જયા-જયંત : અંક ૩ : પ્રવેશ ચોથો

ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ

પાત્રપરિચય

સ્થલ : ગિરિદેશ, વન, ને વારાણસી.

કાલ : દ્વાપર ને કલિની સન્ધ્યા.

મુખ્ય પાત્રો :

દેવર્ષિ : દેવોના ઋષિરાજ.

ગિરિરાજ : ગિરિદેશના રાજવી.

જયન્ત : ગિરિરાજનો મન્ત્રીપુત્ર.

કાશિરાજ : વારાણસીના રાજવી.

વામાચાર્ય : યોગભ્રષ્ટ યોગી.

તીર્થગોર : પાપમન્દિરનો પૂજારી.

પારધી : પશુત નો શિકારી.

રાજરાણી : ગિરિદેશનાં રાણીજી.

જયાકુમારી : ગિરિદેશની રાજકુમારિકા.

તેજબા : તીર્થગોરની બહેન.

શેવતી : તીર્થગોરની બ્રહ્મકન્યા.

નૃત્યદાસી : એક દાસી.

-૦-

                                  અંક ૩
                            પ્રવેશ ચોથો

              સ્થલકાલ : કાશીરાજના દરબારમાં સ્‍હવાર

             (વેદશાસ્ત્રી કાવ્યરત્ન મન્ત્રીશ્વરો લોકસભા કલાધરોમાં સંગાથે કાશીરાજ પધારે છે. સહુ આશીર્વચન ભણે છે.)

સભાજન : લોકલોકની બોલી બોલો

વેદશાસ્ત્રી : शतं जीव शरदः;

સભાજન : ધર્મના પ્રતિપાલનાર્થે
પ્રભુના જયમન્ત્રણાર્થે,

વેદશાસ્ત્રી : शतं जीव शरदः;

સભાજન : જ્ય્હાં સૂધી વહે ગંગ ભૂમી પાવન કરી,
જ્ય્હાં સૂધી ગર્જે મહોદધિ જગ ભરી,
ત્ય્હાં સૂધી તવ અમલ યશ
હો અચલ કાલતરંગમાં;

વેદશાસ્ત્રી : शतं जीव शरदः;

સભાજન : દેવ -માનવ સર્વ બોલો

વેદશાસ્ત્રી : शतं जीव शरदः;

સભાજન : દેશના ઉદ્ધાર કાજે,
લોકના કલ્યાણ કાજે;

વેદશાસ્ત્રી : शतं जीव शरदः;

સભાજન : જ્ય્હાં સૂધી છે નિયમ-ન્યાય સુઉજ્જવળા,
જ્ય્હાં સૂધી છે સૂર્યસોમ પ્રભાવતા,
ત્ય્હાં સૂધી છે તવ અમલ યશ
હો અચલ કાલતરંગમાં :

વેદશાસ્ત્રી : शतं जीव शरदः;

કાવ્યરત્ન : કાશીનાં ભાગ્ય પ્રગટ્યાં, રાજેન્દ્ર !
મન્દિરે મન્દિરે મંગલ છે,
યુવરાજના જન્મોત્સવનો
આનન્દાનધિ ઉછળે છે.

કાશીરાજ : મ્હારા પુણ્યશાળી પ્રજાજન !
ત્‍હમારા પુણ્યે પ્રગટ્યા છે કુમાર.

એક મહાજન : રાજેન્દ્રના જ સદ્ધર્મનું એ ફૂલ.
પુત્રની પેઠે પ્રજાસંઘને
પાળો છો, ઉછેરો છો, લડાવો છો,
તો તે જ પુત્રભાવના
પુત્રમૂર્તિ રૂપે પ્રગટે જ.

કાશીરાજ : બ્રહ્મર્ષિનાં આશીર્વચન
અવતર્યા મ્હારે મહેલે.

મન્ત્રીશ્વર : રાજાપ્રજા ઉભયના પુણ્યસંચયે,
ને બ્રહ્મર્ષિનાં બ્રહ્મવચને તો
પ્રભુ પોતે પધારે પૃથ્વીમાં.

             છત્રચામરધારી રાજમહીષિ બાલકુમારને તેડી નગરની સન્નરીઓના પરિવાર સાથે પધારે છે.

વેદશાસ્ત્રી : અખંડ સૌભાગ્ય, રાજમહીષિ !
પુણ્યાયુષી થાવ રાજકુમાર.

             વેદશાસ્ત્રી અક્ષતકુંકુમ આપે છે, રાજસભા નમન નમે છે.

કાશીરાજ : (ઉઠીને સત્કારતાં)
પધારો, દેવિ !
ભાગ્યોદયની ઉષા છો.

             સહુનાં નમન સત્કારતી ને વાળતી રાજમહીષિ સિંહાસને જઇ વિરાજે છે.

દર્શન કરાવો પ્રજાજનને
રાજકુટુંબના બાલસૂર્યનું.

મહીષિ : કરો, કરો, મુક્તિપુરીનાં મહાજન !
પુત્રમાં પિતાનાં દર્શન.
આ ત્‍હમારા બાલ મહારાજ.

                        (સભાજન રાજકુમારનાં દર્શન લે છે.)

મન્ત્રીશ્વર : જાણે લોકલોકનો પ્રભાપુંજ !

એક મહાજન : જાણે રાજપૂર્વજોનો પુણ્યદેહ !

કાવ્યરત્ન : માતાપિતાની પ્રેમજ્યોતની વેલનું
જાણે અયુષ્યમન્તુ દેવપુષ્પ !

                  (બ્રહ્મચારીઓ સહિત બ્રહ્મર્ષિ પધારે છે. રાજારાણી સિંહાસનેથી ઉઠીને સત્કારે છે.)

મહીષિ : પધારો, ને પાવન કરો.

બ્રહ્મર્ષિ : ભદ્ર પામો સહુ ભદ્ર જનો.

કાશીરાજ : મહેલને પુણ્યમંડિત કીધો;
તેમ શોભાવો જી સિંહાસનને.

                            (બ્રહ્મર્ષિ સિંહાસને વિરાજે છે. રાજમહીષિ ને –)

દેવિ ! અર્ધ્ય પાદ્ય –

મહીષિ : આ રહ્યાં, આર્યદેવ !
મધુપાર્કનાં એ પંચામૃત.

                 (રાજારાણી બ્રહ્મર્ષિનું મધુપર્કે પૂજન કરે છે.)

કાશીરાજ : (અંજલિ કરી રહી)
આજ્ઞા બ્રહ્મર્ષિજી !

બ્રહ્મર્ષિ : જન્મયોગ ફરી ફરી પરીક્ષ્યો,
એક દુષ્યન્તનો પુત્ર હતો,
એક આ રાજકુમારનો છે.

પ્રજાજન : ધન્ય જન્મ ! ધન્ય જીવન !

બ્રહ્મર્ષિ : આયાવર્ત જ છે આદર્શ આજ
નવખંડવાસી આર્યકુટુંબનું;
ને જ્ઞાન ને ધર્મનગરીનો યુવરાજ
તે સકળ વિશ્વનો યુવરાજ.
તારલિયાના તેજઅક્ષરે આલેખાયેલાં
નામાભિધાન અનેક વંચાય છે,
પણ લોકવ્રત નામ
પૂજ્ય થશે પૃથ્વીવાસીઓમાં.

પ્રજાજન : જય ! યુવરાજનો જય !
આર્યકુટુંબના યુવરાજનો જય !

વેદશાસ્ત્રી : હો દેહ આ ચાર પદાર્થદાતા;
હો આત્મદેહે-પરમાત્મશાતા
હો પુણ્યદેહે શુચિ પુણ્યદીવો,
યશશ્શરીરે ચિરકાલ જીવો !
शतं जीव शरदो वर्धमान:;યુવરાજ !

બ્રહ્મર્ષિ : રાજરાજેન્દ્ર ને રાજમહીષિ !
સ્વર્ગગંગા છે યુવરાજના લલાટમાં;
સાગરવેષ્ટિત જંબુદ્વીપનો
ચક્રવર્તી રાજવી થશે.
સૂર્યલાંછન છે જમણા હાથમાં;
ઉગશે સૂર્ય સમો ત્‍હેનો પ્રકાશ
પૃથ્વીના અન્ધકાર ઉજાળતો.

મહીષિ : મુખમાં હો અમૃત આપના.

કાશીરાજ : મન્ત્રીશ્વર ! દાન દ્યો વિધવિધનાં
ઠાલવો ભંડાર કે વધુ ભરાય,
આપો કે ઉભરાય પાછું.
કોઇ દરિદ્રી ન રહે આજ
કાશીરાજના મહારાજ્યમાં.

બ્રહ્મર્ષિ : રાજવી ! પ્રજાના લાડકોડ-

કાશીરાજ : મ્હારાં પ્રજાજનનાં પુણ્યપ્રતાપે જ
હું છું ઉજ્જવળો ને પ્રતાપવન્તો.
પ્રજા જ છે રાજપુરુષનું પુરુષાતન.
લ્યો, પ્રજાગણ ! મ્હારૂં રાજવેણ,
મ્હારા પૂર્વજોના પુણ્યબોલ:
ઘેરઘેર સંચરીને આપીશ ન્યાય
જે માગશે ત્‍હેને.
ન્યાય એ જ મારૂં સૈન્ય છે,
ન્યાય જ મ્હારો ભંડાર છે,
ન્યાયની પવિત્રતામાં જ વસે છે
મ્હારાં પ્રજાસન્તાનની પિતૃશ્રદ્ધા.
સદીચ્છા સુણીશ તે પૂરીશ સહુની.

લોકસભા : જય ધર્મનગરીના ધર્મરાજવીનો.

કાવ્યરત્ન : સૂરજમાળથી સૂર્ય સુશોભિત,
સૂર્યથી સૂરજમાળ સોહાવે;
દેહ જીવે જ્યમ દેહી થકી,
અને દેહીનો દેહ કલાપ દીપાવે;
બ્રહ્મ થકી બ્રહ્માંડ પ્રકાશિત,
બ્રહ્માંડથી બ્રહ્મ વ્યક્ત કહાવેઃ
તેમ પ્રજાજન રાજનને, અને
રાજ પ્રજાજનને બહલાવે.

કલાધર : ત્‍હમારો કુલયશ તો, રાજેન્દ્ર !
ગગને ચ્‍હડી મેઘ પોકારે છે
વિશ્વનું વાતાવરણ ભરી ભરી.
ઘન ગગન ચ્‍હડી કરે ઘોર શોર;
ભણે તુજ કુલયશના જોર-દોર;
ઘન ગગન ચ્‍હડી કરે ઘોર શોર.
નિરખો ઉજાસ, નૃપ ! ભયો ભોર;
વનવન ગરજે, નૃપ ! મોર મોર;
ઝીણી જલઝકોર
ઉગતે પહોર
ભણે બિરદ ઓર
નૃપ ! ઠોર ઠોરઃ
ઘન ગગન ચ્‍હડી કરે ઘોર શોર.

                      (રાજકુમાર ઉપર અન્તરિક્ષેથી અમૃતનાં છાંટા વરસે છે.)

એક સન્નારી : અમૃત ઉતર્યાં દેવોનાં;
અમરાવતી વર્ષી અવની ઉપર.

કાશીરાજ : બ્રહ્મર્ષિ ! નથી ધરાયો હજી દાન દઇ.
પ્રજાના પોકાર સુણું છું
વાયુની લહરી લહરીમાંથીઃ
કિરણ કિરણ આવી કહે છે
પ્રજાજનની દુઃખકથનીઓ.

બ્રહ્મર્ષિ : પ્રજાની સુખશાતા યે સુણાવશે તે.
દાન દેતાં તૃપ્તિ ન વળે
તે ભાગોદયનાં ચિહ્ન.
રાજેન્દ્ર ! ગિરિબાલિકા પધાર્યાં છે –

કાશીરાજ : જગતની પરમ પવિત્રતા
શું શોભાવે છે કાશીપુરીને ?

બ્રહ્મર્ષિ : આવ્યાં છે આશ્રમ માંડવા
બ્રહ્મચારિણીઓના બ્રહ્મવનમાં.
જ્યોત્સનાવસ્ત્રધારી ભગવતીનાં
ત્‍હમે દર્શન લીધાં હતાં તે દિવસે –

કાશીરાજ : એ જ એ પ્રભારંગી પુણ્યમૂર્તિ ?
બ્રહ્મવન બ્રહ્મચારિણીઓનું હો !

બ્રહ્મર્ષિ : ભાગીરથીને કાંઠે બ્રહ્મચર્ય જ શોભે.
કલ્યાણ થાવ, રાજેન્દ્ર !
ત્‍હારી કુટુંબવેલનું

કાશીરાજ : પ્રભુએ પ્રતિજ્ઞા પાળી મ્હારી.
જયા કુમારી માતાઓની માતા થઇ –
સમસ્ત આર્યકુટુંબની આર્યમાતા.
દેવિ ! ચાલો દર્શને એ બ્રહ્મચારિણીનાં.

બ્રહ્મર્ષિ ! દર્શન કરાવો
એ બ્રહ્મબાલાનાં.

બ્રહ્મર્ષિ : નૈષ્ટિક બ્રહ્મચર્યનાં દર્શન
તે બ્રહ્મદર્શન જ છે.

                   (બ્રહ્મર્ષિ, કાશીરાજ, રાજમહીષિ , યુવરાજતેડ્યા પરિજનો સાથે સિધાવે છે.)

મન્ત્રીશ્વર : હરિકુંજ ને બ્રહ્મવનનાં બે ચરણો ઉપર
ઉભશે વારાણસીનો ધર્મદેહ.

વેદશાસ્ત્રી : પુણ્યવન્તાંનાં પુણ્યે જ ઝીલે છે
પૃથ્વીનો ભાર શેષ નાગ.

કાવ્યરત્ન : પુણ્યવન્તાંનાં પુણ્યે જ કરી
પુણ્યવન્તી છે ભાગીરથી.

એક મહાજન : તીર્થના આત્મા છે મહાત્માઓ.

મન્ત્રીશ્વર : તીર્થોના તીર્થરાજ છે
સૃષ્ટિમાંનાં સાધુજનો.

                                             -૦-

( ક્રમશ: )

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.