. પ્લાન્ટના પૂર્વ કામદારોને સારવાર અને વળતર માટેના કાયદાનો લાભ મળે છે પણ જેમને પર્યાવરણને કારણે એસ્બેસ્ટોસજનિત રોગ લાગુ પડયો છે તેમને સારવાર કે વળતર માટે કોઇ કાયદા નથી.

સ્ટેચીના પ્લાન્ટમાં એસ્બેસ્ટોસના ૧૦૦૦ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું. તેની આસપાસના વિસ્તારમાં મેસોથેલીઓમાનું પ્રમાણ સૌથી વધુ નોંધાયું હતું. આ વિસ્તારમાં ૨૦૦ પુરુષ કામદારો અને ૧૬૯ મહીલા કામદારો ઉપરાંત ૧૮૪ સામાન્ય લોકોમાં આ રોગ જોવા મળ્યો. આખા દેશમાં જેટલો ક્રોસીડોલાઇટ પ્રકારનો એસ્બેસ્ટોસ વપરાતો હતો તેના ૭૦% આ પ્લાન્ટમાં વપરાતો હતો. ગામની મ્યુનિસિપાલિટી પોતે જ પ્લાન્ટનો એસ્બેસ્ટોસનો કચરો રોડ બનાવવામાં વાપરતી હતી.

અહીંના ૧૦૧૪૮ મકાનોમાંથી ૪૮૮૧૩ ટન એસ્બેસ્ટોસ કાઢવામાં આવ્યો. તે કારણે ૨૧,૨૪૮ નાગરીકોને તેના સંપર્કથી બચાવવામાં આવ્યા. સફાઇની સાથોસાથ જાગૃતી અભીયાન પણ ચલાવાયું.૧૬૭ શાળાઓમાં ૪૦૦ મીટીંગો થઇ જેમાં ૭૦,૦૦૦ લોકોએ ભાગ લીધો.

૨૦૧૮માં પ્રગટ થયેલા અન્ય એક અભ્યાસ મુજબ પોલેન્ડના ૧૧ રાજયોમાં એસ્બેસ્ટોસના ૨૮ કારખાના હતા. સંશોધકોના અંદાજ મુજબ પોલેન્ડમાં ૭૩.૮ કરોડ ઘનમીટર એસ્બેસ્ટોસના પતરાં હશે. ૧૯૯૯થી ૨૦૦૬ સુધીના સમયગાળામાં પોલેન્ડમાં મેસોથેલીઓમાના કેન્સરનો દર પુરુષોમાં લાખે ૦.૩ અને મહીલાઓમાં લાખે ૦.૧ રહ્યો.પોલેન્ડમાં એસ્બેસ્ટોસની ખાણો નથી તેથી જરુરી એસ્બેસ્ટોસ રશીયા,કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલીયા, ઇન્ગ્લેન્ડ વીગેરે દેશોથી આયાત કરાતો.

૨૦૧૮માં પ્રગટ થયેલા એક અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે એસ્બેસ્ટોસના પ્લાન્ટની આસપાસના ૫૫ કિ.મી,ના વિસ્તારમાં મેસોથેલીઓમાના કેન્સરનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ૨૦૦૦ અને ૨૦૦૮ના વર્ષો કરતાં ૨૦૧૩માં વધુ પ્રમાણમાં મેસોથેલીઓના દર્દીઓ નોંધાયા. ૨૦૧૩માં ૨૧૦ પુરુષો અને ૧૧૬ મહીલાઓમાં આ રોગ જોવા મળ્યો. દક્ષિણ પોલેન્ડમાં આ રોગનો દર સૌથી વધુ જોવા મળ્યો. આ અભ્યાસને કારણે વધુ જોખમ ધરાવતા વિસ્તારો અંકિત કરી શકાયા જેથી એ વિસ્તારમાં જરૂરી આરોગ્ય સેવાઓ આપવાનું આયોજન કરી શકાય. એસ્બેસ્ટોસના ૮ પ્લાન્ટ પૈકીના ૭ પ્લાન્ટની આસપાસના વિસ્તારોમાં મેસોથેલીઓમાનું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળ્યું.

દૂર પોલેન્ડના એક ગામડાની વાત આપણે ભારતમાં શા માટે કરવી જોઇએ? એમણે તો ૧૯૯૭માં એસ્બેસ્ટોસ પર પ્રતિબંધ મુકયો પણ આપણે હજુ તેનો ઉપયોગ મોટા પ્રમાણમાં ચાલુ રાખ્યો છે ત્યારે અહીં એ બાબત જનમત કેળવવાનું અને સરકારોને એ માટે તૈયાર કરવાનું બહુ જરૂરી છે. આપણી વસ્તી બહુલતાને કારણે મૃત્યુ બાબત આપણે એટલા ગંભીર નથી. પરંતુ રોગોને કારણે આરોગ્ય સેવાઓ પર જે બોજો વધે છે અને વ્યક્તિગત કુટુંબો પર સારવાર ખર્ચનો બોજો આવવાને કારણે અર્થતંત્ર પર બહુ અનિષ્ટ અસર થાય છે તેને આપણે ધ્યાનમાં રાખવી જોઇએ.


શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M-+91 9426486855

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.