બંદિશ એક રૂપ અનેક (૫૪) – કબીરજી નું ભજન "घूँघट के पट खोल" : રાગ: " જ્યુથિકા રોય"

નીતિન વ્યાસ

ભજનના શબ્દો છેઃ

घूँघट का पट खोल रे, तोको पीव मिलेंगे।
घट-घट मे वह सांई रमता, कटुक वचन मत बोल रे॥
तोको पीव मिलेंगे।

धन जोबन का गरब न कीजै, झूठा पचरंग चोल रे।
सुन्न महल मे दियना बारिले, आसन सों मत डोल रे।।
तोको पीव मिलेंगे।

जागू जुगुत सों रंगमहल में, पिय पायो अनमोल रे।
कह कबीर आनंद भयो है, बाजत अनहद ढोल रे॥

तोको पीव मिलेंगे।

ઘૂંઘટ કે પટ ખોલ” – આસ્વાદ શ્રી સુરેશ દલાલ

નિર્ગુણ ભજનોના કવિ કબીરનું આ અત્યંત પ્રસિદ્ધ પદ છે. કદાચ જ્યુથિકા રોય ને કારણે પણ પ્રસિદ્ધ ન થયું હોત તોયે આ મહત્વનું પદ છે. કહેવાય છે કે કવિતાના આકાશમાં કોઈક કવિ સૂર્ય જેવા, તો કોઈક ચંદ્ર જેવા અને કોઈક નક્ષત્રો જેવા ને કેટલાયે આગિયા જેવા હોય છે. મારે માટે કબીર એ કેવળ સૂર્ય કે ચંદ્ર નથી, પણ કવિતાનું સ્વયઁ આકાશ છે. એમના દોહા અને પદ આપણાં મન પર ચંદનનો લેપ કરે છે અને શાતા આપે છે.

કાવ્ય ની પ્રથમ પંક્તિ ખૂબ જ મહત્વની છે, કારણ કે એ આપણામાં શ્રધ્ધા પ્રેરે છે. શ્રધ્ધાની સોગાત આપવી એ નાનીસૂની વાત નથી, તમ પ્રિયતમ મળશે એની -પ્રતીતિ નાપે છે, પણ પ્રિયતમ એમને એમ ન મળે. આપણે પક્ષે પણ કંઈક કરવાનું હોય છે. આપણે ઘૂંઘટનો પટ ખોલવાનો હોય છે. આપણી અને પ્રિયતમની વચ્ચે આ પટ છે તે આડો આવે છે. આપણો ચહેરો ઢંકાયેલો છે અને પરમેશ્વરનો સાક્ષાત્કાર થાય છે.

કબીર વણકર હતા. એટલે વસ્ત્ર ની ભાષા બોલ્યા. આ ઘૂંઘટ એટલે શું? આપણાં કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મળ, મત્સર ઇત્યાદિ. ટૂંકમાં, આપણો પોતાનો અહમ્, ‘અહમ્’ ખસે તો ‘સોહમ્’ મળે. પરમાત્મા બીજે ક્યાંય નથી. એ કાશીમાંય અને વૃંદાવનમાંય નથી, એ તો આપણા ઘટઘટમાં છે. માણસની પાછળ જ માધવ છે. એટલે એને કડવાં વચન ન કહેવાં જોઈએ. સંસારનો પણ આપણો અનુભવ છે કે આપણે જો આપણી આસપાસની વ્યક્તિ ને કડવા વચન કહીએ તો એ દૂર અને દૂર જાય છે. ઈશ્વર આપણી અંદર જ છે. એ આપણી વાણી અને મૌન બંને સાંભળે છે. એ આપણી મીઠાશ અને કડવાશ બંનેને ઓળખે છે.

‘ઇસ તનધન કી કોઈ બડાઈ’ ગાનાર કબીર ઘૂંટીઘૂંટીને કહે છે., આ ધન અને યૌવનનો ગર્વ શાનો? કશું ટકે એવું નથી, કશુંય શાશ્વત નથી, કશુંય કાયમ માટે તમારી પાસે રહેવાનું નથી. આપણું પાંચ તત્વનું બનેલું ખોળિયું; એ પણ ક્ષણભંગુર છે. તો આ ક્ષણભંગુરનું મમત્વ શા માટે? કબીર કેવા મોટા ગજાના કવિ છે કે શૃંગાર રસ ની આડશમાં એ ગહન જ્ઞાન ની વાત કરે છે શૂન્યનો મહેલ છે આ શૂન્યનો મહેલ એટલે બ્રહ્માંડ. આ બ્રહ્માંડમાં તું બ્રહ્મનો દીવો પ્રગટાવ અને મૃગજળ જેવી આશાઓથી ચલિત ન થા. “આસ સો મત ડોલ” એ પંક્તિ આ કવિ જ લખી શકે. આશાઓથી જીવવું હોય તો હતાશાનો મુકબલો કરવો પડે અને હતાશાથી પાર જવું હોય તો આશાથી વિચલિત ન થવાય.

શૂન્યના મહેલમાંથી કવિ રંગમહેલમાં જાય છે. પણ આ ‘રંગમહલ’ રાગ વિનાનો છે. જે વીતરાગ છે એને જ બ્રહ્માંડનો રંગ મળે .અહીં પ્રિયતમા અને પ્રિયતમનું મિલન થાય છે – જ્ઞાનના દીવાની સાક્ષીએ. આ રંગમહલ એ બ્રહ્માંડનો રંગમહલ છે. અહીં જે મિલન થાય છે તે અણમોલ છે. પ્રિયતમ પોતે જ અણમોલ છે. મિલન થયું, પછી એના આનંદને વર્ણવો કઈ રીતે? સુખ ખંડિત હોય છે આનંદ અખંડિત હોય છે. સુખ ને હદ હોય છે. આનંદ અનહદ હોય છે. અને આ અનહદ આનંદ નો જ ઢોલ વાગ્યા કરે છે. અહમનો દહનખંડ શૂન્યતાના શયનખંડમાં પલટાય જાય છે. અને આત્મા અને પરમાત્માની ‘શુભદૃષ્ટિ’ થાય છે.

એક બંદિશ અનેક રૂપમાં માણીયે કબીરજીનું ભજન:   “घूँघट के पट खोल”

રાજસ્થાન અને સિંધ ની વિસ્તારમાં કબીર ની રચનાઓ ઘરઘર ગવાય છે. તે વિસ્તારનાં લોક સંગીત સાથે કબીરજી ની રચાનો વણાયેલી છે.

પ્રથમ સાંભળીયે પ્રહલાદસિંહ ટિપણીયા અને સાથીદારોને:

એવીજ પારંપરિક શૈલીમાં ગાયિકા રાધિકા સૂદ

જ્યુથિકા રોય, સંગીત રચના શ્રી કમલ દાસ ગુપ્તા અને રાગ દરબારી કાનડા

1948 ની સાલ માં નરગીસ અને દિલીપ કુમારની ભૂમિકા વાળી એક ફિલ્મ બની હતી “જોગન” તેમાં કબીરજીની આ જ રચના ગીતા રોય ના કંઠે ગવાયેલી હતી સંગીત બુલો સી રાની, રાગ જોનપુરી

સુરેશ વાડકર

યોગેશ યોગી

સ્વામી પુરુષોત્તમઆનંદ, રામ કૃષ્ણ મઠ

મહારાષ્ટ્રની ગાયિકા બેલા સાલુણકે

જગદીપ સ્વાદિયા

હરિઓમ શરણ

રાધા શોઅમી શબદ

અનીશ રાય

માસ્ટર નિષાદ – રાગ મલકૌંસ

ધર્મા ભાઈઓ

એક ફ્યુઝન વરઝ્ન, કલાકારો શ્રેયસ અને આભાસ

હવે વાત કરીયે જ્યુથિકા રોય ની:

“ઘૂંઘટકા પટ ખોલ” કાને પડતાં પ્રથમ યાદ આવે બંગાળનાં એ મશહૂર ગાયિકા સ્વ. જ્યોતિકા રોય. તેમનો જન્મ ૨૦ એપ્રિલ, ૧૯૨૦ ના દિવસે બંગાળમાં કલકત્તા પાસે આવેલા અમ્તા ગામે થયેલો. સંગીતનાં શોખીન સંયુક્ત કુટુંબ માં જન્મેલા જ્યુથિકાએ સાત વર્ષ ની ઉંમરે કલકત્તા રેડિયો સ્ટેશન પર ગાવાનું શરુ કર્યું અને ૧૯૩૨ ની સાલ માં એટલેકે બારમા વર્ષે તેમની પહેલી રેકોર્ડ બહાર પડી. તે સમયના જાણીતા કવિ, ગાયક અને સંગીતકાર કાઝી નઝરૂલ ઇસ્લામ અને કમલ દાસ ગુપ્તાનાં એક માનીતા ગાયિકા બની ગયાં. તેમની 78 RPM ની રેકોર્ડે રેડિયો ઉપર ધૂમ મચાવી. ૧૯૪૦/૫૦ના દશકામાં “આધુનિક મીરાં” તરીકે તેઓ ઓળખાવા લાગ્યા.

૧૯૪૬/૪૭ ના વર્ષોમાં બંગાળમા હિંસા ભડકી ઉઠી, અને ગાંધીજીએ કલકત્તાના એ તોફાનગ્રસ્ત વિસ્તારમાં શાંતિ અને અહિંસા માટેની યાત્રા આરંભી. તે સમયે સાંજની પ્રાર્થનામાં જ્યુથિકા રોય ભજન ગાવા માટે અવશ્ય જતાં, યરવડા જેલમાં ગાંધીજી તેમનાં ગયેલાં ભજનો દર સવારે સાંભળતા.

૧૯૭૨માં તેમને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર થી નવાજવામાં આવ્યાં।

એક રેડીઓ ઇન્ટરવ્યૂમાં તેઓની આગવી સંગીતમય કારકિર્દી અંગેનો વાર્તાલાપ:

જ્યુથિકા રોય નાં ગયેલાં ભજનો જેટાલાંજ પ્રખ્યાત એમના બંગાળી ફિલ્મી અને ગૈરફિલ્મી ગીતો છે. રવિન્દ્ર સંગીત અને બંગાળી ગીતોની તેમની રેકોર્ડની લોકચાહના હજી પણ છે. તે જમાનાના પ્રખ્યાત સંગીતકરોની બંદિશો તેમણે ગાયી છે. તેમાં કાઝી નઝરૂલ ઇસ્લામ,રોબિન બેનરજી, કનુ રોય, કમલ દાસ ગુપ્તા વગેરે મુખ્યત્વે છે.

તે જમાનાની 78 RPM રેકર્ડ માં ધ્વનિત થયેલાં કેટલાંક સુંદર ગીતો અહીં પ્રસ્તુતછે:

“બૈરન હો ગયી ગયી રાત” – રાગ: કાફી

“ચુપકે ચુપકે બોલ”

“જોગી મત જા”

“પ્રેમ દિવાની”: કમલ દાસ ગુપ્તા અને જ્યુથિકા રોય

“તન પર પે મનહરને રંગ દિયો ડાર” રાગ: શિવરંજની

“રોતી અખિયાં ના સમજે સમજાયે”

“મેરા દિલ તેરા થા તેરા દિલ થા ઓ દીવાને”

“મૈને રામરતન ધન પાયો”, ફિલ્મ -રત્નદીપ, સંગીત રોબિન બેનરજી – રાગ ખમાજ

મેરી બીના રો રહી હૈ – રાગ: યમન @ 10.18

આજ મેરે ઘર પ્રીતમ આયે – કબીર – રાગ: ભીમપલાસ

[ખાસ નોંધ:

રાગોની ઓળખ માટે હંમેશાં મદદ કરતાં, અહીં સુગર લેન્ડ ટેક્ષાસમાં રહેતાં શાસ્ત્રીય અને સુગમ સંગીતનાંમાહિર એવાં શ્રીમતિ ભાવનાબેન જ્યોતીભાઈ દેસાઈનો મારો હૃદય પૂર્વકનો આભાર.]

1954 નાં વર્ષ માં બનેલી એક બંગાળી ફિલ્મ, “ધુલી”. રાજેન સરકારનું સંગીત અને જ્યુથિકા રોય ના સ્વરમાં એક ભજન. સ્ટેજઉપર સુચિત્રા સેન ગાતી નજરે પડેછે, જયારે પ્રેક્ષક ગ્રહ માં તે સમયની એક પ્રખ્યાત તારીકા માલા સિંહા દેખાય છે. 

જ્યુથિકા રોય ને હિન્દી બહુ ફાવતું ન હતું. એટલે હિન્દી ગીતના બોલ કમલ દાસ ગુપ્તા બંગાળી લિપિમાં લખી આપતા.. કાઝી નઝરૂલ ઇસ્લામ ઢાકાનાં વાતની હતા, રવિન્દ્ર સંગીતના ઉપવાસક, પોતે શાયર, નાત, નઝ્મ વગેરે લખી રેડિયો ઉપર ગાતા, સાત વર્ષની જ્યુથિકાને રેડીઓ પર લઇ જવા વાળા અને બાર વર્ષની ઉંમરે જ્યોતિકાની પહેલી ગ્રામોફોન રેકોર્ડ બનાવવામાં તેમનો ફાળો મહત્વનો છે.

પ્રસ્તુત છે એક શ્રી નઝરૂલ ઇસ્લામની કલામે લખેલી નાત, “રસૂલોકે રાજા”. જ્યુથિકા અને કમલ દાસ ગુપ્તા ના અવાજમાં ગવાયેલી આ નાત અને સાથે સૂફી સંગીતની અસર કમલ દાસ ગુપ્તા ઉપર એટલી બધી થઇ કે તેમણે ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કર્યો.

સાંભળીયે “રસૂલો કે રાજા”

અંતમાં કબીર દાસ નું બીજું આવુંજ સરસ ભજન જ્યુથિકા રોય નો અવાજ:

“नैनं मेरे तुमरी ओर ,क्यों लिया मुख मोड़ सजनवा “

ગુઝર ગયા વો જમના કૈસા ….કૈસા


શ્રી નીતિન વ્યાસ નો સંપર્ક nadvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

5 comments for “બંદિશ એક રૂપ અનેક (૫૪) – કબીરજી નું ભજન "घूँघट के पट खोल" : રાગ: " જ્યુથિકા રોય"

  1. April 20, 2019 at 9:40 pm

    નીતિનભાઈ, આભાર, આભાર આભાર.
    બાળપણમાં અમારા ઘરમાં ચાવી વાળું મોટા ભુંગળા વાળું ગ્રામોફોન હતું. કાકાને શોખ હતો હું જુઅથિકા રોયના ભજનો સાંભળીને મોટો થયો એમ કહું તો ચાલે. બસ આજે તમે ખજાનો મોકલી આપ્યો. આનંદ આનંદ.

    • Neetin D Vyas
      April 22, 2019 at 9:38 pm

      શ્રી પ્રવીણભાઈ, સંદેશ બદલ આભાર. આપના મન ની વાત જણાવી એવીજ ભાવનગરમાં અમારા ઘર, ” શ્રમિક” પ્લોટ નં. 572,એરોડ્રોમ રોડ સાથે જોડાયેલી મારી યાદો છે, આ તેનાજ પડઘા છે. સાયગલ, અસિત બરન, કે. સી. ડે, કાનન દેવી, પંકજ મલિક, ધનંજય ભટ્ટાચાર્ય, કમલા ઝરીયા,વાઝેબુઆ, કેસરબાઈ, ઓમકારનાથ, અબ્દુલ કરીમ, ફૈયાઝ ખાં એ બધાનાં અવાજો હજી પણ કાનમાં ગુંજતા રહેછે.

  2. April 30, 2019 at 8:25 am

    નીતિનભાઇ,
    જ્યુથિકા રોયના ભજનોની ગ્રામોફોન રેકર્ડ સાંભળી, ત્યારબાદ કસેટ, અને સી ડી બધામાં જ્યુથિકા રોયના મધુર કંઠ ને સાંભળ્યા જ કર્યો છે.
    સૌથી વધુ મારા મોટા બનેવીને ત્યાં જગમોહનદાદા અને દિદીને ઘરબેઠકમાં સાંભળતા હતા તે યાદ આજે નજર સમક્ષ આવી ગઈ.
    ખૂબ મજા આવી ,આભાર

  3. ken
    May 5, 2019 at 3:44 am

    બહુત અચ્છા !

    ઘૂઁઘટ કા પટ ખોલ

    ઘૂઁઘટ કા પટ ખોલ રે, તોકો પીવ મિલેંગે.
    ઘટ-ઘટ મે વહ સાંઈ રમતા, કટુક વચન મત બોલ રે..
    તોકો પીવ મિલેંગે.

    ધન જોબન કા ગરબ ન કીજૈ, ઝૂઠા પચરંગ ચોલ રે.
    સુન્ન મહલ મે દિયના બારિલે, આસન સોં મત ડોલ રે..
    તોકો પીવ મિલેંગે.

    જાગૂ જુગુત સોં રંગમહલ મેં, પિય પાયો અનમોલ રે.
    કહ કબીર આનંદ ભયો હૈ, બાજત અનહદ ઢોલ રે..

    તોકો પીવ મિલેંગે.

    સ્ક્રિપ્ટ કન્વર્ટર :
    http://aksharamukha.appspot.com/#/converter

    ગુજરાતી ભારતની રાજ્યભાષા કે રાષ્ટ્રલિપિ?
    ગુજરાતીઓ એ ફક્ત હિન્દી પ્રચાર કેન્દ્રો ગુજરાતમાં શું કરી રહ્યા છે ,ગુજરાતમાં હિન્દી માધ્યમની કેટલી સ્કૂલો છે , તેમનો ધ્યેય શું છે,તેમના હિન્દી પ્રચાર મંત્રો શું છે અને જે તેઓ કરેછે તે ભારતની સર્વ શ્રેષ્ટ નુક્તા અને શિરોરેખા મુક્ત ગુજનાગરી લિપિમાં માં શક્ય છે કે નહી તેનો અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે.

    આ ઈન્ટરનેટ યુગમાં સર્વે ભારતીય ભાષાઓ સ્વલિપિમાં ,ભાષા લિપિ રૂપાંતર દ્વારા શીખી શકાય છે. ભલે બોલો,શીખો હિન્દી પણ લખો ભારતની શ્રેષ્ટ સરળ ગુજનાગરી લિપિમાં!

    • Neetin D Vyas
      May 7, 2019 at 2:49 am

      સુજ્ઞ ભાઈશ્રી, આપના પ્રતિભાવ બાદલ આભાર। પણ વિશેષ તો આપે જે Script Convesion માટેની વેબસાઈટ નું સૂચન કર્યું છે તે બદલ ફરી થી આભાર।

Leave a Reply to Indu Shah Cancel reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.