સંસ્કૃતિની શોધમાં : ૧૧ : સાંસ્કૃતિક વિરાસતમાં મંદિરો

સંસ્કૃતિની શોધમાં - Title photo

પૂર્વી મોદી મલકાણ

મારો નાસ્તો પૂરો કરી હું જ્યારે મેઇન પોર્ચ પર લિફ્ટની રાહ જોતી ઊભી હતી, ત્યાં મારી પાસે ફરી એ જાણીતા અને અજાણ્યા ગેસ્ટ આવીને ઊભા રહ્યા, પણ આ વખતે યે તેઓ પોતાનાં ગ્રૂપ સાથે હતા. અમે બંનેએ એકબીજાની સામે જોયું પછી હસીને લિફ્ટમાં ગોઠવાયાં. હું મારી રૂમ પર પહોંચી ત્યારે જોયું કે કોઈ ક્લીનર ત્યાં કામ કરી રહ્યું છે, મને જોઈ કહે બીબીજી, મૈ મુદ્દસર હું આપકા રૂમ ક્લીન કરને આયા હૂં, કહી તે કામે લાગ્યો. તે કામ કરી જ રહ્યો હતો ત્યાં જ મહેરીનનો મને મેસેજ આવ્યો, જેમાં કહ્યું હતું કે આજનું લંચ સાથે લેવાનું છે અને લંચ પછી સૈદપુર માટે નીકળવાનું છે માટે ૧૧ વાગે મારે નીચે આવી જવું.

સૈદપુર….આ સંદેશો વાંચી ફરી ભૂલાઇ ગયેલો અતીત જીવંત થઈ ગયો. આ સૈદપુરમાં એક સમયે ઘણાં જ પંજાબી હિન્દુઓ રહેતાં હતાં, કારણ કે ત્યાં એક સંત નાનકનો નાનકી કૂંડ, ગુરુદ્વારા અને અમુક મંદિરો આવેલ હતાં, પણ પાર્ટીશન પછી આ જગ્યાનો ઇતિહાસ પણ બદલાઈ ગયો. ખાલી પડેલ અથવા ખાલી કરાવવામાં આવેલ તે હવેલીઓને રેસ્ટોરંટ્સમાં ફેરવી દેવામાં આવી હતી. ૨૦૧૧ માં એકવાર સૈદપુર જવાનું થયેલું, પણ તે રાત્રિનો સમય હોઈ સૈદપુરને શાંતિથી જોવાનો સમય મળેલો ન હતો. આ વખતે સૈદપુરની એ ટૂર પૂરી થવાની હોઈ હું ખુશ ખુશ થઈ ગઈ.

મુદ્દસરના ગયા બાદ થોડીવાર હું આરામ કરતી રહી, પણ વધુ પડતા ઉત્સાહને કારણે મગજ વારંવાર અહીંતહીં દોડતું રહ્યું આથી લાગ્યું કે રૂમમાં શાને બેસવું? ચાલો બહાર નીકળવાનું થાય તે પહેલાં હોટેલમાં જ ફરું; આમ વિચારી હું રૂમ કી લઈ લિફટમાં ગઈ ત્યારે એમાં ફરી એજ ગેસ્ટને મળી. આમ બે દિવસમાં ત્રણવાર હું તે ગેસ્ટને મળી. પરસ્પર એકબીજાને ફરી જોઈ અમે હસી પડ્યાં અને આખરે અમારી સામાન્ય વાતચીત શરું થઈ. અમે નામની લેવડ-દેવડ કરી પણ અમને બંનેને ખાસ સમજણમાં ન આવ્યું. કદાચ બોલાતી ભાષાનો જ પ્રભાવ હશે. તેમ છતાંયે અમે બંને એ એકબીજાનાં નામનો ઉચ્ચાર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ હજુ વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજીએ તે પહેલાં લિફ્ટ નીચે આવી ગઈ ને અમે છૂટાં પડ્યાં. તેઓ તેમનાં ગ્રૂપ સાથે ભળી ગયા અને હું હોટેલમાં આવેલાં શોપિંગસ્ટોર્સ અને ગિફ્ટ્સ સ્ટોર્સ જોવામાં બીઝી થઈ ગઈ. આ સ્ટોર્સમાં થોડો સમય કાઢ્યા બાદ હું ફરી રૂમ પર ગઈ થોડો આરામ કરીને હંમેશાની મારા સાથી એવી મારી સોલ્ડર બેગ અને મારો કેમેરો લઈ હું મહેરીનને મળવા નીકળી પડી.

પાકિસ્તાનની ઓફિસમાંથી મહેરીનની સાથે સમરીન અને ફરહાના આવેલ. ૨૦૧૧ ની ટૂરમાં સમરીન અને ફરહાના સાથે પરિચય અને મિત્રતા થઈ હતી. અમે ચારેય સૌ પ્રથમ ઇસ્લામાબાદની વેજ ફૂડ માટે બહુ પ્રખ્યાત એવી ટેબલ ટોક ( Table Talk ) રેસ્ટોરન્ટમાં ગયાં.

અહીંની વેજ થાળીમાં હતાં નાની સાઇઝની સાદી પૂરી, પાલક પૂરી, મીઠી પૂરી, ગુડ પૂરી, પરાઠા સાદું અને આલુ પરાઠા, પાલક આલુ, સરસો સાગ, છોલે અને છોલિયા ( કાળા ચણા ), ઉપરાંત બે -ત્રણ જાતનાં સેલાડ અને અથાણાં, પાપડ, લસ્સી, મગની દાળ, ચણાની દાળનો સૂપ, સાદો ભાત અને વેજ બિરયાની, મલાઈ કબાબ અને દમ કબાબ હતાં. મીઠાઇમાં ખીર અને સૂજી હલવા હતાં. અનેક યાદોની ગુફ્તગુ કરતાં કરતાં અમે અહીંનાં સ્વાદિષ્ટ ભોજનને પૂરેપૂરો ન્યાય આપ્યો ત્યાર પછી અમે સૈદપુર જવા નીકળ્યાં.

મારું હંમેશા માનવું રહ્યું છે કે જે તે દેશની સાંસ્કૃતિક વિરાસતના થોડાઘણા અંશો જે તે દેશમાં રહેલ ધાર્મિક ઇમારતોમાં પણ છે. આ ઇમારતો આપણને જે તે દેશમાં રહેલ પ્રજાની સંસ્કૃતિની ઝાંખી આપે છે. અત્યાર સુધી હું જેટલાં પણ દેશોમાં ફરી તે બધાં જ દેશોમાં રહેલ ધાર્મિક ઇમારતોની મે મુલાકાત લીધેલી છે, તો પાકિસ્તાન કેમ બાકાત રહી જાય? પણ સૈદપુરની શરૂઆત પહેલાં રાવલપિંડીમાં તરફ જરૂરી છે.

પાકના પંજાબ પ્રાંતમાં આવેલ રાવલપિંડી…. શહેર એ મુખ્યત્વે રાવલ અને પિંડી એમ બે ભાગનું બનેલું છે. ૧૭૬૧ માં આ બંન્ને ભાગને ભેગા કરી એક નામ આપવામાં આવ્યું. જેમાંથી પ્રથમ નામ રાવલ વિષે માન્યતા છે કે ત્યાં એક સમયે હિન્દુ રાવળો રહેતાં હતાં. આ રાવળોએ પોતાની કુલદેવી રાવલ માતાનું મંદિર અહીં બનાવેલ. ( હાલ રાવલ ધામ તરીકે ઓળખાય છે. )

સૈદપુરમાં રામમંદિર અને અને અન્ય મંદિરો હતાં અને ગોલરાના દારગઢમાં પણ વિષ્ણુ મંદિર બનાવવામાં આવેલ. પાર્ટીશન પહેલાં રાવલપિંડીમાં આ મંદિરોની આસપાસ ઘણાં હિન્દુઓ રહેતાં હતાં. પણ પાર્ટીશન પછી હિન્દુઓ આ જગ્યાઓ છોડી ગયાં. હિન્દુઓનાં આ મંદિરોમાંથી અમુક સચવાયાં તો અમુક ન સચવાયાં, જ્યારે અમુક મંદિરોની ઇમારતો હિન્દુઓનાં નામ પર રાખી મૂકવામાં આવી પણ આ ઇમારતોનું સંચાલન હિન્દુઓને આપ્યું જ નહીં. આ મંદિરોમાંથી આજે રાવલધામમાં કેવળ એક જ મંદિર એવું છે જેને હિન્દુઓને સોંપવામાં આવ્યું છે.

બાકીનાં મંદિરો પર આજેય પાક સરકારનો કબ્જો છે. આ મંદિરો હિન્દુઓનાં હાથમાં જતાં હિન્દુઓનું જોર થોડું વધુ થઈ જશે તેવા ભયમાં પાક સરકારે આ મંદિરો થકી હિન્દુઓને પોતાનાં પગ નીચે દબાવી રાખ્યાં છે. એજ રીતે ૨૦૦૬માં રાવલપિંડી ડિસ્ટ્રીકના સૈદપુરને ટૂરિસ્ટ સાઇટ અને હિસ્ટોરીક પ્લેસનો દરજ્જો આપવામાં આવેલો હતો, પણ આ મંદિરોનો કબ્જો પાક સરકારે છોડયો નથી. કારણ એ જ કે હિન્દુઓ માથે ન ચડી જાય. જો’કે કેવળ સૈદપુર જ નહીં બલ્કે આ જ વાત મે આગળ પણ જોઈ. લાહોરથી ખૈબર દરાઁ સુધી આ જ વાત વારંવાર મારા ધ્યાનમાં આવી. કારણ કે આ સફરમાં મે મંદિરો તો ઘણાં જોયાં પણ તમામ મંદિરોમાંથી મૂર્તિઓ કાઢી નાખવામાં આવેલી અને મંદિરોનો કબ્જો પાક. સરકારના હાથમાં હતો. ૧૯૪૭ માં જ્યારે બે દેશ છૂટા થયા ત્યારે મોહમ્મદ અલી ઝીણાએ પાકમાં રહેલ બધાં જ હિન્દુઓને અને તેમની ઈમારતોને સમાનતાનો હક્ક આપતો કાયદો દાખલ કરેલ પણ આજે આ કાયદાનું કોઈ મૂલ્ય રખાયું નથી તેથી, પશ્ચિમનાં દેશોમાં વસતાં હિન્દુઓ-મુસ્લિમોને જેટલી ફ્રીડમ આપવામાં આવી છે તેટલી ફ્રીડમ પાકમાં વસતાં હિન્દુઓને આજે ય મળી નથી.

સૈદપુર:-

ઇસ્લામાબાદમાં આવેલ હિમાલયની હિમમાળાનાં અંતિમ છેડે મરગલ્લા પહાડ આવેલ છે. આ મરગલ્લા પહાડની તળેટીમાં સૈદપુર નામનું નાનકડું ગામ વસેલ છે. સૈદપુર ગામનું નામ સૈદખાન પરથી આવેલું છે, જેઓ સુલતાન સારંગ ખાનના પુત્ર હતા. એ સમયે સૈદપુરની સીમા ઝેલમથી એટ્ટોક નગર સુધીની હતી. સૈદખાનને સંતાનમાં એક પુત્રી હતી. સૈદખાને પોતાની આ પુત્રીની શાદી મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીર સાથે કરાવી ત્યારે તેણે સૈદપુર જહાંગીરને સોંપી દીધું અને પોતે કાબુલ ચાલ્યો ગયો. જહાંગીરે પર્વતની ગોદમાં રહેલ આ ખૂબસૂરત સ્થળમાં અનેક બગીચા બનાવેલ. પાછળથી આ બગીચાનો ઉપયોગ માનસિંહ બીજા દ્વારા કરવામાં આવ્યો. રાજા માનસિંહ બીજો એ બાદશાહ જહાંગીરની નિગેબાની નીચે અહીં આવેલો, પણ પાછળથી બાદશાહ જહાંગીરે આ જગ્યા રાજા માનસિંહ બીજાને સ્વતંત્ર રીતે સોંપી દીધી. રાજા માનસિંહે અહીં હિંદુ માટે નાના તળાવો અને મંદિરો બનાવ્યાં તે પછી આ પ્રદેશ હિન્દુ સંસ્કૃતિના પ્રાંત તરીકે ઉભરી આવ્યું.

** કેટલાક મત મુજબ માનસિંહ બીજો ન હતો, તે પહેલો હતો, જેનું સ્થાન બાદશાહ અકબરના નવરત્નોમાં હતું. એવું બની શકે કે હિન્દુપ્રાંત તરીકે આ સ્થળનો વિકાસ રાજા માનસિંહે પહેલાંએ કરેલો હોય, અને પાછળથી માનસિંહ બીજાએ આ સ્થળે વધુ મંદિરો બનાવ્યાં હોય.

વિભાજન પહેલાં પાકિસ્તાનનાં આ નાનકડાં ગામમાં ઘણાં હિન્દુ પંજાબીઓની અને જૈન લોકોની વસ્તી હતી. હિન્દુ અને જૈન સંસ્કૃતિને દર્શાવતાં હિન્દુ કુંડ, ગુરુદ્વારા, જૈન દેરાસર અને એક સૂર્યમંદિર સહિત અન્ય ૩ મંદિરો હતાં. આ સૂર્યમંદિરનું નિર્માણ ૧૩૩૦ની આસપાસ થયેલું.

** આ સૂર્યમંદિરની સ્થાપનાનો સમય ૧૩૩૦ નો બતાવવામાં આવે છે, જેનો અર્થ એ થયો કે બંને રાજા માનસિંહ પહેલાં અહીં કોઈ હિન્દુ રાજા આવ્યો હશે જેણે આ મંદિર બંધાવ્યું હતું.

ત્યાર પછી ક્રમાંકે ગુરુદ્વારા, અને નાનકીકુંડનું નિર્માણ થયું. આ મંદિર, કુંડ અને ગુરુદ્વારાના આવ્યા બાદ અહીં હિન્દુ લોકોની સંખ્યા વધવા લાગી. પાછળથી અહીં જૈન લોકોનો ય વસવાટ થતાં અહીં જૈન દેરાસરનો ઉમેરો થયો.

લગભગ ૧૫૮૦ની આસપાસ બાદશાહ અકબરનાં સેનાપતિ રાજા માનસિંહે રામમંદિર, હનુમાન મંદિર અને અન્ય ૪ કુંડ અને બે ધર્મશાળાનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

જો’કે અમારા ગાઈડ મોહમ્મદ અનવરનું કહેવું હતું કે આ મંદિર અને કુંડની રચના ત્યાં જ રહેતા ઠાકુર રાજા ( અહીં નગરશેઠ કે નાનો રાજા ) માનસિંહ નામના હિન્દુએ કરેલી, એ કોઈ બાદશાહ અકબરનો સેનાપતિ ન હતો. ખેર, રાજા માનસિંહ જે હોય તે, પણ એક સમયે આ જગ્યા અનુપમ હતી તે કહેવામાં કોઈ અતિશયોક્તિ નથી. વર્ષો પછી આ જગ્યા ખંડેર થઈ જતાં ૧૯૨૦ માં “લાલા હામરાજ શોરીએ” આ જગ્યાને સરખી કરાવી હતી અને ગુરુદ્વારાને જોડીને બે ધર્મશાળા બંધાવી, બીજા અમુક કમરા પણ બનાવ્યા અને માર્બલની ટાઇલ્સ નખાવી.પણ ૭૦ વર્ષ પહેલાં થયેલા દેશ વિભાજનની અસર આ નાનકડાં ગામમાંયે એ રીતે પડી કે હિન્દુઓનું નામોનિશાન મટી ગયું. આજે પણ લાલા હામરાજનાં વંશજો આ જગ્યાની સારસંભાળ લે છે અને ઇસ્લામાબાદમાં ફરવા આવનારા સામાન્ય યાત્રાળુઓને સસ્તામાં રહેવું હોય તો આ કમરાઓ ભાડે આપવામાં આવે છે. આ કમરા સિવાય આજની વર્તમાન સ્થિતિ એ છે કે આ મંદિરો અને દેરાસરોમાંથી મૂર્તિઓ કાઢી નાખવામાં આવી. બે ધર્મશાળામાંથી એક ધર્મશાળાને પહેલાં પોસ્ટઓફિસ તરીકે અને પાછળથી સ્કૂલમાં ફેરવી નાખવામાં આવી.

જ્યારે બીજી ધર્મશાળાને હોટેલમાં પરિવર્તિત કરી નાખવામાં આવી. અહીં રહેલ ગુરુદ્વારામાં ૧૯૭૫ સુધી ગુરુ ગ્રંથસાહેબનું પઠન થતું હતું પણ ત્યાર પછી આ ગુરુદ્વારા પણ બંધ કરી દેવામાં આવ્યું. આ ધાર્મિક ઇમારતો સિવાય પણ સૈદપુરમાં હિન્દુઓની અન્ય હવેલીઓ પણ હતી, જે પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવી હતી. આ હવેલીઓનાં બારી-બારણાંમાં કાર્વિંગ કરેલ લાકડાનો ય ઉપયોગ થયો હતો. આજે આ હવેલીઓમાંથી મોટાભાગની હવેલીઓમાં કાં તો મુસ્લિમ પરિવાર રહે છે અથવા તેને પણ હોટેલમાં ફેરવી દેવામાં આવી છે. જ્યારે રહ્યાં કુંડો….આ કુંડોમાં નાનકીકુંડ પર હવે સિમેન્ટનું ચણતર કરી દેવામાં આવ્યું છે.

કુંડ પર રોડ બનાવીને બનાવાયેલો પોર્ચ

જ્યારે હનુમાન કુંડ, રામકુંડ વગેરે કુંડો પર માટી ભરી તેને નદીનું રૂપ આપી દેવામાં આવ્યું છે.


© પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ | purvimalkan@yahoo.com


ફોટોગ્રાફી:- પૂર્વી મોદી મલકાણ.

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “સંસ્કૃતિની શોધમાં : ૧૧ : સાંસ્કૃતિક વિરાસતમાં મંદિરો

  1. Bharti
    June 13, 2019 at 12:38 am

    Photos jova ni bahu maja pade che. Thank you purviben tamare Karne vagar tickete Pakistan ma Gusva no , farva no ne jovano labh malyo che.

  2. June 18, 2019 at 9:28 pm

    આપના લેખોમાં ઘણી નવી વાતો જાણવા મળી છે, પૂર્વી બહેન! સૈદપુરની વર્તમાન પરિસ્થિતિ પર આપે સારો પ્રકાશ ફેંક્યો છે.

    આપના લેખો વાંચવામાં મારો ખરો રસ તક્ષશિલા વિશે જાણવાનો છે. અગાઉ ઘણી વાતો લખાઈ છે, પણ અત્યારની હાલત શું છે?
    ખંડેરો? લેબલ સાથે નમૂનાઓ? મ્યુઝિયમ ? દિશાસૂચન અને માર્ગદર્શન સાથે વિઝિટની સગવડ? ટુરિસ્ટ સુવિધાઓ?
    તક્ષશિલાની મુલાકાત પરનો આપનો લેખ પૂરી વિગતો અને ફોટોગ્રાફ્સ સાથે મળે તો કેવું સારું!

  3. નિરંજન બુચ
    June 20, 2019 at 12:56 am

    ખુબ જ સુંદર વર્ણન , ઇતિહાસ તો બદલતો રહે છે ,ને આપણે પણ તે સ્વીકારી ને જીવવું પડે છે , આભાર

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.