Science સમાચાર (૬૪)

દીપક ધોળકિયા

() રોગ પ્રતિકાર તંત્ર પોતાના પર શા માટે હુમલો કરે છે તે જાણવાની દિશામાં આગેકદમ

હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટીના બાયોમોલેક્યૂલર રીસર્ચર નવીન વરદરાજન અને એમની ટીમે રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (ફરતો વા)માં ઇમ્યૂન સિસ્ટમ (રોગ પ્રતિકાર તંત્ર) પોતે જ પોતાના પર શા માટે હુમલો કરે છે તે જાણવાની દિશામાં મહત્ત્વનું આગેકદમ ભર્યું છે. એમનો આ લેખ Arthritis & Rheumatology journal માં પ્રકાશિત થયો છે. આ પ્રકારનું આ સંશોધન સૌ પહેલી વાર થયું છે. આવા રોગોને ઑટોઇમ્યૂન રોગો કહે છે.

એમણે રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (RA)માં B કોશો શી રીતે વર્તે છે તેનો અભ્યાસ કર્યો છે. B કોશો શ્વેતકણો છે અને ખરેખર તો એમનું કામ રોગનાં વાઇરસ કે બૅક્ટેરિયા પર હુમલો કરવાનું છે. જ્યારે કોઈ નવું પૅથોજેન (રોગ ફેલાવે તેવું વાઇરસ કે બૅક્ટેરિયા) શરીરમાં આવે ત્યારે આ શ્વેતકણોનું એક નાનું જૂથ ઍન્ટીબોડી બનાવે છે. દરેક વ્યક્તિમાં ૧ કરોડથી માંડીને ૧૦ કરોડ જેટલા B કોશો એવા હોય છે કે જે પોતાની મેળે ઍન્ટીબોડી બનાવી શકે છે. આમાંથી સારા કયા અને ખરાબ કયા તે શોધવાનું કામ મહેનત માગી લે તેવું હતું. આમ છતાં, એમણે શોધી કાઢ્યું કે ખરાબ કોશોની સંખ્યા એક હજાર કરતાં ઓછી હોય છે. ટીમના પોસ્ટડૉક્ટરલ રીસર્ચર અંકિત મહેન્દ્રે શોધ્યું કે ખરાબ કોશોમાં IL-15Rα પ્રોટીન હોય છે.

હવે વૈજ્ઞાનિકો આ પ્રોટીનને કે આવા કોશોને રોકવાનું શોધી લેશે તે પછી રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ ભૂતકાળની વાત બની જશે.

સંદર્ભઃ http://www.uh.edu/news-events/stories/2019/april-2019/041119-bcells-ra-varadarajan.php

૦૦૦૦

(૨) પરંતુ આવા ઑટોઇમ્યૂન રોગો સ્ત્રીઓને શા માટે વધારે થાય છે?

ઊપરના સમાચારમાં આપણે જોયું કે ઑટોઇમ્યૂન રોગ થવાનું મૂળ કારણ શું છે. પરંતુ, B કોશ ખરાબ હોય તો પણ માત્ર સ્ત્રીઓ શા માટે રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ જેવા રોગોનો વધારે શિકાર બને છે? મિશિગન યુનિવર્સિટીના સંશોધકોની એક ટીમે એનું કારણ શોધી કાઢ્યું છે.

JCI Insight સામયિકમાં સંશોધનનો નિષ્કર્ષ આપતાં લેખકો કહે છે કે અમુક અંશે આપણી ત્વચા એના માટે જવાબદાર હોય છે. ત્વચાની નીચે VGLL3 નામની ‘આણ્વિક સ્વિચ’ હોય છે. એ પુરુષ કરતાં સ્ત્રીમાં વધારે જોવા મળે છે. વધારાના VGLL3ને કારણે જીનનાં અમુક કાર્યોમાં અવરોધ પેદા થાય છે.

પરંતુ સંશોધકો હજી એ જાણતા નથી કેસ્ત્રીઓની ત્વચા નીચે જ VGLL3 શા માટે વધારે હોય છે. એક અનુમાન છે કે પ્રજનનશક્તિને કારણે સ્ત્રીનું રોગ પ્રતિકાર તંત્ર વધારે મજબૂત હોય તે જરૂરી છે. આથી વધારે VGLL3ની જરૂર પડે છે, પણ એનો રોગ સામે બચાવમાં અતિ ઉત્સાહી થઈ જાય અને શરીરને જ દુશ્મન માનવા લાગે તો એ ઑટોઇમ્યૂન રોગોને મિત્ર માનીને મદદ કરવા લાગી જાય છે.

સંદર્ભઃ https://www.sciencedaily.com/releases/2019/04/190419103713.htm

૦૦૦૦

(૩) ભારતમાં રક્તપિત્ત ફરી માથું ઊંચકે છે

૨૦૦૫માં રક્તપિત્તની નાબૂદી થઈ ગઈ હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું કોઈ નવો કેસ નહોતો નોંધાયો પણ હવે રક્તપિત્તે ફરી માથું ઊંચક્યું છે. ૨૦૦૫ પછી રક્તપિત્તની સારવાર પર પણ ધ્યાન ઓછું થઈ ગયું હતું. કદાચ એ જ કારણે ફરી રોગ ફેલાવા લાગ્યો હોય.

રક્તપિત્ત માઇકોબૅક્ટેરિયમ લેપ્રીને કારણે થાય છે. આ રોગ સદીઓથી ફેલાયેલો છે પણ આ બૅક્ટેરિયાને લૅબોરેટરીમાં વિકસાવી શકાતું નથી એટલે રોગનાં મૂળ સુધી પહોંચી શકાતું નથી.

મોટા ભાગે તો રક્તપિત્તની શરૂઆતમાં ચામડી પર ઝાંખાં ધાબાં ઊપસે છે, એમાં સંવેદન બુઠ્ઠું થઈ ગયું હોય છે. ધીમે ધીમે બૅક્ટેરિયા ફેલાય છે અને અંગો ખવાઈ જાય છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના જણાવ્યા પ્રમાણે ભારતમાં દર વર્ષે એક લાખ કેસોમાં રક્તપિત્ત હોવાનું નિદાન થાય છે. દુનિયાના ૬૦ ટકા કેસો ભારતમાં બને છે.

સંદર્ભઃ https://www.nytimes.com/2019/04/17/health/leprosy-india-disease.html

૦૦૦૦

(૪) ગોરિલાઓ પણ સ્વજનના મૃત્યુ પછી શોક કરે છે.

આપણે જે માનતા હોઈએ પણ ગોરિલાઓ પણ લાગણી વ્યક્ત કરી શકે છે. આમ પણ ગોરિલા બુદ્ધિશાળી પ્રાણી છે. રુઆંડાના જંગલમાં પ્રાણી નિષ્ણાતોએ એક જ વર્ષમાં બે ગોરિલાઓનાં મૃત્યુની ઘટના જોઈ ત્યારે એમના સાથીની વર્તણૂક એવી હતી કે જેને શોક ગણાવી શકાય. નિષ્ણાતોએ એક ગોરિલાનું નામ ટાઇટસ રાખ્યું હતું. એનું મૃત્યુ થયું ત્યારે એનો ૩૫ વર્ષનો સાથી એની પાસે આખો દિવસ રહ્યો અને રાતે એની જ બખોલમાં સૂતો. બીજી બાજુ ટક નામની માદા મરી ગઈ ત્યારે એનો ૩૮ વર્ષનો પુત્ર એને છોડવા નહોતો માગતો એટલું જ નહીં, એને વર્ષો પાહેલાં ધાવણ છોડી દીધું હોવા છતાં ધાવવાની પણ કોશિશ કરી.

એ જ રીતે માત્ર પોતાની ટોળીના કોઈ સભ્યના મૃત્યુ વખતે જ નહીં, હરીફ જૂથનો કોઈ સભ્ય મરી જાય ત્યારે પણ ગોરિલા આવું જ સન્માનભર્યું વર્તન કરે છે. કોંગોમાં એક ગોરિલા ટોળી જંગલમાંથી જતી હતી ત્યારે એમણે એક ગોરિલાનું શબ જોયું. બધા ગોરિલા બેસી ગયા અને એને જોતા રહ્યા. કેટલાકે તો એનાં અંગોને અડકીને તપાસ પણ કરી. નિષ્ણાતો કહે છે કે ગોરિલાઓએ પોતાના જૂથના સભ્યનું મૃત્યુ થાય ત્યારે જેવું વર્તન કરતા હોય છે તેવું તો નહોતું, પણ મૃત્યુ વખતે જે શોક અને ગંભીરતા જાળવવાની હોય તે ચોક્કસ દેખાઈ આવતી હતી.

સંદર્ભઃ https://www.smithsonianmag.com/smart-news/gorillas-appear-grieve-their-dead-180971896/

૦૦૦

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો
ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com
બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.