(૬૮) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન–૧૪ : જૌર સે બાજ઼ આયે પર બાજ઼ આએં ક્યા (શેર ૧ થી ૪)

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ
વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

જૌર સે બાજ઼ આયે પર બાજ઼ આએં ક્યા (શેર ૧ થી ૪)

(આંશિક ભાગ – ૧)

જૌર સે બાજ઼ આએ પર બાજ઼ આએઁ ક્યા
કહતે હૈં હમ તુઝ કો મુઁહ દિખલાએઁ ક્યા (૧)

(જૌર= જુલ્મ, અત્યાચાર, અન્યાય; બાજ઼ આના= કોઈ કામથી હાથ ખેંચી લેવો, અટકી જવું, ત્યાગવું)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

માશૂકા એકરાર કરતાં માશૂકને કહી તો દે છે કે હું જુલ્મ (અન્યાય)થી દૂર થઈ જવા માગું છું, પરંતુ માશૂકને પ્રશ્ન થાય છે કે હકીકતમાં તેનાથી થયેલા જુલ્મથી વાસ્તવમાં તે મોઢું ફેરવી દેશે ખરી કે? અહીં જુલ્મ કે અન્યાયનો ઇંગિત અર્થ એ સમજવાનો છે કે તેણે માશૂકની તેના પરત્વેની મહોબ્બતની અત્યાર સુધી અવગણના કરી છે, મહોબ્બતનો ઇઝહાર (કબૂલવું) કર્યો નથી અને તે રીતે તેણે માશૂક ઉપર એક જાતનો માનસિક જુલ્મ આચર્યો છે. માશૂકના પ્રશ્નનો માશૂકા તરફનો જવાબ શેરના બીજા મિસરામાં એ રીતે મળી જાય છે કે જુલ્મ કરી બેઠેલી એ માશૂકા ખરેખર તો માશૂકથી દૂર ચાલી જવા નથી જ માગતી કેમ કે તેનાથી થઈ ગયેલી ખતા (ભૂલ)થી એ એવી શરમિંદગી અનુભવે છે કે તે પોતાનું મોઢું નહિ જ બતાવી શકે. અહીં ‘ક્યા’ શબ્દ દ્વિઅર્થી બને છે. એક અર્થ પ્રમાણે એમ થાય કે ‘હું શું મોઢું બતાવું?’, એટલે કે તે મોઢું બતાવવાને લાયક નથી. ‘ક્યા’નો બીજો સંભવિત અર્થ એ પણ થાય કે ‘હું મારું મોઢું બતાવું કે?’. પાછળનો માશૂકાનો ‘ક્યા’નો અર્થ માશૂકને આશાવાદી બનાવે છે કે હજુ તો એ માશૂકા તેમનાથી સાવ દૂર થઈ ગઈ નથી જ, જેમ કે તે હજુ તો પૂછે છે કે ‘શું તમારાથી હું દૂર થઈ જાઉં કે?’ ‘ક્યા’નો પહેલો અર્થ નિશ્ચિતતા બતાવે છે કે માશૂકા માશૂકથી કિનારો કરી જ દેવા માગે છે કેમ કે તે કબૂલે છે કે તેનાથી થયેલી ખતા એવી તો છે કે હવે પોતાનું મોઢું બતાવવાને લાયક નથી. આમ તરબૂચ ઉપર છરી પડે કે છરી ઉપર તરબૂચ પડે પણ પરિણામ તો એક જ આવશે કે તરબૂચ કપાશે જ. બસ એમ જ ‘ક્યા’ના અર્થની બંને અર્થચ્છાયાઓનું પરિણામ તો એક જ મળે છે કે માશૂકા માશૂકને સદંતર તજી દેવા નથી જ માગતી, કેમ કે માશૂક પક્ષે થયેલી તેની સંભવિત ખતાને નજર અંદાઝ કરી દેવામાં આવે તો માશૂકા માશૂકને છોડી ન પણ દે. જો કે અહીં અગત્યની એક વાત સમજવી રહી કે માશૂકા પર્દાનશીન હોઈ એ પોતાનું મોઢું તો કઈ રીતે બતાવી શકે? આ વાતનું સમાધાન એ રીતે મેળવી શકાય કે અહીં ‘મોઢું બતાવવું’ એ રૂઢિપ્રયોગ તરીકે છે. ગ઼ાલિબના રત્ન સમાન અનેક શેર પૈકીનો આ શેર છે અને તેમના જેવા સિદ્ધહસ્ત ગ઼ઝલકારો જ આવા શેર રચી શકે. આ આખીય ગ઼ઝલ અનોખા એવા અંદાઝમાં લખાઈ છે કે જ્યાં શાયર અને ભાવક વચ્ચે માશૂકા સબબે સંવાદ થતો રહે છે. આ પહેલા જ શેરમાં ‘કહતે હૈ’ માં ‘વો’ અધ્યાહાર સમજવું પડે અને તેથી શાયર સામેના ભાવકોને સંબોધતા હોય અને માશૂકા તરફ હાથ લંબાવેલો રાખીને બોલતા હોય એવું શબ્દચિત્ર નજર સમક્ષ ખડું થાય છે.

* * *

રાત દિન ગર્દિશ મેં હૈં સાત આસમાઁ
હો રહેગા કુછ ન કુછ ઘબરાએઁ ક્યા (૨)

(ગર્દિશ= ચક્કર);

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ઝલના આ શેરમાં માશૂક તરફી માશૂકાને હૈયાધારણ છે કે સાત આસમાન રાત અને દિવસ ચક્કર કાપ્યા જ કરતાં હોય છે અને માનવીના જીવન ઉપર તેમની કંઈક ને કંઈક અસર પડતી હોય છે. ગ઼ાલિબ કદાચ આ ધારણાના આધારે માશૂકાને જણાવે છે કે ચક્કર કાપતાં એ આસમાનોના કારણે જીવનમાં કંઈક અવશ્ય થશે જ અને આમ તેનાથી ન ગભરાવાનું કે કોઈ ભીતિ ન અનુભવવાનું જણાવે છે. અહીં ગ઼ાલિબનો આશાવાદ એ વર્તાય છે કે કદાચ ને માશૂકા અને તેમના વચ્ચેની દૂરી સમેટાઈ જાય અને તેમનું મિલન થાય પણ ખરું!

અહીં ‘ગર્દિશ’નો ભાષાકીય અર્થ તો ‘ચક્કર કાપવું’ જ થાય, પણ તેના રૂપક કે પ્રતીકાત્મક ધ્વનિત અર્થો ‘કમનસીબી’ કે ‘દિશાહીન ભટકવું’ એમ પણ થાય. વળી શેરની બીજી પંક્તિમાં પહેલા શેરના ‘કયા’ના બે અર્થની જેમ અહીં ‘ઘબરાએં ક્યા’ના પણ બે અર્થ થઈ શકે છે. એક, ‘શું ગભરાવું?’ અને બે, ‘ગભરાઈએ કે?’. સામાન્ય રીતે ગ઼ઝલોમાં પંક્તિની વચ્ચે જરૂરી જગ્યાએ વિરામચિહ્ન તરીકે અલ્પવિરામ સિવાય ક્યાંય કોઈ જગ્યાએ અન્ય વિરામચિહ્નો મૂકવામાં આવતાં નથી હોતાં અને તેથી શબ્દોના લઢણ ઉપરથી જ જે તે ભાવાર્થ ગ્રહણ કરવો પડતો હોય છે.

(ગ઼ાલિબના આ શેર સાથે મળતું આવતું હિંદી ફિલ્મ ‘રેશમી રૂમાલ’નું રાજા મેંહદી અલી ખાન રચિત ગીત કે જે મુકેશના ખરજ અવાજે ગવાયેલું છે અને ખૂબ જ લોકપ્રિય બનેલું છે તે આખા ગીતને પરિશિષ્ઠમાં એટલા માટે આપીશ કે તે જીવનમાંની હતાશાને ખંખેરીને હિંમત આપતું પ્રેરણાદાયી ગીત છે. આ શેર અને ગીતમાં લગભગ સામ્ય હોવાનો જોગસંજોગ હોય કે ગીત ગ઼ાલિબના આ શેર ઉપર આધારિત હોય, જે હોય તે, પણ તેની પ્રથમ પંક્તિ આ પ્રમાણે છે : “ગર્દિશ મેં હોં તારે, ન ઘબરાના પ્યારે”1)

* * *

લાગ હો તો ઉસ કો હમ સમઝેં લગાવ
જબ ન હો કુછ ભી તો ધોકા ખાએઁ ક્યા (૩)

(- – -)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ઝલના આ શેરમાં ગ઼ાલિબનું બુદ્ધિચાતુર્ય ફરી એકવાર જોવા મળે છે. વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર પ્રમાણે આ બંને શબ્દો એક જ મૂળમાંથી ઉદ્ભવે છે. પરંતુ આગળવાળામાં પાછળવાળા કરતાં વધારે અર્થસમૃદ્ધિ જોવા મળે છે. ગણિતશાસ્ત્રની પરિભાષામાં કોઈ બે આકૃતિઓ વચ્ચેનું પ્રમાણ નક્કી કરવા માટે તેમની અંગરૂપ એકરૂપતા નક્કી કરવામાં આવે છે. ‘લાગ’ અને ‘લગાવ’ શબ્દો ‘લગ્ગ’ ધાતુ (લાગવું) ઉપરથી બનેલા છે. ‘લાગ’ એટલે તક (એકત્ર થવા માટેની જ તો!) અને ‘લગાવ’ એટલે ‘જોડાણ કે ઝોક’ થાય. ગ઼ઝલની પ્રથમ પંક્તિમાંના ‘લાગ’ અને ‘લગાવ’ શબ્દો ઉચ્ચારાત્મક અને અર્થનિર્ધારણ એમ બંને રીતે યથાર્થ બને છે.

શેરનો અર્થ દેખીતી રીતે જ સ્પષ્ટ જ છે, જુઓ ને એકેય અઘરો શબ્દ પણ નથી અને છતાંય તેના ઇંગિત અર્થને પકડવો થોડોક કષ્ટદાયી છે. માશૂક ખિન્ન ભાવે ફરિયાદ કરે છે કે માશૂકા સાથે હજુય પૂરી ઓળખ થઈ નથી અને તેની સાથે કોઈ લગાવ પણ સધાયો નથી. હવે માશૂક માશૂકા પરત્વેના આવા અધૂરા સંબંધને સાચો કે વિશ્વસનીય માનીને તેની તરફ આગળ વધે તો તેમાં ધોખો ખાઈ જવાની પૂરી દહેશત છે. અને તેથી જ શેરના ‘ક્યા’ રદીફ દ્વારા પોતે એમ જણાવે છે કે શું આમ હું લાગ કે લગાવ વગરની ખોટી ભ્રમણામાં રહીને માશૂકાથી ધોખો ખાઉં ખરો, છેતરાઉં ખરો? આમ આ શેર ચાહક માટે મનભાવન બની રહે છે.

* * *

હો લિએ ક્યૂઁ નામા-બર કે સાથ સાથ
યા રબ અપને ખ઼ત કો હમ પહુઁચાએઁ ક્યા (૪)

                     (નામા-બર= પત્રવાહક, કાસદ)

અર્થઘટન ને રસદર્શન :

એક સરસ મજાનો શેર કે જે આપણને હળવું સ્મિત કરાવ્યા સિવાય રહે નહિ. ગ઼ાલિબ એવો કાબિલ શાયર છે કે ઘણીવાર એના ભવ્ય કલ્પનામઢિત શેર ઉપર આપણે વારી જઈએ. અહીં માશૂકની હરકતમાં ગમ્મતભર્યું ગાંડપણ જોવા મળે છે. માશૂક પોતાની માશૂકા તરફ પોતાનો પ્રેમપત્ર લઈને કાસદને મોકલે છે અને સાથે સાથે તે પણ કાસદના પગલે પગલે તેને અનુસરતો માશૂકાના દ્વાર સુધી જાય છે. આ શબ્દચિત્ર આપણા માનસ ઉપર ઉપજાવવામાં શાયર કાબિલે તારીફ રૂપે સફળ રહ્યા છે. શેરના બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબ ખુદાને સંબોધતાં આમ કહે કે ‘યા રબ, શું હું પોતે જ માશૂકાને મારો ખત પહોંચાડીશ કે શું?’ અહીં માશૂકના એક પ્રકારના માનસને રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. અહીં ઘણા વ્યંજનાર્થ પણ મળી રહે છે. માશૂકની અધીરાઈ, તેના કાસદ ઉપરના વહેમ ઇત્યાદિને સમજી શકાય. અધીરાઈ એ છે કે કાસદ તેમના સંદેશાને ત્વરિત પહોંચાડે છે કે કેમ અને વળી વહેમ એ પણ હોઈ શકે કે કાસદ પોતે જ ખલનાયક બની જઈને તેમના બદલે તે પોતે જ માશૂકા તરફ ખેંચાઈ તો નહિ જાય ને! આ વહેમમાંથી પણ વળી પાછો બીજો વ્યંજનાર્થ એ પણ મળી શકે કે માશૂકાનું સૌંદર્ય જ એવું છે કે કદાચ કાસદ જ બેવફા બની જઈને તેના તરફ ઢળી ન જાય! આ માનવસ્વભાવ છે અને ઘણા પ્રેમીઓના કિસ્સામાં આમ બની શકતું પણ હોય છે. ગ઼ાલિબ માનવસ્વભાવનો પારખુ છે અને તેથી જ તે આવા ઉમદા શેર રચી શકે છે. શાયરના આ શેર બદલ પણ તેને બેસુમાર ધન્યવાદ ઘટે છે.

(ક્રમશ: આંશિક ભાગ -૨)

* * *

                            પરિશિષ્ઠ :

1ગર્દિશ મેં હોં તારે, ન ઘબરાના પ્યારે
ગ઼ર તૂ હિમ્મત ન હારે, તો હોંગે વારે ન્યારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

મુઝકો મેરી આશા, દેતી હૈ દિલાસા
આયેંગી બહારેં ચલી જાએગી ખ઼િજ઼ા
હો, આસ્માં યે નીલા-નીલા કરે હૈ ઇશારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

બાજ઼ુઓં મેં દમ હૈ, ફિર કાહે કા ગ઼મ હૈ
અપને ઇરાદે હૈં, ઉમંગેં હૈં જવાં
હો, મુશિલેં કહાઁ હૈં, ઉમ્હેં મેરા દિલ પુકારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

દુનિયા હૈ સરાય, રહને તો કહ્મ આએ
આયા હૈ તો હઁસી-ખુશી રહ લે તૂ યહાઁ
હો, સુરમા હૈ જ઼િંદગી જો કાઁટોં મેં ગુજ઼ારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

                                  (કૃતિ યથાતથ લીધેલ છે, ભાષાભૂલ સુધારેલ નથી.)

                                                     – રાજા મેંહદી અલી ખાન

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) Courtesy : kavykosh.com
(૫) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા

* * *

શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:

ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com ||મોબાઈલ : + 91-93279 55577 // +91 942161 84977

નેટજગતનું સરનામુઃ

William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) ||  વલદાનો વાર્તાવૈભવ | | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા દો

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.