કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ – ૫ – ૧૯૭૧ – યુદ્ધ ભુમિ પંજાબ: ૫ ડીસેમ્બર…

image

કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે

ત્રણ વર્ષ બનાસકાંઠામાં સેવા બજાવ્યા બાદ નવેમ્બર ૧૯૭૧માં જિપ્સીની બદલી પંજાબમાં રાવિ નદીના તટવર્તી વિસ્તારમાં આવેલા મોરચે થઈ. પંજાબ-પાકિસ્તાનની સીમા રસપ્રદ છે. અહીં અમારા ક્ષેત્રનું થોડું વર્ણન કરીશ જેથી આગળ જતાં મારી વાતોનો સંદર્ભ જળવાઈ રહે.

ચોમાસામાં રાવિ નદી હંમેશા પોતાનું વહેણ બદલતી રહે છે. ભારત-પાકિસ્તાનની સીમા પર વહેતી આ નદીનાં વહેણ ક્યારેક ભારતમાં તો ક્યારેક પાકિસ્તાનની ભુમિમાં દૂર સુધી ધસી જતા હતા. અચાનક આવતા પૂર કારણે રાવિના કિનારા પર આવેલા ગામનાં ગામ વહી જતા હતા અને અસંખ્ય માણસો અને પશુઓની જાનહાનિ થવા ઉપરાંત ઉભા પાકની બરબાદીથી ખેડુતો પાયમાલ થઈ જતા હતા. પ્રજાને પૂરના કેરમાંથી બચાવવા પંજાબ સરકારે ગુરદાસપુરથી અમૃતસર જીલ્લામાં વહેતી રાવિના કિનારા પર લગભગ પચાસ કિલોમીટર લાંબો અને વીસે’ક ફીટ ઉંચો બંધ બાંધ્યો છે. આને ધુસ્સી બંધ કહેવાય છે. દેશના સંરક્ષણની દૃષ્ટીએ આ મહત્વની રક્ષા પંક્તિ ગણાય છે. અમારી મોટા ભાગની ચોકીઓ રાવિ નદીને પાર છે. નદી પાર આવેલી આપણી ચોકીઓનું સંરક્ષણ અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે, કારણ કે તેમની ત્રણ બાજુએ – ૧૦૦થી ૫૦૦ મીટરના અંતર પર પાકિસ્તાન છે, અને પાછળ રાવિનાં ધસમસતાં જળ. આપણી ચોકીઓ પર હુમલો કરવા પાકિસ્તાનની ટૅંક્સ અને સૈનિક-વાહક વાહનોને હુમલો કરવા કેવળ ૧૦૦ મીટરનું અંતર કાપવું પડે. પરંતુ લાગે છે એટલું આ કામ સહેલું નથી: દુશ્મનને અાપણી ચોકી સુધી પહોંચવામાં કોઈ ભૌતિક અવરોધ ભલે ન હોય, પણ તેમને રોકવા ત્યાં બેઠા છે આપણા બહાદુર સૈનિકો, જેઓ જાનની પરવા કર્યા વગર દેશની સરહદ સંભાળી રહ્યા છે.

ડેરા બાબા નાનકથી અમારા વિસ્તારમાં આવતી રાવિ નદીનો પટ ૨૦૦ થી ૩૦૦ મીટર પહોળો છે. નદીમાં કેટલીક જગ્યાએ છાતી સમાણાં પાણી છે. બાકીના એટલા ઉંડા કે પાર જવા હોડી જોઈએ. બન્ને કિનારે હોડી લાંગરવા માટે જે જગ્યા તૈયાર કરવામાં આવે છે તેને પંજાબમાં ‘પત્તન’ કહે છે.

મારી પંજાબમાં બદલી થઈ ત્યારે હું કંપની કમાંડર હતો. મારી કંપનીની જવાબદારીના વિસ્તારમાં આવેલી ત્રણ ચોકીઓ – ચોકી નંબર સાત, આઠ અને નવ રાવિ નદીને પેલે પાર હતી. તેમાંની સૌથી મુશ્કેલ હતી ૯મી પ્લૅટુનની બોર્ડર આઉટપોસ્ટ (BOP). નવ નંબરની આ ચોકીએ પહોંચવા માટે પહેલાં હોડીમાં બેસી રાવિ નદીની વચ્ચે આવેલ મોટા ટાપુ પર ઉતરવાનું હોય. આ બેટ પર છ-સાત ફીટ ઉંચા સરકંડા નામના ઘાસનું મોટું જંગલ છે. તેમાં તૈયાર કરેલ પગદંડી પર સો’એક મીટર ગયા પછી દ્રુત ગતિએ વહેતો દસ -બાર ફીટ ઉંડો રાવિ નદીમાંથી ફંટાયેલો ‘તેજ નાલા’ નામનો ઊંડો વહેળો આવે. આમ આ બીઓપી ત્રણ તરફથી પાકિસ્તાનથી ઘેરાયેલી છે, અને પાછળ ઉંડી નદીના બે અંતરાય.

૪ ડીસેમ્બરની રાતે દુશ્મને અમારા પર હુમલો કર્યો ત્યારે અમારી દરેક ચોકીમાં ફક્ત ૨૦ થી ૨૫ સૈનિકો હતા. એક એક ચોકી પર દુશ્મનના ૧૫૦થી ૨૦૦ સૈનિકોએ હુમલો કર્યો. સાત નંબરની ચોકીએ બહાદુરીથી પ્રથમ હુમલાને નિષ્ફળ કર્યો અને દુશ્મનને સખત નુકસાન પહોંચાડ્યું. એકાદ કલાક બાદ તેમણે ફરી હુમલો કર્યો, જેમાં અમારા ચાર જવાનોએ પ્રાણની આહુતિ આપી. ચોકીમાં હવે અમારી પાસે કેવળ અઢાર જવાન બચ્યા હતા. હેડક્વાર્ટરે સાત અને આઠ નંબરની ચોકી ખાલી કરવાનો હુકમ આપ્યો. દુશ્મને જ્યારે નવ નંબરની પ્લૅટુન પર હુમલો કર્યો ત્યારે વધુ ખુવારી ભોગવવાનું જોખમ લઈ શકાય તેમ નહોતું, તેથી  તેને પણ ખાલી કરવાનો હુકમ અપાયો. સબ-ઈન્સ્પેક્ટર કરમચંદ – જેમને હું ઠાકુર સાહેબ કહીને બોલાવતો,  તેમના જવાનો તેજ નાલાને પાર કરી રાવિ નદીની વચ્ચે આવેલા ભાઠાનાં સરકંડાના જંગલમાં મોરચા ખોદી પત્તનના રક્ષણ માટે તૈયાર બેઠા હતા. આખી રાતના ઉપયોગ બાદ તેમના વાયરલેસ સેટની બૅટરી ‘ડાઉન’ થઈ હતી, તેથી તેમની સાથેનો સંપર્ક ખોરવાઈ ગયો હતો.

હેડક્વાર્ટર તરફથી મને હુકમ મળ્યો કે સાત અને આઠ નંબરની ચોકીમાંથી પાછા આવેલા સૈનિકોને પુનર્ગઠીત કરી આગલા હુકમની રાહ જોવી. હું પત્તન પર પહોંચ્યો અને જવાનોને એકઠા કર્યા. તેમની સાથે વાત કરતો હતો ત્યાં અમારા અૉપરેશનલ કમાંડર મિલીટરીના કર્નલ આવ્યા. તેમણે મને હુકમ આપ્યો કે મારે નવ નંબરની ચોકી પર હુમલો કરી પાછી કબજે કરવી. આ ‘અૉપરેશન’ માટે તેમણે મને બે સેક્શન – એટલે વીસ જવાનો આપ્યા. હુકમ હતો રાવિ નદી પાર કરી સરકંડાના જંગલમાં ક્યાંક પોઝિશન લઈને બેઠેલા ઠાકુર સાહેબ અને તેમના બાવીસ જવાનો સાથે મેળાપ સાધવો. ત્યાર પછી મારી સાથેના વીસ જવાન અને ઠાકુર સાહેબના બાવીસ જવાનોની સરદારી લઈ મારે નવ નંબરની ચોકી સર કરવાની હતી. આ કામ લગભગ અસંભવ અને અંગ્રેજીમાં કહીએ તો Quixotic હતું. રણનીતિના સામાન્ય સિદ્ધાંત મુજબ દુશ્મનની કોઈ મોરચાબંધી પર હુમલો કરવો હોય તો તેમના કરતાં ત્રણ ગણી સંખ્યા હોવી જોઈએ. આ માટે સૌ પ્રથમ દુશ્મનની સંખ્યા, તેમની પાસે કેવા હથિયાર છે અને તેમની ખાઈઓ વિગેરેની માહિતી મેળવવી જરુરી હોય છે. મને આમાંની કશી માહિતી આપવામાં આવી નહિ. ખરું જોવા જઈએ તો કર્નલ પાસે પણ આ માહિતી નહોતી. તેને તો ફક્ત ચોકી પાછી મેળવવી હતી.  લડાઈ હોય કે શાંતિ, કોઈ પણ સમયે સુપીરિયર અફસરે આપેલા હુકમનો અનાદર કરવાથી સીધો કોર્ટ માર્શલ થાય પછી ભલે તે ગમે એટલો અયોગ્ય હુકમ કેમ ન હોય.

હુકમ મળ્યા બાદ સાંજના સમયે અમે એક જગ્યાએથી રાવિ નદી પગપાળા પાર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. વહેણમાં માંડ અર્ધે પહોંચ્યા ત્યાં પશ્ચિમમાં આવેલી આઠ નંબરની BOP પર કબજો કરી બેસેલા પાકિસ્તાનના સૈનિકોએ અમારા પર બ્રાઉનીંગ મશીનગનની ગોળીઓ છોડવાનું શરુ કર્યું. રાવિની વચ્ચે અમે પાંખ વગરના બતક સમાન હતા! અમારા પર બેસુમાર ફાયરીંગ થયું, પણ અમારું નસીબ જોરદાર હતું! અમે મશીનગનની ‘રેન્જ’થી બહાર હતા. દુશ્મન તેના હથિયાર આગળ લાવી અમારા પર ‘અસરકારક’ માર કરે તે પહેલાં અમે પાછા ફર્યા અને બીજી જગ્યાએથી નદીને ઓળંગવાનું નક્કી કર્યું.

રાત પડી ગઈ હતી અને ભીંજાયેલા કપડે પંજાબની કડકડતી ટાઢમાં અમે હવે નદીને ઉપરવાસ ગયા. નવ નંબરની ચોકીના પત્તન પાસે પહોંચ્યા ત્યારે રાતના આઠ વાગ્યા હતા. ચારે બાજુ ઘોર અંધકાર હતો. ઉષ્ણતામાન ૨ થી ૩ ડિગ્રી સેલ્સિયસ હતું. પંજાબની પ્રથા પ્રમાણે ‘જો બોલે સો નિહાલ..સત શ્રી અકાલ’નો ઉચ્ચાર કરી ફરી એક વાર અમે રાવિના છાતી સમાણાં પાણીમાં ઉતર્યા. અત્યારે આ જગ્યાનો ભોમિયો આગળ ચાલીને અમને નદીમાં લઈ જઈ રહ્યો હતો. પંજાબની કાતિલ ઠંડીમાં નદીના હિમ જેવા પાણીમાં પગ મૂકતાં જ જાણે હજાર વિંછીના ડંખ લાગ્યા હોય તેવું લાગ્યું.  એક હાથમાં રાઈફલ અને બીજા હાથમાં ગોળીઓનું બંડોલિયર ઉંચું કરી, તે પાણીમાં ન ભીંજાય તેની તકેદારી કરી અમે નદી પાર કરી. બૂટ- મોજાંથી લઈ શર્ટનાં કૉલર સુધી ભીંજાઈને  અમે લગભગ ઠરી ગયા. શિયાળાની કાળી રાતમાં સરકંડાના જંગલમાં અમને દુશ્મન સાથે ભેટો થાય અને તે અમારા પર ગોળીબાર કરે તો અમારે શી કારવાઈ કરવી તેની સૂચના મેં જવાનોને આપી અને અમે આગળ વધી રહ્યા હતા. અમને આશા હતી કે સૌથી પહેલાં અમને ઠાકુર સાહેબ અને તેમના સૈનિકોનો ભેટો થશે. અમારી એકાગ્રતા અને ધ્યાન કેવળ નદી પાર કરીને સામે કાંઠે પહોંચવામાં પરોવાયું હતું. રાવિ નદીના સામા કિનારા પર  છ-સાત ફીટ ઉંચા સરકંડાના જંગલ હતા. દુશ્મનને છુપાઈને અમારા પર હુમલો કરવા માટે આ ઉત્તમ સ્થળ હતું.

ઘનઘોર અંધારામાં નદી પાર કરીને સામા કિનારા પર પહોંચ્યા અને હવે સૌની આગેવાની મેં સંભાળી. આગળ હું અને પાછળ મારા જવાનો. દસે’ક મિનીટનું ‘માર્ચીંગ’ કર્યું ત્યાં કદી ન ભૂલી શકાય તેવો આછો કડાકા ભર્યો અવાજ સંભળાયો. આ અવાજ હતો LMG – લાઈટ મશીન ગનનો ઘોડો ચડાવવાનો (‘કૉક’ કરવાનો)!  પાંચ સેકંડમાં મૅગેઝીનમાંથી અઠ્યાવીસ ગોળીઓ છોડે તેવી આ LMGના સીધા મારની નીચે હું હતો, અને મારી પાછળ મારા જવાનો. ગભરાટમાં મશીનગનના ટ્રિગર પર અાંગળીનું દબાણ જરા’ક વધે તો એક લાઈનમાં આગળ વધી રહેલા હું અને મારા જવાનોમાંથી કોઈ બચી શકે તેવું નહોતું. અંધારામાં અમે એ પણ ન જાણી શક્યા કે LMG કઈ જગ્યાએથી અમારા પર નિશાન સાધી રહી હતી. બે દિવસ પહેલાં જ પંજાબ રેજીમેન્ટની એક પેટ્રોલ આપણી પોતાની જ સેનાની ભુલને કારણે “friendly fire” નીચે આવી હતી અને જાનહાનિ થઈ હતી. મારા સદ્ભાગ્યે આવી ખતરનાક હાલતમાં પણ LMG ધારક પોતાની મૂળભૂત કેળવણી ભુલ્યો નહોતો. લાઈટ મશીનગનને ‘કૉક’ કરી, ઘોડા (trigger)ને સમાંતર આંગળી રાખી,  પણ ગોળીઓ ન છોડતાં તેણે અમને ‘ચૅલેન્જ’ કર્યા: ‘ હૉલ્ટ, હુકમ દાર?” (Halt! Who comes there?)

સરકંડાના જંગલમાં તે ક્યાં હતો તે દેખાતું નહોતું. મેં તેની ચૅલેન્જનો યોગ્ય જવાબ આપ્યો.

જવાને હુકમ કર્યો, ‘હાથ ઉંચા કરી આગળ વધો.’

હું પગદંડી પર આગળ વધ્યો. તેણે મને ફરી રોકાવાનું કહ્યું. હું રોકાયો, અને અમે ખરેખર ‘મિત્ર’ છીએ કે નહિ તે જોવા માટે સામેથી ઠાકુર સાહેબને આવતાં જોઈ અમે ખુશ થયા. મેં તેમને અને તેમના જવાનોને મને મળેલ આદેશની વાત કરી. આગળ કેવી રીતે વધવાનું છે, ચોકી કબજે કર્યા બાદ શું કરવાનું છે તેનું બ્રીફીંગ કર્યા બાદ અમે આગેકૂચ કરી.

પંજાબની બટાલિયનમાં મારી તાજેતરમાં જ બદલી થઈ હતી. હું ગુજરાતનો, અને મારા સિપાહીઓ પંજાબી હતા. તેમને મારા નેતૃત્વ અથવા કાબેલિયત વિશે કશી મહિતી નહોતી. વળી એક નેતા તરીકે દુશ્મનના ઈલાકામાં જવા માટે બીજા કોઈનો જીવ જોખમમાં મૂકવા માટે હું તૈયાર નહોતો. તેજ નાલાના કિનારાથી અમારી ચોકી લગભગ સાતસો મીટરના અંતર પર હતી. સરકંડાના જંગલમાં સૌથી આગળ હું, મારી પાછળ ઠાકુર સાહેબ અને તેમની પાછળ બાકીના જવાનો. ભારત-પાકિસ્તાનના સીમા સૂચક boundary pillarsથી અમારી નવ નંબરની ચોકી કેવળ સવાસો મીટર દૂર હતી. ભારે ગોળીબાર વચ્ચે હુમલો કરી અમે ચોકી સર કરી, અને સંરક્ષણાત્મક ખાઈઓમાં સાબદા થઈ બેઠા. એકાદ કલાક બાદ અમારી ચોકી પર દુશ્મનની લાંબી રેન્જની તોપ દ્વારા બૉમ્બવર્ષા ચાલુ થઈ જે આખી રાત અમારા પર ચાલુ રહી. વચ્ચે વચ્ચે  તોપ શાંત થાય ત્યારે સંરક્ષણાત્મક ખાઈઓમાં મોરચા સંભાળી રહેલા જવાનોને હિંમત આપવા ઠાકુરસાહેબ અને હું જતા. પરોઢના સાંધ્ય યોગના સમયે જ્યારે રાત રાત નહોતી અને દિવસના સૂર્ય દેવતાએ હજી આગમન કરવાની તૈયારી પણ કરી નહોતી ત્યારે ઘનઘોર અંધારું તેની ચરમ સીમા પર હતું. અમે એક ખાઈમાંથી બહાર નીકળી વીસે’ક મીટર પર આવેલી બીજી ખાઈ તરફ જઈ રહ્યા હતા.

અમે બન્ને ખુલ્લા મેદાનમાં હતા ત્યાં અચાનક મારા અંતર્મનને  કોઈએ ગેબી અવાજમાં હુકમ આપ્યો: જમીન પર પોઝીશન લે. (પોઝીશન લેવાનો અર્થ થાય છે, ગોળીબાર કે બૉમ્બથી બચવા માટે જમીન પર ચત્તા પડી જવું અને ચિત્તાની જેમ ઘસડાતા સુરક્ષીત સ્થાન પર જઈ દુશ્મનના ગોળીબારને વળતો જવાબ આપવો). મેં ઠાકુરસાહેબનો હાથ પકડ્યો અને હુકમ આપ્યો, “ડાઉન.” જેવા અમે બન્ને જમીન પર ચત્તા પડ્યા કે અમે અમારી ઉપરથી ઉડી જતા દુશ્મનના સુપરસોનિક જેટની ગર્જના સાંભળી. તેણે અમારી ચોકી પર ઝીંકેલો ૫૦૦ પાઉન્ડર બૉમ્બ ઠાકુરસાહેબ અને હું જે જગ્યાએ પોઝીશન લઈને પડ્યા હતા, ત્યાંથી  વીસે’ક મીટર પર પડ્યો. ધરતી એવી ધ્રુજી, જાણે અમારા શરીરની નીચે જ ધરતીકંપનું ‘એપીસેન્ટર’ હતું. બૉમ્બનો જે સ્ફોટ થયો તેના અવાજથી અમારા કાન કલાકો સુધી બહેરા થઈ ગયા. ઠાકુરસાહેબ અને મારા શરીર અને માથા પરથી બૉમ્બની કિલો – કિલો વજનની અનેક કરચ સૂસવાટા કરતી નીકળી ગઈ . અમારા બન્નેનાં શરીર માટીથી ઢંકાઈ ગયા. થોડી વારે સ્વસ્થ થયા ત્યારે ઠાકુર સાહેબે પુછ્યું, “સર જી, તમને કેવી રીતે ખબર પડી કે બૉમ્બ પડવાનો છે?”

આ સવાલનો જવાબ મારી પાસે તે વખતે પણ નહોતો, આજે પણ નથી.

મનમાં એક સવાલ હંમેશા ઉઠતો રહ્યો છે: અમને ગેબી પૂર્વસૂચના આપનારું કોણ હતું?

કે પછી કોઈ રક્ષક શક્તિએ આપેલ જીવતદાન હતું?

આનો જવાબ હું હજી સુધી પામી શક્યો નથી.

*********

કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસેનું વિજાણુ સંપર્ક સરનામું:  captnarendra@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

5 comments for “કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ – ૫ – ૧૯૭૧ – યુદ્ધ ભુમિ પંજાબ: ૫ ડીસેમ્બર…

  1. Samir
    March 20, 2019 at 3:07 pm

    અદભુત !
    આપણી સેના કેવા કેવા સંજોગો માં દેશ ની રક્ષા કરે છે તે વાંચવાની ખુબ મજા આવી.
    આભાર નરેન્દ્રભાઈ !!

  2. Dipak Dholakia
    March 20, 2019 at 10:47 pm

    આખી કથા રોમાંચક છે. મઝા આવી.

  3. vimla hirpara
    March 21, 2019 at 8:18 pm

    નમસ્તે કેપ્ટનસાહેબ. એક ઉક્તિ છે કે યુધ્ધસ્ય કથા ના રમ્ય. પળે પળે જોખમ.એ પણ કેવુ ને કઇ બાજુથી આવશે એ પણ ખબર ન હોય. સત્તા,સંપતિ ને અસ્તિત્વ માટેનો સંઘર્ષ આટલો લોહીયાળ હોય!. કોઇ સામાન્ય માણસ કે જેને લોહીનું બુંદ જોઇને ચક્કર આવી જાય એને માટે આવી રણભુમિની વાસ્તવિકતા પચાવવી આકરી પડે. મને એવુ લાગે છે કે કોઇ અદ્રશ્ય શકિત તમારી ક્ષમતાની કસોટી કરે ને પછી મદદ કરે. જેમ ચાલવાનો પ્રયત્ન કરતા બાળકને મા ચાલવા દે.જો એવુ લાગે કે બાળકને મદદની જરુર છે કે એને વાગશે કે ઇજા થશે તો જ એ દોડીને બાળકને ઉંચકી લે. પડવા નદે. કુશળ હશો.એ જ વિમળાબેનના વંદન

  4. નિરંજન બુચ
    March 21, 2019 at 11:38 pm

    ખુબ જ રોમાંચક વર્ણન , તમારી હિંમત ને દાદ દેવી પડે ,

  5. PIYUSH PANDYA
    March 22, 2019 at 6:24 pm

    વાંચતાં ય ધ્રુજારી છૂટી જાય છે એ પરિસ્થિતિમાંથી તમે કેટલીયે વાર પસાર થયા હશો! તમારા માધ્યમથી દેશના જવાનોને સલામ પાઠવું છું.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.