સંસ્કૃતિની શોધમાં : ૬ : કાર્નિવલનો આગાજ

સંસ્કૃતિની શોધમાં - Title photo

પૂર્વી મોદી મલકાણ

બીજે દિવસે મી. મલકાણ અને મહેરીનનાં ઓફિસ ગયાં બાદ હું પણ મારો કેમેરો લઈ સિટી ટૂર કરવા નીકળી પડી. મે મારી ટૂરની શરૂઆત મારી હોટેલની પાછળથી વહેતી રાઈનથી કરી.

રાઈનને કિનારે ચાલતાં ચાલતાં જોયું કે રાઈનમાં ઘણી લોંગરેલ અને ક્રૂઝ ચાલી રહ્યાં છે.

વોટર ટેક્સી
કોલસો લઈ જતી લોંગરેલ

લોંગરેલ કાર્ગો સાથે જઈ રહી છે તો ક્રૂઝમાં અનેક માણસો ક્રૂઝમાં આવી રહ્યાં છે, પણ જનારા નહિવત છે. તે જોઈ આશ્ચર્ય થયું, તેથી ત્યાં રહેલ સિકયોરીટીનાં ઓફિસરને પૂછ્તાં તેણે કહ્યું કે આજે કાર્નિવલનો લાસ્ટ ડે છે.

કાર્નિવલ…? મે પૂછ્યું.

મારા પ્રશ્નથી તે કહે હા, આપ પણ કાર્નિવલ જોવા જે તે સ્ટ્રીટ પર આવી જજો. પણ મારા મોના ભાવ જોઈ તેને કદાચ ખ્યાલ આવી ગયેલો કે આ ફેસ્ટિવલ વિષે મને વધુ ખ્યાલ નથી તેથી તે કહે; અમારા આ ફેસ્ટીવલમાં ૧૧ ને મહત્વ અપાય છે. તેથી વર્ષનાં ૧૧ મા મહિનામાં, ૧૧ મી તારીખે, સવારે ૧૧ વાગે અને ૧૧ મી મિનિટે ધામધૂમથી વિન્ટરને વેલકમ કરીએ છીએ. આ ઉત્સવ દરમ્યાન અમે વિવિધ માસ્ક પહેરીને તૈયાર થઈએ છીએ. પહેલાં દિવસે અમે ધામધૂમથી કાર્નિવલ કાઢીએ છીએ, ત્યાર પછી છેક ફેબ્રુઆરી સુધી છૂટછવાયાં સેલિબ્રેશન થયાં કરે છે. ફેબ્રુઆરીની ૨૮ મી તારીખે અમે ઉત્સવ પૂરો કરીએ છીએ ત્યારે ફરી કાર્નિવલ કાઢી આ ઉત્સવને બાય કહીએ છીએ. થોડીવાર તે ઓફિસર સાથે વાત કર્યા બાદ હું ત્યાંથી નીકળી ગઈ. આગળ જતાં જોયું કે રાઈનનો આ કિનારો પણ જળમાર્ગ તરીકે મહત્વ ધરાવતો હોવાંથી અહીં અમુક આર્ટ સ્ટ્રક્ચર ઊભાં કરવામાં આવ્યાં હતાં.

રાઈનને કિનારે આવેલ કુદરત કઇંક જુદી જ હતી. હજુ ખાસ સ્પ્રિંગ આવી ન હતી તેથી ઘણાં વૃક્ષો હજુ પણ વિન્ટરવેર પહેરીને ઊભા હતાં.

સી-ગલ અને કબૂતરોની ફોજ અહીં ડેરો જમાવીને બેસેલી હતી. પણ અહીંનાં કબૂતરોને કદાચ ફોટોશૂટ કરાવવાની આદત હશે તેથી તેઓ મારા કેમેરાને જોઈ જરાપણ ડર્યા નહીં, બલ્કે વિવિધ પોઝ આપવાં લાગ્યાં. અહીંથી આગળ વધતાં જોયું કે અહીં કિનારા ઉપર એક સન ડાયલ ક્લોક મૂકવામાં આવેલી જે સૂર્યના પડછાયા પર ચાલતી હતી. આ ક્લોક જોઈ મને જયપુરનું જંતરમંતર યાદ ગયું.

સૂર્યની ગતિ પર ચાલતી ઘડિયાળ

અહીં એક નાનો મેઝ ગાર્ડન પણ હતો, જેમાં ખાસ કરીને મેઝ (ભૂલભુલામણી) ના આકારને મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. આ જોઈ લાડેનબર્ગની એ સ્ટ્રીટ્સ યાદ આવી ગઈ, જ્યાં બાળકો માટે રોડ બોર્ડગેમ બનાવવામાં આવી હતી. બૉનની સ્ટ્રીટ્સમાં ફરતાં મને આવી અનેક મેઝ જોવામાં આવી.

ગાર્ડન મેઝ અને ફૂટપાથ મેઝ

અહીંથી આગળ વધતાં અન્ય એક ચર્ચ દેખાયું. આ ચર્ચ આમ તો સાઈડ સ્ટ્રીટ પર હતું, પણ અન્ય ચર્ચની સરખામણીમાં થોડું અલગ હોઈ હું તેનો ફોટો ખેંચવાની લાલચ ન રોકી શકી.

આ ફોટો લીધાં બાદ મને લાગ્યું કે રાઈન સાથેની આજની મુલાકાત આટલી બસ છે, વળી હું થાકી ‘યે હતી તેથી પાછા હોટેલ પર જવા વિચાર્યું. પણ સાથે વિચાર્યું કે હવે હોટેલ પર જવાનો જુદો માર્ગ લઉં જેથી કરીને બૉનની બીજી ગલીઓ પણ જોવાં મળે. આમ વિચારી હું ટાઉન તરફ વળી, પણ કાર્નિવલ ડે ને કારણે ટાઉન બંધ હોઈ ગલીઓમાં ફરવાનો કોઈ અર્થ ન હતો.

કાર્નિવલનાં રંગબેરંગી રંગોમાં ખોવાયેલું બોન

હોટેલ પર આવી મે થોડાં કલાક આરામ કર્યો. પછી લગભગ બે વાગે ફરી મારી બેગ અને કેમેરો લઈ કાર્નિવલમાં ભાગ લેવા નીકળી પડી.

માણસ કેટલા રૂપ લઈ શકે છે? સામાન્ય રીતે તો આપણે સ્નેહવશ મમ્મા, પાપા, અંકલ અને આંટીઓ, પુત્ર અને પુત્રીઓનાં રૂપમાં ફેરવાઇ જઈએ છીએ. પણ ચાલતાં ચાલતાં મે જોયું કે બૉનની ગલીઓમાં પ્રકૃતિ, બુક્સ અને કલ્પનાનાં તમામ પાત્રો આજે મ્હાલી રહ્યાં હતાં. કાર્નિવલ શરૂ થઈ ગયો હતો, અને તેનો હુડંગ દૂર દૂર સુધી સંભળાઈ રહ્યો હતો. મારે જે સ્ટ્રીટમાં પહોંચવાંનું હતું, તે જગ્યા માટે હું થોડી મોડી હતી, પણ કશુંક નવું જ હું જોવાની હતી, જેનો મને ઉત્સાહ હતો.

આગળ જતાં જોયું કે પોલીસોએ આગળનો અમુક ટ્રાફિક બંધ કરેલો. પરંતુ અહીં ટ્રાફિક બંધ કરવા માટે પોલીસોની ફોજ ન હતી, હતાં તો કેવળ ૨ કે ૩ પોલીસ. આ બે-ત્રણ પોલીસોએ આખી સ્ટ્રીટ સંભાળેલી.

હું કાર્નિવલ સ્ટ્રીટ પર પહોંચી ત્યારે મારી સામેથી રંગબેરંગી પતંગિયાઓ, સર્કસનાં કસરત બાજો, જોકર, ફેરીટેઇલ- પરીકથામાં રહેલાં વિલનો રૂપી જાદુગરો, રાજા, રાજકુમારો, રાજકુમારીઓ, રાજમાતાને રાણીઓ ફિલ્મી સિતારાઓ, હવાઈ અને પાણીનાં જહાજોનાં કેપ્ટનો, દેશની રક્ષા કરતાં સિપાહીઓ, ગામ -નગરોની રક્ષા કરતાં પોલીસો, વિવિધ ક્ષેત્રોનાં વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરો, એસ્ટ્રોનટ ( અવકાશ યાત્રીઓ ) વિવિધ અનાજનાં ડ્રેસ પહેરેલા ખેડૂતો, જાપાની કિમીનો પહેરેલા લોકો, દેડકા, સાપ, બિલાડી, ઉંદર, હાથી, સિંહ, વિવિધ પશુ પક્ષીઓ પસાર થઈ રહ્યાં હતાં. આખું શહેર આજે અહીં ઉમટેલું હતું. સ્ટ્રીટ્સ સિવાય સ્ટોર્સની છત ઉપર પણ લોકો ઊભા હતાં, કદાચ છત પર ઊભા રહી કાર્નિવલનો આનંદ અનેરો જ હશે.

કાર્નિવલમાં ભાગ લેનાર પ્રત્યેક લોકો પોતાનાં નાના મોટા વાહનો સાથે આવેલાં. આ જોઈ મને દિલ્હીની પરેડ અને આપણી રથયાત્રા યાદ આવી ગઈ.

થોડીવાર આ કાર્નિવલની બહાર ઊભા રહ્યાં બાદ મને લાગ્યું કે પૂરો આનંદ લેવા માટે એ હજારો લોકોનાં હુડંગમાં મારો સ્વર ભેળવી અને એ બાળકોની વચ્ચે હું જો બાળક બનીશ તો જ આ ઉત્સવનો ભાગ બની શકીશ આમ માની હું પણ આમતેમ માર્ગ બનાવતી એ ભીડની અંદર સમાઈ ગઈ. જ્યારે ભીડનો ભાગ બની ત્યારે મારી બાજુમાં એક માણસ તેનાં બાળક સાથે ઉભેલો હતો. મારી આંખ સામેથી પસાર થતાં એ લોકોનો ચિત્ર વિચિત્ર ડ્રેસ જોઈ હું અત્યંત રોમાંચિત થઈ ગઈ, અને એક નાના બાળકનો ઉત્સાહ મારી આંખમાંથી છલકી પડ્યો. તે જોઈ એ માણસ કહે શું તું ટુરિસ્ટ છે? મે કહ્યું હા, પણ તમને કેવી રીતે ખબર પડી? તો કહે એનો જવાબ તારા હાથ અને તારી આંખ આપી રહ્યાં છે. તેની એ વાત સાચી હતી, તેથી મે કહ્યું મને અમેરિકાનો હેલોવીન ઉત્સવ યાદ આવે છે. તે કહે; તું અમેરિકાથી છો? આમ અમારી વાતચીત વધવા લાગી. એ માણસની સાથે વાતચીત કરતાં જાણ્યું કે તે અમેરિકન નેવી પાયલેટ હતો, અને તે જ ડ્રેસમાં તે પોતાનાં બાળકો સાથે આ ઉત્સવ માટે આવ્યો. અહીં તેનાં ઇન-લો રહેતાં હતાં. તે માણસ પાસેથી મને આ કાર્નિવલની વિશેષ માહિતી મળી.

તે વ્યક્તિનું કહેવું હતું કે જેવો ફેબ્રુઆરી મહિનો આવે કે કાર્નિવલના તહેવારની ગરમીમાં આખો રાઈનનો કિનારો જકડાઈ જાય છે.રાઈન ને કિનારે આવેલ કોલોન શહેરમાં સૌથી મોટો કાર્નિવલ યોજાય છે, જેમાં લગભગ ૧૦ લાખ લોકો ભાગ લે છે. ખાસ કરીને બોન અને કોલોન આ બે શહેરની એક એવી ખાસ સ્ટ્રીટ હોય છે જ્યાં મોડી સવારથી સાંજે ૪ વાગ્યાં સુધી જુલૂસ અને ઝાંખીઓ નીકળે છે, ત્યારે સ્ટ્રીટની આજુબાજુ ઊભેલા લોકો “કેમેલો કેમેલો” બોલતાં સ્વાગત કરે છે. આ જુલૂસનું આયોજન શહેરનાં અલગ અલગ સરકારી વિભાગો અને પ્રાઈવેટ કંપનીઓ તરફથી નીકળે છે. આ ફેસ્ટિવલમાં ૩૦૦ થી ૫૦૦ ટન ચોક્લેટ્સનો ઉપયોગ થાય છે. હાલાકી આ ઉત્સવ કોઈ ધાર્મિક પરંપરાને કારણે મનાવવાંમાં નથી આવતો, પણ કોઈ યુરોપીયન સ્થાનિક પરંપરાને કારણે ઉજવવામાં આવે છે, ઉપરાંત રાઈનના કિનારા ને છોડીને જર્મનીનાં અન્ય શહેરોમાં આટલી ધૂમધામ હોતી નથી, બસ રાઈન કિનારાનાં ટાઉન અને શહેરો જ છે જેઓ આ ઉત્સવમાં એટલાં રંગાઈ જાય છે કે બધાં જ ધંધાપાણી, માર્કેટ વગેરે ઠપ્પ પડી જાય છે.

કાર્નિવલ વિષે થોડું વધુ:-

મધ્યકાલ પહેલાં આ ઉત્સવ નવી ઋતુનાં સ્વાગતમાં જર્મનો ઊજવતાં હતાં. આ ઉજવણી દરમ્યાન વાઇનનાં દેવતા “ડાયનોયસોસ”નું સન્માન કરવામાં આવતું હતું. આ સન્માન બાદ લોકો ખૂબ વાઇન પીતા. પણ મધ્યકાલીન યુગથી જર્મનીમાં વાઇનની જગ્યા બિયરે લીધી. ૧૯ મી સદીની શરૂઆતમાં જર્મની ઉપર પ્રશિયાનાં શાસકોએ હક્ક જમાવ્યો. આ પ્રશિયાનાં શાસકો પોતાની ક્રૂરતા માટે ખૂબ પ્રખ્યાત હતાં. પણ રાઈનની સુંદરતા પ્રશિયાનાં શાસકોને ગમી ગઈ ત્યારે તેમણે નવી ઋતુને બદલે રાઈનમાં નવાં પાણી આવ્યાં છે અને આપણે ઉત્સવ ઉજવવો છે તેમ કહી રાઈનને કિનારે કાર્નિવલની શરૂઆત કરી. આ કાર્નિવલમાં શાસકોએ નાના-મોટા દરેક સામાન્ય જનોને ભાગ લેવાનું ફરમાન છોડયું. આથી જે તે સમયનાં લોકોએ પ્રશિયન શાસકોનો વિરોધ કરવા માટે પ્રશિયન સૈનિકોની જેમ ડ્રેસ પહેરી તેઓની વિવિધ હરકતોને દર્શાવતાં જુલૂસ કાઢ્યું. પાછળથી જ્યારે પ્રશિયા પાસેથી જર્મની મુક્ત થયું ત્યારે તેમણે આ ઉત્સવ તો ચાલું રાખ્યો, પણ પ્રશિયાને બદલે પ્રકૃતિ અને બુક્સ તેમનાં આ ઉત્સવમાં સમાઈ ગયાં જેને કારણે દર વર્ષે નિતનવીન પાત્રોનો ઉમેરો થતો ગયો. પાછળથી આ ઉત્સવને ચર્ચ કેલેન્ડરમાં શામિલ કરી લેવામાં આવ્યો જેને કારણે આ ઉત્સવ રાષ્ટ્રીય ઉત્સવ બની ગયો, તેમ છતાં યે રાઈનનાં કિનારા છોડીને જર્મનીનાં અંદરનાં ભાગનાં વિસ્તારોમાં આ ઉત્સવ એટલો પ્રખ્યાત બન્યો નહીં, જેટલો પ્રખ્યાત તે રાઈનનાં કિનારાની આજુબાજુ બન્યો.

ખેર, એ માણસ પાસેથી થોડી હિસ્ટ્રી જાણીને હું પણ એ કાર્નિવલનો એ ભાગ બની ગઈ અને મારો પણ સૂર કેમેલો કેમેલો નાં નાદ સાથે એ ટોળાંમાં ભળી ગયો. પણ આ કેમેલોનો અર્થ મને સમજમાં ન આવ્યો, તેથી બાજુમાં ઊભેલી એક જર્મન લેડીને પૂછ્યું કે “કેમેલો” એટ્લે શું? તેણે જવાબમાં હાથમાં રહેલ કેક અને ચોક્લેટ્સ બતાવી. હું થોડીવાર મૂંઝવણથી જોઈ રહી પછી ખ્યાલ આવ્યો કે કોઈપણ પ્રકારની સ્વીટને અહીં કેમેલો કહે છે. દરેક આવતી જતી પાર્ટીઓ અનેક પ્રકારની ગિફ્ટ્સ ઉછાળતી જતી હતી. આ જોઈ મને આપણી જન્માષ્ટમીનો ઉત્સવ યાદ આવી ગયો. અરે, કેવળ સ્વીટ્સ જ નહીં બલ્કે, રબર બોલ, ફૂટબોલ, બાસ્કેટ બોલ, ડાયરી, નેપકિન પેપર, સેફટીપીન, બોબ્ડપીન, હેન્ડ ગ્લોવ્ઝ, સોક્સ, સ્કાર્ફ, ફ્રૂટ્સ, પેસ્ટ્રીઝ, કિચન એસેસરીઝ, કિચેન, સ્કૂલબુક્સ, ડાયરી, પેન-પેન્સિલ, રબ્બર, આર્ટિફિશિયલ જ્વેલરી, ૧ વર્ષની અંદરનાં બાળકો માટે કપડાં એમ અનેક નાનીમોટી વસ્તુઓ હતી.

આ કાર્નિવલમાં મને સૌથી સારી વાત એ લાગી કે આટલી ભીડ હોવાં છતાં લોકો ક્યાંય ધક્કા મૂકી કરતાં ન હતાં. દરેક બે બ્લોકે કેવળ ૩ પોલીસ હતાં. આ પોલીસોને માટે કાર્નિવલમાં ભાગ લેનાર લોકો કાપેલાં ફ્રૂટ્સ, પાણીની બોટલ, સ્વીટ્સ વગેરે આપતાં હતાં, જેથી ફરજમાં રહેલ પોલીસોને પણ સ્વીટ્સ ખાવાનો લ્હાવો મળે. ઉપરાંત ફ્રૂટ્સ, પાણીની બોટલ અને ગ્લાસ ઓફ બિયર પણ ખરાં.

જુલૂસમાં નીકળનાર પાર્ટીઓ જે રીતે પોલીસોનું ધ્યાન રાખતી હતી તે જોઈને મને હૃદયથી પીડા થઈ આવી અને હું વિચારવા લાગી કે આપણે ત્યાં અવારનવાર રોડ ઉપર આવા મેળાવડા થયાં જ કરે છે, તે સમયે પોલીસો પોતાની ડ્યૂટી ત્યાં હાજર રહીને પૂરી કરે છે, પણ આપણામાંથી એવા કેટલાં છે જે પોલીસોનું ધ્યાન રાખતાં હોય કે તેમને બહુ ભાર ન આવે તે માટે ખુદ જ શિષ્ટાચારમાં રહેતાં હોય કે ધક્કામુક્કી ન કરતાં હોય. ખેર, જર્મન કાર્નિવલમાં લોકો અને પોલીસ વચ્ચેનો મેળ જોઈ આ પ્રશ્ન મારે મારી જાતને જ પૂછવો પડ્યો, કારણ કે આ વાત અન્ય વાંચકો સુધી ક્યારે પહોંચશે તેની ખબર નથી.

પળ -બે પળ માટે ખુદમાં ખોવાઈને હું બહાર નીકળી ત્યારે મારી સામેથી સર્કસનાં પાત્રો પસાર થઈ રહ્યાં હતાં.

સમય વિતતો જતો હતો અને આ સર્કસ પછી અનેક પાત્રો મારી પાસેથી પસાર થયાં. કેટલાકે કોઈ ગિફ્ટ આપી અને કેટલાકે સ્વીટ આપી. અંતે મારી પાસે રહેલી આખી સોલ્ડર બેગ ભરાઈ ચૂકી હતી. પણ આ સ્વીટ્સ કરતાં મારી પાસેથી જે પાત્રો પસાર થયાં તેને જોવાનો લ્હાવો અનેરો હતો. લાગતું હતું કે હું મારા જ બચપણને ફરી મળી રહી છું.

બિયર ગટગટાવી રહેલ જુલૂસ લેડી
કેમેલો ભેગી કરતાં અને ભેગી કરેલી કેમેલો ટેસ્ટ કરી રહેલાં બાળકો
બ્રિટિશ સંસ્કૃતિની ઝલક દેખાડતું એક ગ્રૂપ
ચીટી ચીટી બેંગ બેંગ ફિલ્મમાં રહેલ બાળકોને પકડી જતાં વિલનનું પાત્ર
કાર્નિવલ સ્ટ્રીટ

કાર્નિવલ દરમ્યાન વારંવાર મારી નજર આકાશ તરફ જતી હતી, કારણ કે આકાશમાં ઘણાં મિની પ્લેન ઊડતાં હતાં જેઓ કોઈ જાહેરાત દર્શાવતાં હતાં.

પાછળ રહેલાં જુલૂસની રાહ જોઈ રહેલાં લોકો
કોનો અંદાજ ન્યારો છે? ઘોડાનો કે જે ઘોડા પર બેઠો છે તેનો ?
ઘોડા પછી ટ્રેક્ટરનો વારો
હવે બાળકોની ઠેલણગાડીનો વારો
હવે હેન્ડી વેગનનો વારો
ટ્રાયસિકલનો વારો
સાઇકલનો વારો
કેમેલો અને અન્ય ગિફ્ટ્સનાં થેલા ઊંચકેલા બાળકો
સ્માઇલ પ્લીઝ
આવતીકાલનાં અવકાશ યાત્રીઓ
બેન્ડ
અમે કેમ બાકી રહી જઈએ? હાર્ટ સ્પેશિયાલિસ્ટ

સાંજનાં ચાર વાગી ગયાં હતાં, ભીડ ઓછી થવા લાગી હતી, બચપણનાં આનંદને પૂરેપૂરો માણીને હું પણ મારી હોટેલ તરફ જવા નીકળી પડી ત્યારે આજુબાજુ રહેલ લોકોને પણ મારા કેમેરામાં કેચ કરતી ગઈ.

આવાં અલપઝલપ લીધેલાં એક ગ્રૂપમાં એક માણસ બહુ વિચિત્ર દેખાતો હતો કારણ કે તેણે તેનાં માસ્કની અંદર ફૂટબોલ નાખેલો હતો તેથી તે એક પ્રેગ્નેન્ટ પુરુષ જણાતો હતો. તેણે અમુક પોઝ આપ્યાં પછી હસીને કહે હું ડેડમ્મા છું.

ચીયર્સ કરતાં આ ડેડમ્માનો છેલ્લો ફોટો લઈ હું પણ મારી હોટેલ તરફ ચાલી નીકળી.


ફોટોગ્રાફી:- પૂર્વી મોદી મલકાણ


©૨૦૧૮ પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ

purvimalkan@yahoo.com

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “સંસ્કૃતિની શોધમાં : ૬ : કાર્નિવલનો આગાજ

  1. vimla hirpara
    March 26, 2019 at 1:29 am

    પુર્વીબેન, થોડા વરસો પહેલા ફિલાડેલફીયામાં ‘મમરસ પરેડ’ નીકળતી. રંગબેરંગી વેશમાં. એવીણજ પરેડ થેંકગીવીંગની નીકળતી. ચોથી જુલાઇની પરેડ પણ જોઇ છે. લાગે છે કે દરેક દેશમાં પોતાના ભાવ કે લાગણીને જાહેરમાં વ્યક્ત કરવા સારુ માધ્યમ છે. ફોટા જોઇને તમારી કેમેરાની કરામત લાજવાબ છેએવું પ્રમાણપત્ર ખોટુ ન જ ગણાય. ફરીથી ખુદાબક્ષ મુસાફીર તરફથી આભાર

  2. Bharti
    March 31, 2019 at 4:15 am

    Maja Padi gai, photos th I to tame Sammy city Batavia didhu. Deddmamma no photo kharekhar funny rahyo.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.