વિમાસણ : પોતાનાં આગવાં કૌશલ્યને આખી જિંદગી પકડી રાખવું કે નવું સાહસ કરવું

–  સમીર ધોળકિયા

કોઈ પણ વ્યક્તિને નવું સાહસ કરવું હોય કે નવું ક્ષેત્ર ખેડવું હોય તો થોડો ખચકાટ થાય જ. જેમ ઉમર વધતી જાય તેમ ખચકાટનું પ્રમાણ વધતું જાય . પણ નાની ઉમરે તો કંઇક નવું વિચારવાની કે નવું કરવાની ઈચ્છા થાય તે સ્વાભાવિક છે. એમ હોવું જ જોઈએ. એમ ના હોય તો યુવાની લાજે ! આ ઉમર માટે કોઈ નિયમ ના હોઈ શકે પણ સામાન્યપણે એમ કહી શકાય કે ૫૦ પછી સ્થિર થવાની વૃતિ વધે છે અને સાહસ કરવાની વૃતિ ઘટે છે..જો કે એવી સંખ્યાબદ્ધ વ્યક્તિઓ છે જેઓએ મોટી ઉમરે સાહસ શરુ કર્યું હોય અને સફળતા પ્રાપ્ત કરી હોય. પણ અહી સામાન્ય બહુમતીની વાત થઇ રહી છે.

મોટે ભાગે લોકો એક વિષય કે એક ક્ષેત્રમાં ઊંડો અભ્યાસ અને સખત મહેનત કરી તેમાં પારંગત થઇ ને પોતાની એક જગ્યા ઉભી કરે છે અને સફળતા મેળવે છે.

સફળ વેપારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ, તજજ્ઞો ,કલાકારો વગેરે થોડો સમય સફળતા ભોગવે અને પછી નવા ક્ષેત્રમાં કે પોતાના ક્ષેત્રના જુદા વિભાગમાં સફળતા મેળવવા નો વિચાર કરે અને પછી અમલમાં પણ મુકે. આમાં ઘણા સફળ થાય પણ ઘણા બધા સફળ ન પણ થાય અને એવું પણ બને કે તેઓ પોતાના જુના ક્ષેત્રમાં પણ પોતાનું અસલ સ્થાન ગુમાવે અને બાવાના બેય બગડે

ફિલ્મ ક્ષેત્રે ઘણા અભિનેતાઓ નિર્માતા કે દિગ્દર્શક થવા ઈચ્છે છે.કારણ કે ફિલ્મ જગતમાં આ બંને વધારે શક્તિશાળી સ્થાન છે. ઘણા ગાયકો અભિનેતા કે સંગીતકાર થવા માંગે છે. પણ એમાં આપણા સુપ્રસિદ્ધ ગાયકો મુકેશ અને તલત મહેમુદ ની વાત કરીએ તો તેઓ ગાયકમાં થી હીરો બનવા ગયા અને પછી જયારે તેઓ ની ફિલ્મો સફળ ના થઇ એ ત્યારે એ બંને લોકોએ ખાસી પીછેહઠ કરવી પડી હતી. ખાસ કરી ને તલત મહેમુદ ની ગાયક તરીકેની ગાડી પણ પાટા પરથી ઉતરી ગઈ .શૈલેન્દ્ર જેવા મહાન ગીતકાર –કવિ એ નિર્માતા તરીકે એક ઉત્કૃષ્ટ ફિલ્મ(તીસરી કસમ) તો બનાવી પણ પોતે બરબાદ થઇ ગયા ! દરેક ફિલ્મી કલાકાર પોતાના વિચાર પ્રમાણેની ફિલ્મ બનાવવા ઈચ્છા કરે કે પોતાના પ્રમાણેનું સંગીત સર્જન કરવા માંગે તે તે સ્વાભાવિક છે પણ તે બનવામાં અને ખાસ કરી ને નિર્માતા-દિગ્દર્શક બનવામાં કળા સિવાય બીજી ઘણા પ્રકારની કુશળતા(ઓ) ની જરૂર પડે છે જેના માટે ઘણા કલાકારો માનસિક રીતે સજ્જ હોતા નથી. તેથી તેઓની કારકિર્દી ટૂંકાઈ જાય છે અને કેટલીક વાર તો જિંદગી પણ. જે લોકો આ પીછેહઠમાં થી બહાર નીકળે છે તેઓને પણ આખી જિંદગી નિષ્ફળતાનો ડંખ તો રહેતો જ હશે.

એનો અર્થ એમ કે નવું સાહસ કરવું જ નહિ ? જે કૌશલ્ય મેળવ્યું હોય તેને જ પકડીને બેસી રહેવાનું ?

બિલકુલ નહિ .પ્રયત્ન તો કરવાનો જ .નહીતર પ્રયત્ન પણ ન કરવાનો વસવસો જિંદગીભર કોરી ખાય. આવા વખતે શાણા મિત્રો ખુબ સરસ ભાગ ભજવી શકે છે.મિત્રો જોઈ શકતા હોય કે આ મિત્ર બહુ ઉત્કૃષ્ટ કલાકાર કે તજજ્ઞ છે પણ પૈસાનો વહીવટ કે લોકો પાસે કામ કઢાવવામાં તે બિલકુલ ચાલશે નહિ. આ સંજોગોમાં એમણે પોતાના જોખમ લેતા મિત્રને સ્પષ્ટ અને સાચી સલાહ આપી દેવી, સાંભળવી ના ગમે તો પણ. ભલેને ખોટું લાગે ! એના સિવાય જોખમ લેનાર વ્યક્તિએ પોતે અરીસામાં બારીકાઇથી પોતાનું પૃથ્થકરણ અને અવલોકન કરવું પડે કે તે નવા ક્ષેત્રમાં પડતા કમોસમી વરસાદ કે નવા ધંધા ની ગરમી-ઠંડી કે બદલાતા સંજોગો અને આર્થિક ફેરફારો સહન કરી શકાશે કે નહિ. આ સ્વ-પૃથ્થકરણ સહેલું નથી કારણ કે પોતાની છબી આયનામાં તો બધાને સારી જ દેખાય છે અને કોઈ દોષ દેખાતો નથી !

આથી એમ જરૂર કહી શકાય કે સાહસ જરૂર કરવું પણ સમજી વિચારી ને. આંખ મીચીને કુદકો મારીએ તો આગળ પહોયા તો તો સારું , નહીંતર પગમાં મચકોડ કે ફ્રેકચર પણ થઇ શકે ! આમાં એમ કહી શકાય કે નવી પેઢી, કલાકાર હોય કે ઉદ્યોગપતિ, આ બાબતે ખુબ સમજુ કે “પ્રેક્ટીકલ” હોય છે. તેઓ જોખમો વિષે ખુબ માહિતગાર હોય છે અને તેથી ખોટું જોખમ લેતા નથી અને જો લે તો મોટે ભાગે સફળ થાય છે. જૂની પેઢી વાળા આંધળુકિયા વધારે કરતા. કેટલાક સફળ પણ થતા, અને તેનાથી ઘણી વધારે સંખ્યામાં નિષ્ફળ જતા લોકોની કોઈ વિગતવાર માહિતી પણ અત્યારે કદાચ મળી ના શકે.

કોઈ શેફ (chef) પહેલા ભલે કોઈ જગ્યાએ નોકરી કરે પણ વખત જતા પોતાની રેસ્ટોરંટ ખોલવાનું વિચારે જ. ઓટોમોબાઇલ એન્જીનીયર પોતાનું ગેરેજ ખોલવાનું વિચારે તેમાં નવાઈ નથી પણ જયારે તેઓ પોતાના સીમિત કાર્યક્ષેત્રની બહાર ઝંપલાવે ત્યારે તેમની કસોટી થઇ જાય. શેફ રહેવાની હોટેલ ખોલે કે ઓટોમોબાઇલ એન્જીનીયર વાહનના ઉત્પાદન વિષે વિચારે ત્યારે ખરૂ જોખમ ઉભું થાય છે. તે માટે જોખમની બારીકાઇથી મુલવણી ખુબ જરૂરી છે. ઉત્કૃષ્ટ કલાકારો કે તજજ્ઞો માટે ખાસ કહેવાનું કે તેઓ પોતાનાં ખાસ કૌશલ્ય દ્વારા પોતા માટે સન્માન જરૂર ઉભું કરી શકે પણ તેનાથી નવા ક્ષેત્રમાં સફળતાની ખાતરી નથી મળતી. શૈલેન્દ્ર જેવા કવિ/કલાકાર આવી બારીક ધંધાકીય મુલવણી કરી શકે તેમ માની શકાય ?

દરેક વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં નાનું મોટું જોખમ લેતી હોય છે. ખાસ તો એ જ ક્ષેત્રમાં પડેલા કાર્યક્ષમ માણસો નવા ક્ષેત્ર કે તેમનાજ ક્ષેત્રમાં નવી તકોની રાહ જોવે તે સ્વાભાવિક છે. નવાં જોખમ/સાહસ લેવા માટે માનસિક મજબૂતાઈ ખુબ આવશ્યક રહે છે કારણ કે શારીરિક શ્રમ બીજાને સોપી શકાય છે પણ માનસિક શ્રમ કે ચિંતા પોતે જ ભોગવવી પડે છે. આપણે જોયેલા ઉપરોક્ત ઉદાહરણો માં કદાચ આ સમસ્યા જ નડી હશે.

જિંદગી માં આગળ વધવા માટે,પ્રગતિ અને વિકાસ માટે, છાંયડો છોડી ને તડકામાં આવવું જ પડે છે. નવા સાહસ વિષે કે કંઇક નવું વિચારો ત્યારે અડચણ તો આવવાની જ .આપણી સામે તલત મહેમુદ કે શૈલેન્દ્રના દાખલા સામે ઘણી બધી સફળતાના પણ દાખલાઓ પણ છે. પણ જયારે કોઈ જિંદગીથી હાથ ધોઈ બેસે ત્યારે દુખ થાય અને એમ પણ થાય કે આ વ્યક્તિએ આ નવું સાહસ કરવા જેવું ન હતું !

પણ મને ખાતરી છે કે એ બધી વ્યક્તિઓને પ્રયત્ન કર્યાનો સંતોષ જરૂર થયો હશે. પ્રયત્ન કરી અને હાર પામવી તે પ્રયત્ન ન કરવા કરતા લાખ દરજ્જે ચડિયાતું છે.

રાજ કપૂરે આર.કે સ્ટુડીઓ સ્થાપ્યો.. ભલે આજે તે ના રહ્યો હોય પણ તે ફિલ્મ જગતના ઇતિહાસના ગૌરવપ્રદ ભાગ રૂપે હમેંશા રહેશે. ધીરુભાઈ અંબાણીએ રીલાયન્સ ટેક્ષ્ટાઇલ શરુ કરી અને પછી કઈ પણ ન કર્યું હોત તો ? તો પણ એ શ્રીમંત જરૂર હોત પણ દંતકથારૂપ ઉદ્યોગપતિ કદાપી ના હોત ! અને છેલ્લે ગાંધીજી પોતાના કોચલામાં રહ્યા હોત તો કદાચ સામાન્ય કે સારા વકીલ તરીકે નિવૃત થયા હોત પણ ભારતના રાષ્ટ્રપિતા કે આઝાદીના જંગના મહાનાયક ના જ થયા હોત


શ્રી  સમીર ધોળકિયાનો સંપર્ક spd1950@gmail.com સરનામે થઈ શકશે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

9 comments for “વિમાસણ : પોતાનાં આગવાં કૌશલ્યને આખી જિંદગી પકડી રાખવું કે નવું સાહસ કરવું

  1. Kishor Thakr
    June 11, 2019 at 5:41 pm

    વાત સાચી કરી સમિરભાઈ આપે, મૂળ વાત એ છે કે જોખમ ના હોય સાહસ કહી જ ના શકાય, જ્યાં સફળ થયા હોય તે ક્ષેત્ર હોય કે એ સિવાયનું ક્ષેત્ર બન્નેમાં પોતાનું કૌશલ્ય જરૂરી જ છે, પરંતુ સાહસમાં તો હિંમતનું મહ્ત્વ જ વધારે છે, કવિ દલપતરામે ગાયેલું “સજ્જન સંભળાવજો રે ધીરે ધીરે સુધારાનો સાર” જ્યારે નર્મદે તો કેહી દીધું કે “યાહોમ કરેને પડો ફતેહ છે આગે” આથી ખરી વાત તો એ જ છે કે કોઇ એક લક્ષ્ય નક્કી કર્યા પછી પછડાટની તૈયારી સાથે જ ઝંપલાવવાનું હોય, બાકી તો “તીરે ઊભા જુએ તમાશો એ કોડી નવ પામે જોને”
    પોતાના મૂળ ક્ષેત્રને બદલીને અન્ય ક્ષેત્રમાં સફળતા મેળવવાના દાખલા દક્ષિણના રાજ્યોમાં રાજકારણમાં પડેલા ફિલ્મ સ્ટારોના છે જ. જો કે હળવી રીતે કહી શકાય કે બન્નેમાં અભિનયનું કૌશલ્ય જરૂરી છે, આ કૌશલયને કારણે ફિલ્મ ક્ષેત્રમાં ગયા વિના સીધા જ રાજકારણમાં ઝંપલાવીને સફળતા મેળવનારના ઉદાહરણ પણ મળી આવશે, આમાં પણ હિંમતની જરૂર છે જ.
    સમિરભાઈ આ રીતે પીરસતા રહેશો

    • Samir
      June 13, 2019 at 1:23 pm

      તમારા પ્રતિભાવ બદલ ખુબ ખુબ આભાર .
      મૂળ ક્ષેત્ર છોડી ને બીજા ક્ષેત્ર માં કે પોતાનાજ ક્ષેત્ર માં નવી અને મોટી શાખા માં જવા વિષે ની આ ચર્ચા હતી. તેના તરફ અને વિરુદ્ધ ના ઘણા દાખલા છે.રાજકારણ એક નેતાપુત્ર ફિલ્મ માં હીરો તરીકે આવ્યા. નિષ્ફળ ગયા અને પાછા રાજકારણ માં જતા રહ્યા.તેમના માટે જોખમ બહુ નહિ હોય પણ તેને પણ નિષ્ફળતા નો ખટકો તો રહ્યો જ હશે. શૈલેન્દ્ર જેવાએ તેની બહુ મોટી કિમત ચૂકવી !

  2. Bhagwan thavrani
    June 12, 2019 at 12:05 am

    નવું એટલે જોખમ.
    પણ એ જોખમની પાછળ જ ક્યાંક છુપાયેલી સફળતા મરક-મરક કરતી હોય છે.
    કેટલાક લોકો ‘ ગણત્રીપૂર્વકનું જોખમ ‘ ઉઠાવતા હોય છે. હકીકતે ગણતરી અને જોખમ વિરોધાભાસી શબ્દો લેખવા જોઈએ. જ્યાં ગણતરી હોય ત્યાં મર્યાદિત સફળતા કદાચ મળે, ઝળહળ ફતેહ માટે આંખ મીંચી ઝપલાવવું એ જ એક માત્ર તરીકો હોય !

    • Samir
      June 13, 2019 at 1:26 pm

      આપણા પ્રતિભાવ સાથે સમત છું, ભગવાનભાઈ !
      આપણા જેવા ને દુખ શૈલેન્દ્ર કે તલત મહેમુદ જેવા માટે થાય કે તેમની કારકિર્દી કપાઇ /ટૂંકાઈ ગઈ.

  3. પ્રકાશ હ સોની
    June 12, 2019 at 5:41 am

    કૌશલ્ય એ જ સફળતાની ચાવી છે. નસીબ પાધરું હોય અને પાસા સવળા પડી જાય એ અકસ્માત ગણાય – એને અપવાદ ગણી ગાડું સાહસ ન કરાય સિવાય કે તમારું ભાવિ બીજી કોઈ રીતે સુરક્ષિત હોય.
    બાકી મોટી ઉમ્મરે માણસો સાહસિક ન રહી શકે કેમકે તેમણે પોતાના કે બીજાના ભૂતકાળના ઘણા અનુભવોનું ભાથું બાંધેલું હોય. એમની જાણના અનુભવો સાચા કે ખોટા હોઈ શકે પરંતુ એ એમનું સત્ય છે.
    રહી વાત પરિવર્તનના વિરોધ ની માનસિકતાની. તો એ માનવ સહજ લક્ષણ છે. એનાં ઘણાં કારણોમાં એક તો રાબેતા મુજબ ચાલવામાં સ્વાનુભવની safetyની ખાત્રી રહેલ છે. બીજું વર્ષોથી એક ઘરેડ પડી ગઈ હોય એનાથી અનુકૂલન સ્થપાઈ ગયું હોય એ છે. નવું કંઇક કરવા માટે જરુરી દક્ષતા પ્રાપ્ત કરવા માટે અભ્યાસ કરવાનું અનુકૂળ ન પડે એ પણ હોય. સફળ ન થયા તો શું થશે એનો સામાજિક આર્થિક ભો પણ હોય.
    કુલ મિલાવી મોટી ઉમ્મરે પરિવર્તનનું સાહસ કરવું એ જુગાર તો ગણાય જ છતાં જુગારીઓનો તોટો કયા છે આ દુનિયામાં ?

  4. પ્રકાશ હ સોની
    June 12, 2019 at 5:51 am

    મારા દીકરાને એક બીલ્ડર મિત્રે કહેલું કે અમારા ધંધામાં અમારા જેવા ઓછું ભણેલા કે અભણ લોકો જ સફળ થઈ શકે કેમકે અમારા મનમાં એ સ્પષ્ટ હોય છે કે વધુમાં વધુ શું થવાનું? આપણે કયાં કશું ગુમાવવાનું છે તે સાહસ કરતા ડરીએ? નિષ્ફળ ગયા તો બોરિયા બિસ્તરા ભરીને ઘર ભેગા!
    તો સાહસિક લોકોની સફળતાની આ જ છે ચાવી- સો વાતની એક વાત. પછી એમાં ઉમ્મરનો બાધ ન નડે કદી.

    • Samir
      June 13, 2019 at 1:34 pm

      પ્રકાશભાઈ, તમારા પ્રતિભાવ બુદ્ધિગમ્ય અને વિચારપ્રેરક હતા.
      લેખ માં અપાયેલ ઉદાહરણ માં એમણે અને તેમના કુટુંબે તો ગુમાવ્યું પણ આપણે પણ એક અદભુત કવિ ગુમાવ્યો .
      મોટી ઉમરે સાહસ ના જોખમો ની જાણ થવી જોઈએ પણ તેજ (અનુભવ) આપણને હિંમત વગર ના બનાવે તો એ બરાબર નથી .જોખમ લેવું જોઈએ કે નહિ તે વ્યક્તિ ની અંગત પસંદગી છે. પણ તેની જ સફળતા અને નિષ્ફળતા તો દુનિયા સામે આવે છે.તે અંગત રહી શકતી નથી !
      પ્રતિભાવ બદલ ખુબ ખુબ આભાર !

  5. June 12, 2019 at 8:59 am

    સફળ વ્યક્તિ નવાં જોખમો ખેડવા માટે હંમેશં પ્રયત્નશીલ રહે તે જ તેની એલ આગવી ક્ષમતા છે. જોખમ ખેડવાનું નક્કી કરયા બાદ જે તૈયારીઓ કરવામાં આવે તેમાં પોતાની આગવી ક્ષમતાઓની ગંણતરી નિષ્પક્ષ રીતે કરનાર વ્યક્તિ (કે સંસ્થા)ની સફળ અથતાં રહેવાની તકો ઘણી વધારે રહે છે.

    • Samir
      June 13, 2019 at 1:39 pm

      બિલકુલ સંમત !
      એટલા માટે મેં એક કવિ નો દાખલો આપ્યો જે ક્ષમતા ની ગણતરી કરી શકે એવું માનવું અઘરું છે.જે ખ્વાબ ની દુનિયા માં રહેતા હોય તેના માટે જમીન પર જોશ થી પટકાવું ખુબ દુષ્કર હોય છે.
      પ્રતિભાવ બદલ ખુબ ખુબ આભાર,અશોકભાઈ !

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.