ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ ૩૪: ૧૮૫૭: બિહારમાં ઠેરઠેર વિદ્રોહ (૧)

દીપક ધોળકિયા

૧૮૫૭ના વિદ્રોહની વાત આવે છે ત્યારે બિહાર ભુલાઈ જતું હોય છે, પણ ખરું જોતાં બિહારની ભૂમિકા બહુ મહત્ત્વની રહી છે. ખરું જોતાં. કંપનીની જગ્યાએ બ્રિટનની સરકારને અધીન વસાહતી શાસન શરૂ થયું તે પછી પણ ૧૮૬૨ સુધી વિદ્રોહની આગ શમી નહોતી.

વિદ્રોહના નેતા તરીકે આરાના જાગીરદાર બાબુ કુંવર સિંહનું નામ બહુ પ્રખ્યાત છે. એમણે એંસી વર્ષની વૃદ્ધ ઉંમરે અંગ્રેજો સામે જંગ માંડ્યો. એમના સૌથી નાના ભાઈ અમર સિંહ અને એના કમાંડર હરેકૃષ્ણ સિંહ એમના સમર્થ સાથી હતા. પરંતુ વિદ્રોહની શરૂઆત કરનારામાં બાબુ કુંવર સિંહ નહોતા.

બળવા પહેલાં

પ્લાસી અને બક્સરની લડાઈઓ પછી બંગાળની દીવાની કંપનીને મળી હતી. બંગાળના નવાબ હેઠળ બિહાર પણ હતું. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની બિહારનું પણ શોષણ કરતી હતી.પટનામાં અંગ્રેજો પ્રત્યે લોકો નફરતની નજરે તો જોતા જ હતા, એવામાં ૧૮૫૫માં સરકારે જેલના કેદીઓને પિત્તળના લોટાને બદલે માટીના લોટા આપવાનો નિર્ણય કયો, ચારે બાજુ અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ઊકળાટ વધતો જતો હતો. તેમાં આ નિર્ણય બળતામાં ઘી હોમવા જેવો હતો. કેદીઓએ જેલોમાં આંદોલન કર્યું જે ‘લોટા આંદોલન’ તરીકે ઓળખાય છે. કેદીઓ એટલા ગુસ્સામાં હતા કે એમને કાબૂમાં લેવા માટે ગોળીબાર કરવો પડ્યો. આ દમન સામે કેદીઓએ હાર માની લીધી. પરંતુ લોકોએ હાર ન માની. અફીણની ખેતી કરતા બાર હજાર ખેડૂતો હવે કેદીઓને પિત્તળના લોટા અપાવવા મેદાનએ પડ્યા. એમણે કમિશનરને ઘેરી લીધો અને કેદીઓને પિત્તળના લોટા આપવાની માગણી કરી, કમિશનરે કહ્યું કે પહેલાં મને છોડો. સરકારનું કહેવું હતું કે પિત્તળના લોટાથી કેદીઓ દીવાલોને ઘસીને ખોખરી કરી નાખે છે અને પછી તોડીને ભાગી જાય છે.

પરંતુ સામાન્ય લોકો અને ખેડૂતો હવે સંગઠિત થઈ ગયા હતા. આખા શહેરમાં સ્થિતિ એવી ઊભી થઈ ગઈ હતી કે સંભાળવી અઘરી હતી. શહેરમાં એવાં તોફાન થયાં કે સરકારને બીક લાગી કે સરકારી તિજોરી પર ટોળાં ત્રાટકશે. અંતે સરકારે પિત્તળના લોટા પાછા આપ્યા.

૧૮૫૭ અને અશાંત બિહારઃ રોહિણીમાં અંગ્રેજોની હત્યા

આમ સ્થિતિ તો વિસ્ફોટક હતી જ, એટલે ૧૮૫૭માં દિલ્હી, અવધ, ઝાંસી, કાનપુરમાં થયેલા બળવાની અસર હવે બિહારમાં જલદી દેખાવા લાગી હતી.

વિદ્રોહની શરૂઆત તો દેવઘર જિલ્લામા રોહિણી ગામે થઈ. મેરઠમાં દસમી મેના રોજ વિદ્રોહ શરૂ થયો તેના પડઘા ૧૨મી જૂને બિહારના દેવઘર અને રોહિણીમાં પડ્યા. દેવઘરમાં ૩૨મી રેજિમેન્ટ્નું મથક હતું અને રોહિણીમાં પાંચમી કૅવલરીનું નાનું એકમ હતું.૧૨મી જૂનની રાતે લશ્કરની છાવણીમાં મૅજર મૅકડૉનલ્ડ, લેફ્ટેનન્ટ નૉર્મન લેસ્લી અને ડૉ. ગ્રાન્ટ ઘરના બગીચામાં ખુરશીઓ માંડીને ચા પીતા બેઠા હતા. અચાનક ત્રણ શખ્સો ખુલ્લી તલવારો સાથે ધસી આવ્યા અને એમના પર પ્રહાર કર્યો. લેસ્લી એ વખતે ઘરમાં જવા માટે ઊઠતો જ હતો ત્યારે એની પીટઃ પર તલવારનો બીજો ઘા પડ્યો અને એ ત્યાં ને ત્યાં મૃત્યુ મામ્યો. મૅજર મૅકડોનલ્ડ અને ડૉ. ગ્રાન્ટ પણ સખત જખમી થઈ ગયા.

આ ત્રણ લશ્કરી અફસરો રહેતા હતા ત્યાં સખત જાપ્તો હતો પરંતુ ચોકીપહેરાની ડ્યૂટી કરતા ગાર્ડને ખબર પણ ન પડી કે એ ત્રણ ક્યાંથી આવ્યા. ઘટનાની તપાસ શરૂ થઈ પણ કંઈ કડી મળતી નહોતી. પરંતુ એક ઈમામખાં નામનો સિપાઈ પોતાના જખમની સારવાર માટે ડૉક્ટર પાસે આવ્યો ત્યારે ધીમે ધીમે ભેદ ખૂલવા લાગ્યો. ઈમામ ખાં હુમલાના કાવતરાનો સૂત્રધાર હતો. તે પછી ત્રણ સિપાઈ પકડાયા – અનામત અલી, શહાદત અલી અને શેખ હારૂન. મૅજર મૅકડોનલ્ડ પોતે ઘાયલ થયો હતો તેમ છતાં એણે સરકારની પરવાનગી લીધા વિના જ ત્રણેયને પોતાના હાથે ફાંસી આપી. એણે પોતાના એક સાથીને પત્ર લખીને વિગત આપી તે પ્રમાણે એણે એક હાથી પર ત્રણેય સિપાઈઓને બેસાડ્યા અને હાથીને એક ઝાડ નીચે લઈ આવ્યા. એના પર બાંધેલાં દોરડાં મૅકડૉનલ્ડે જાતે જ ત્રણેયનાં ગળાંમાં નાખ્યાં, હાથી હટી ગયો અને ત્રણેય ક્રાન્તિવીરોના દેહ ઝાડ પર ઝૂલવા લાગ્યા. આજે પણ દર વર્ષે ૧૨મી જૂને એમની શહીદીનો દિન રોહિણીમાં શહીદ સ્થળે મનાવાય છે.

પટના ફરી ઊકળ્યું – ૩ જુલાઈ ૧૮૫૭

રોહિણીની ઘટના બની તે પહેલાં જ અંગ્રેજ સરકાર પટનામાં કંઈ ન થાય તે માટે સાવચેત હતી. જરૂર પડ્યે અફીણનાં ગોદામોમાં પણ રહેવાની વ્યવસ્થા કરી લીધી કે જેથી યુરોપિયનોને રહેવું પડે એવા સંજોગો ઊભા થાય તો કામ આવે. તે સાથે જ એમણે દમનનો દોર છૂટો મૂકી દીધો. ઘરેઘરની ઝડતી લેવાઈ. ૧૯મી જૂને એણે શહેરના આગેવાનોને વિલૈયમ ટેલરે પોતાને ઘરે બોલાવ્યા અને તે પછી ત્રણ મૌલવીઓ અહમદુલાહ, મહંમદ હુસૈ અને વઈઝુલ હકને પકડી લીધા અને કાળા પાણીની સજા આપી. એક મૌલવીનો ગુનો એટલો જ હતો કે એ ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ વિરુદ્ધ પ્રચાર કરતો હતો. પટના જિલ્લામાં એક વર્ષ માટે માર્શલ લૉ લાગુ કરી દેવાયો અને ૨૩મી જૂનથી ૧૦ જુલાઈ વચ્ચે દસ જણને ફાંસી આપી દેવાઈ.

જુલાઈની ત્રીજી તારીખની રાતે એક મશાલ સરઘસ નીકળ્યું. એની આગેવાની પીર અલીએ લીધી હતી. પહેલાં તો એમણે એક રૉમન કૅથલિક ચર્ચ પર હુમલો કરીને તોડફોડ કરી. ભીડ આગળ વધી અને એક અફીંઆ ગોદામ તરફ આગ્ળ વધી. ત્યાંનો મુખ્ય અધિકારી ડૉ. આર. લાયલ શીખોની ટુકડી લઈને એમનો સામનો કરવા નીકળ્યો પણ ભીડે એને મારી નાખ્યો. અફીણના ગોદામ પર હુમલો કરવો તે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના સીધા વેપાર પર હુમલો હતો. બિહારમાં વિદ્રોહીઓએ જ્યાં અફીણ પેદા થતું હતું એ પ્રદેશોને નિશાન બનાવ્યા હતા. એમનું લક્ષ્ય કંપનીને આર્થિક રીતે પાયમાલ કરી નાખવાનું હતું.

દાનાપુરમાં સિપાઈઓનો સફળ વિદ્રોહ

પટનાથી દસેક કિલોમીટર દૂર દાનાપુરમાં હાલત ગંભીર હતી. ત્રીજી જુલાઈની પટનાની ઘટનાઓ પછી દાનાપુરમાં દેશી સિપાઈઓ પાસેથી શસ્ત્રો લઈ લેવાનો અંગ્રેજ ફોજી અધિકારીઓએ નિર્ણય લઈ લીધો હતો.એમની જગ્યાએ ગોરાઓની બનેલી ફોજ ગોઠવવાની હતી. ૨૫મી જુલાઈએ અંગ્રેજ પલટનો દાનાપુર પહોંચી એટલે બધા દેશી સિપાઈઓને પરેડમાં એકઠા કરવામાં આવ્યા અને એમને પહેલાં તો શસ્ત્રાગાર છોડી દેવાનો હુકમ અપાયો. સવારે જ બધાં શસ્ત્રો ગોરા પલટન પાસે હિન્દી સિપાઈઓ જાતે જ પહોંચાડી આવ્યા. બપોરે એમને ફરી એકઠા કરીને એમનાં પોતાનાં શસ્ત્રો સોંપી દેવાનો હુકમ અપાયો. એ વખતે એમને ચારે બાજુથી અંગ્રેજ સૈનિકોએ ઘેરી લીધા. પરંતુ બે ટુકડીઓએ હુકમ ન માન્યો.એમણે દોડીને પોતાનાં હથિયારો ફરી હાથમાં લઈ લીધાં. એમને જોઈને બીજી એક બટાલિયન પણ એમની સાથે જોડાઈ ગઈ. એ વખતે કોઈ ગોરા અફસર કે સૈનિક ત્યાં નહોતા. જનરલ લૉઈડ પોતે ચાલ્યો ગયો હતો અને જતાં જતાં એવી વ્યવસ્થા કરતો ગયો હતો કે બપોરે જ્યારે સિપાઈઓનાં હથિયારો લેવાની કાર્યવાહી થાય ત્યારે એ કામ દેશી અફસરોની નજર નીચે જ કરાવવું કે જેથી સિપાઈઓ હુકમ ન માને તો એમના ક્રોધનું નિશાન પણ કોઈ અંગ્રેજ નહીં પણ દેશી જ બને.

હવે બળવાખોર ફોજીઓ દાનાપુરથી આગળ વધ્યા અને રસ્તામાં જે કોઈ સરકારી ઑફિસ આવી તેને ધ્વસ્ત કરતા ગયા. અંગ્રેજ ફોજે સોન નદીમાં સ્ટીમર દ્વારા વિદ્રોહીઓ પાછળ સૈનિકો મોકલ્યા પણ એમનું કંઈ ચાલ્યું નહીં. નદીમાં પાણી ઓછું હોવાથી સ્ટીમરો પણ છીછરા પાણીમાં ખૂંપી જતી હતી. ૨૯મી જુલાઈએ કૅપ્ટન ડનબરની સરદારી હેઠળ શીખ અને અંગ્રેજ સૈનિકોની સાથે મોટી ટુકડી બળવાખોરોની પાછળ નીકળી. શીખો આગળ અને ગોરા સૈનિકો પાછળ ચાલતા હતા. ઓચિંતા જ વિદ્રોહીઓએ એમના પર છાપામાર હુમલો કરતાં ડનબર પોતે અનેબીજા ઘણા સૈનિકો માર્યા ગયા. જીવતા રહ્યા તે નદી તરફ ભાગ્યા અને પાછા જવા માટે એક સ્ટીમરમાં ચડી ગયા પણ વિદ્રોહીઓએ સ્ટીમરને ઘેરી લીધી અને આગ લગાડી દીધી.

આ પરાજય પછી અંગ્રેજી ફોજ અને હાકેમોમાં પરસ્પર આક્ષેપોની ઝડીઓ વરસી. એક તો, બિહારમાં બળવો જલદી અને ચારેકોર ફેલાયો અને બીજું એ કે અહીં બચાવ કરવાનું ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે સૌથી વધારે મુશ્કેલ રહ્યું. પરંતુ હજી બાબુ કુંવરસિંહના હાથમાં વિદ્રોહનું નેતૃત્વ હજી હવે આવે છે. આવતા અંકમાં આપને ૧૮૫૭ના આ વીરની ગાથા વાંચીશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1. 1857: बिहार में महायुद्ध, प्रसन्न कुमार चौधरी तथा श्रीकान्त, राजकमल प्रकाशन, 2015 (Google Books)

(https://books.google.co.in/books?id=9cGgdEGTxvYC&lpg=PP1&pg=PA7#v=onepage&q&f=false)

https://archives.peoplesdemocracy.in/2007/0506/05062007_1857.htm


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.