એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપ – ૯ – સરખા મુખડા, ફિલ્મો જૂદી, અંતરા અને બીજું ઘણું જૂદું [૧૨]

સંકલન અને રજૂઆત અશોક વૈષ્ણવ

ગીતના મુખડાના શબ્દો લગભગ એકસરખા હોય, પણ ગીતની બાંધણી, સીચ્યુએશન, ગીતનો ભાવ વગ્રેરે મહ્દ અંશે અલગ હોય, અને ખાસ તો એ કે ગીત અલગ જ ફિલ્મમાટે રચવામાં અવ્યું હોય તેવાં વિવિધ પ્રકારનાં ગીતો આપણે છેલ્લા ૧૧ અંકથી સાંભળી રહ્યાં છીએ. એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપના મુખડાના શબ્દોમાં સામ્યતા સિવાય બીજું ઘણું જૂદું હોય એવા પ્રકારની આ લેખમાળા આપણે પૂરી કરતાં કરતાં હજૂ થોડાં બીજાં ગીતોને પણ યાદ કરી લઈએ.

હમ ઔર તુમ ઔર યે સમા.. ક્યા નશા નશા સા હૈ – દિલ દેકે દેખો (૧૯૫૯) – મોહમ્મ્દ રફી – સંગીતકાર: ઉષા ખન્ના – ગીતકાર: મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

ગીતની બાંધણી અને મોહમ્મદ રફીની ગાયકી જે મુડ ઊભો કરે છે તેનો નશો આપણને પણ ગીતની લયમાં ઝૂમતાં કરી મૂકે છે.

ગીત એટલું લોકપ્રિય બન્ત્યું કે તે પછીને જ વર્ષે આવેલ ‘કોલેજ ગર્લ’માં મુખડાના આ બોલને ફરી એક વાર અજમાવી લેવાયા. જોકે ગીતની બાંધણી શંકર જયકિશને સાવ જ અલગ અંદાજમાં કરી છે.મુખડાના સરકા શબ્દો પછીથી તરત જ ગીતકાર રાજેન્દ્ર કૃષ્ણએ ‘લવલી, લવલી’ મુકીને ગીતને અલગ દિશામાં વાળી લીધું છે. મોહમ્મદ રફી અહીં શમ્મી કપૂરના કોલેજિયન અંદાજની મસ્તીને જીવંત કરે છે.

ફૂલ ગેંદવા ન મારો..- ફંટૂશ (૧૯૫૬) આશ ભોસલે – સંગીતકાર: એસ ડી બર્મન – ગીતકાર: સાહિર લુધ્યાનવી

આ ગીતને જરા સરખી પણ પ્રસિધ્ધિ ન મળી.

૧૯૬૪માં સાહિરે મુખડાના એ બોલને ફરી એક વાર સજાવ્યા ‘દૂજકા ચાંદ’ના ગીત માટે. આ વખતે ગીતની સીચ્યુએશન સાવ જ જૂદી છે. આ વખતે હવે ગીત એટલું લોકપિય થયું કે આજે પણ ‘ફૂલ ગેંદવા ન મારો’ બોલ સાંભળતાંની સથે આપણા મનમાં આ ગીત જ રમવા લાગે છે.

ભૈરવી રાગમાં ગવાયેલ મૂળ ઠુમરીને ફિલ્મમાં રજૂ કરવા જતાં તેનું હાર્દ ન જોખમાય એ માટે બન્ને સંગીતકારોએ પોતપોતાની રીતે કેવીક સંભાળ લીધી છે તે, ૧૯૩૫માં ગવાયેલ રસુલનબાઈના સ્વરની આ બંદિશ સાંભળવાથી સમજી શકાય છે.

મુરલિયા બાજે રે જમુના કે તીર – તૂફાન ઔર દિયા (૧૯૫૬) – લતા મંગેશકર – સંગીતકાર: વસંત દેસાઈ – ગીતકાર: ભરત વ્યાસ

અહીં ગીતને ભક્તિભાવની રજૂઆતના સ્વરૂપે રજૂ કરાયું છે.

આપણા પ્રખ્યાત કથાકાર રમેશભાઈ ઓઝાએ પણ તેને એ જ સ્વરૂપે વધારે પ્રચલિત કરેલ છે.

જગજિત સિંધે પણ ‘હે ગોબિંદ ગોપાલ’ આલ્બમમાં ચિત્રા સિંઘના સ્વરમાં એ ભાવને ઝીલેલ છે

અને હવે અતિન્દ્રા સર્વાદિકરના સ્વરમાં આ બંદિશ ખમાજ રાગની ઠુમરીના સ્વરૂપમાં સાંભળીએ.

એ જ રીતે સામાન્યપણે લોકગીતમાં વધારે પ્રચલિત બોલ પણ અલગ અંદાજમાં રજૂ કરવાના પ્રયોગ પણ કરાતા રહ્યા છે, જેમ કે

ચલી પી કે નગર, અબ કાહેકા ડર, મોરે બાંકે બલમ કોતવાલ – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ (૧૯૫૪) – શમશાદ બેગમ – સંગીતકાર: ગુલામ મોહમ્મદ – ગીતકાર: શકીલ બદાયુની

થોડા શબ્દોના ફરક સાથે ગીતની વિદાય ગીત તરીકેની રજૂઆત સાંભળીશું તો બંદિશની રજૂઆતમાં કરાયેલ ફરક સમજાઈ જશે – ફિલ્મ – સુબહ કા તારા (૧૯૫૪) – ગાયિકા લતા મંગેશકર – સંગીતકાર: સી રામચંદ્ર – ગીતકાર: નૂર લખનવી

૧૯૯૬ની ફિલ્મ ‘સરદારી બેગમ’માં વનરાજ ભાટિયાએ આ બંદિશને તેનાં પૂર્ણ શાસ્ત્રીય રૂપમાં રજૂ કરી છે

બોલ રે પપીહરા – ગુડ્ડી (૧૯૭૧) – વાણી જયરામ – સંગીતકાર: વસંત દેસાઈ

જયા ભાદુરીનાં કિશોર વયનાં પાત્રની તાજગી અનુભવાય એવા આશયથી વસંત દેસાઈએ વાણી જયરામના સ્વરનો આ ગીત માટે કરેલો પ્રયોગ ખૂબ સફળ રહ્યો હતો.

ગૈર-ફિલ્મ રચનાનાં સ્વરૂપે રૂના લૈલાના સ્વરમાં

અને રાગ મિયાંકી મલ્હારનાં પૂર્ણતઃ શાસ્ત્રીય સ્વરૂપમાં પંડિત ડી વી પલુસકરના સ્વરમાં

યુ ટ્યુબ પર આ બંદિશની અન્ય શાસ્ત્રીય રજૂઆતો પણ સાંભળવા મળે છે

મુખડાના શબ્દો લગભગ સરખા હોય, પણ દરેક રચના સાવ અલગપણે રચવામાં આવી હોય એ પ્રકારનાં અન્ય ગીતો પણ શોધતાં જરૂર મળી રહેશે. આપણે તો ૧૨ હપ્તામાં ચાલેલી આ પ્રકારના ‘એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપ’ની એક સ્વતંત્ર ઉપ-લેખમાળા, લગભગ સરખા મુખડાનાં સાવ અલગ વર્ઝન,નું અહીં સમાપન કરીશું.

નોંધઃ:

એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપ – સરખા મુખડા, ફિલ્મો જૂદી, અંતરા અને બીજું ઘણું જૂદું પર ક્લિક કરવાથી આ બારેબાર મણકાને એક સાથે વાંચી શકાય છે/ ડાઉનલોડ કરી શકાશે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.