જયા-જયંત : આમુખ કાવ્ય : પ્રસ્તાવના

ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ

સંપાદકીય:

સંજોગોવશાત્ જાન્યુઆરી-’૧૯થી લગભગ મે-‘૧૯ સુધી રવિવારી સર્જનાત્મક સાહિત્યમાં આંતરે આપવામાં આવતી ગદ્ય અને પદ્ય કૃતિઓના સ્થાને મહાકવિ ન્હાનાલાલનું અપદ્યાગદ્ય (અછાંદસ) કે ડોલનશૈલી અને ગીતોમાં લખાયેલું નાટક ‘જયા-જયંત (૧૯૧૪) આપવામાં આવશે. આ શૈલીમાંનાં તેમનાં ૧૪ નાટકો પૈકી આ નાટક ત્રણ અંક અને વીસ પ્રવેશોમાં પથરાયેલું છે, જે એમાં નિરૂપાયેલી આત્મલગ્નની ભાવનાને લીધે સાહિત્યિક વર્ગમાં વિશેષ જાણીતું બન્યું હતું. વિજાતીય આકષર્ણમાંથી બંધાતા સ્ત્રી-પુરુષ-સંબંધનાં ત્રણ ઉચ્ચાવચ (ઉત્તમ-અધમ) સોપાન આલેખી કવિએ નાટકની કથાનું સંકલન કર્યું છે. એ સોપાનનું સૌથી ઊંચું પગથિયું જયા અને જયંત વચ્ચેના આત્મલગ્નનું છે. દેહની કોઈ વાસના વગરનો, કવિનો આ આત્મલગ્નનો ખ્યાલ વાસ્તવિક ને મૂર્ત બની શકે કે કેમ એ ભલે અનિર્ણીત રહે, પણ સૈદ્ધાંતિક રીતે તેને ઉચ્ચતમ ગણવો જ રહ્યો. આ નાટકમાં બીજા બે અર્ધગાન્ધર્વ રાજવી લગ્નસંબંધ તથા નૃત્યદાસી-વામાચાર્યના કામવાસનાયુક્ત દેહસંબંધને ઊતરતાં સોપાન તરીકે દર્શાવાયા છે. એમાંય વળી છેલ્લાને તો અધમાધમ જ ગણવો પડે.

આ નાટક તેની ભારેખમ શૈલીના કારણે થોડુંક દુર્બોધ હોઈ તથા રસસાતત્ય જળવાય તે હેતુએ અમે તેને સળંગ રવિવારોએ આપવાનું વિચાર્યું છે. વળી મુખ્ય પાત્રોની સૂચિ અમે દરેક પ્રવેશમાં પુનરાવર્તિત આપીશું કે જેથી આપ સૌ વાચકો દરેક હપ્તે તે પાત્ર કોણ છે તે હાથવગુ જાણી શકો અને સરળતાથી નાટકને માણી શકો.

અમે આશા રાખીએ છીએ કે સાંપ્રત સમયમાં લગ્નસંસ્થા અન્વયે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ વચ્ચે આ નાટક પ્રસંગોચિત બની રહેશે. આ કૃતિ હવે સાર્વજનિક પ્રકાશનાધિકાર હેઠળ આવતી હોવા છતાં અમે સ્વર્ગસ્થ કવિશ્રીનાં વર્તમાન પેઢીનાં વારસદારોનો ઋણસ્વીકાર કરીએ છીએ. – સંપાદકો)

* * *

       જયા-જયંત

            આમુખ કાવ્ય

ભીષ્મ વૈરાગ્ય ધારીને

તજી છે દેહવાસના,

આલંબી આત્મલક્ષ્મીને

સજી છે સ્નેહભાવના,


મનોભાવે નથી જેણે

દુરીચ્છા પાપની કરી,

શીલને સાચવ્યું જેણે

સદા યે સ્નેહને વરી,


ઉપાસે બ્રહ્મશ્રદ્ધાથી

આત્મલજ્ઞ ઊંડે હૃદે,

મહાઅદ્‌ભૂત કો એવા

સ્નેહના યોગીને પદે,


વસો આ અધૂરાં ગીત

સ્નેહનાં-બ્રહ્મચર્યનાં;

પુરાણાં-નવલાં ત્હોયે

પાળેલાં પુણ્યવર્યનાં.

           * * *

જયા-જયન્ત

પ્રસ્તાવના

ન્હાનાલાલ કવિ

ઈ. સ. ૧૯૧૨ ના મે માસમાં પ્રો. ત્રિભુવનદાસ કલ્યાણદાસ ગજ્જરને ત્ય્હાં સુરતમાં હું હતો. તે સમયે ગજ્જર સાહેબના બંગલામાંના વાતાવરણમાં નાટકનો ધ્વનિપ્રતિધ્વનિ ગાજી રહ્યો હતો. સરસ્વતીચન્દ્રના નાટક સંબંધી પડેલી તકરારના પ્રો. ગજ્જર પંચ હતા. પણ રસાયનશાસ્ત્રને તો જેમ પ્રત્યેક પ્રયોગ કોઇક નિયમનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે તેમ, તે કલ્પનાપ્રધાન રસાયનશાસ્ત્રી સન્મુખે તો એ તકરારના પરમાણુઓમાં આધુનિક નાટકની સુધારણાનો મહાપ્રશ્ન ખડો થયો હતો. મ્હને પણ એક દૃશ્ય નાટક લખવાની સૂચના થઇ. મ્હારી ભત્રીજી ચિ. કુમારી યશલક્ષ્મી મ્હારી સાથે હતી. નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્યની ત્હેઓની પ્રતિજ્ઞાએ જોઇતા વસ્તુનું સૂચન દીધું. એ ઉભયનું પરિણામ-યથાશક્તિમતિ-આ જયા અને જયન્ત.

એ ખરૂં છે કે નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્યનાં લીધેલાં વ્રત ઘણાંનાં અખંડ રહ્યાં નથી, અને તે નૌકારૂઢ વિરલાઓ જ ભવસાગર વણબૂડ્યા તરી ઉતરે છે. આપણા તેમ જ યૂરોપના ઇતિહાસમાંની સાધુસાધ્વીઓના મઠોની કથા એકરંગી માત્ર ઉજ્જવળી જ છે નહિ. છતાં રામાયણમાંથી શ્રી હનુમાનજીના વજ્રકછોટાનો અને મહાભારતમાંથી ભીષ્મ પિતામહની ભીષ્મ પ્રતિજ્ઞાનો મહામન્ત્ર મનુષ્યજાતિએ વિસારી મૂકવા જેવોયે નથી. વધતા જતા વિલાસના આ યુગમાં વિલાસની વૈરાગ્યની વાર્તાનાં મહિમાગીત કેટલાક યુગવાસીઓને કદાચ કર્કશ પણ લાગશે. નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્યનો માર્ગ વિકટ છે, પ્રલોભનો નિરવિધિ છે. ડગલે ડગલે ભય છે; પણ એ ભય વચ્ચેની નિર્ભયતામાં જ પરમ ઇન્દ્રિયનિગ્રહી કો વીર જનનું વીરત્વ છે. એટલું તો સ્પષ્ટ જ છે કે એ માર્ગ સર્વ માટે નથી; સંયમી માટે છે, યતાત્મન માટે છે.

ઉપરાન્ત એક બીજી ઝીણી વાતના પણ આ નાટકમાં અંકુર છે. સ્નેહ એટલે દેહવાસના નહીં, પણ ત્હેનાથી પર કોઈક નિર્મળી આત્મભાવના. સ્નેહયોગ દેહભોગમાં જ પરિણમવો જ જોઈએ એવી કાંઈ કુદરતી આવશ્યકતા નથી.

જ્ય્હાં જ્ય્હાં આત્મા, ત્ય્હાં ત્ય્હાં શરીર,
નથી એવું કાંઈ બ્રહ્માંડમીમાંસાનું ન્યાયસૂત્ર.

દેહી કહેવાતા આત્મતત્વનાં દેહ વિનાયે અસ્તિત્વ હોય છે. એ સ્નેહ એકતરફી ન હોય, ને પરસ્પરના હોય તો તે ચૈતન્યવર્ણી સ્નેહસ્થિતિમાં

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया
समानं वृक्षं परिपस्वजाते

એ ઉપનિષત્‌ મન્ત્રાનુસાર બે સુપંખાળા આત્મસખાઓનાં સખ્ય ને સંલગ્નતા છે; અને તેથી તે સાયુજ્યને આત્મલગ્ન કહીએ તો અયોગ્ય નથી. માનસ શાસ્ત્રની એ ઝીણવટ આ નાટકના બીજમાં જોતાં જણાશે.

દૃશ્ય નાટકને અનુકૂળ ભાષાનું પોત આ નાટકમાં બનતું પાતળું રાખ્યું છે. તેમ કરવા જતાં કુમાશ જરજરી થઇ ન હોય, કે વણાટ ઢીલો પડ્યો નહોય, તો સારૂં. ગીતોના ઢાળ પણ કેટલેક અંશે રગભૂમિની શૈલીના છે; છતાં કવિઓના કે સંગીતશાસ્ત્રીઓના અપરાધ અક્ષમ્ય થયા ન હોય તો સુભાગ્ય. દૃશ્ય તરીકે આ નાટકની યોગ્યયોગ્યતા તો નટવર્ગે અને પ્રેક્ષકવર્ગે પારખવાની છે. મ્હને લાગે છે કે તે ઘણી નથી.

વિ. સં. ૧૯૭૦

* * *

જયા-જયંત

પાત્રપરિચય

સ્થલ : ગિરિદેશ, વન, ને વારાણસી.

કાલ : દ્વાપર ને કલિની સન્ધ્યા.

મુખ્ય પાત્રો :

દેવર્ષિ : દેવોના ઋષિરાજ.

ગિરિરાજ : ગિરિદેશના રાજવી.

જયન્ત : ગિરિરાજનો મન્ત્રીપુત્ર.

કાશિરાજ : વારાણસીના રાજવી.

વામાચાર્ય : યોગભ્રષ્ટ યોગી.

તીર્થગોર : પાપમન્દિરનો પૂજારી.

પારધી : પશુત નો શિકારી.

રાજરાણી : ગિરિદેશનાં રાણીજી.

જયાકુમારી : ગિરિદેશની રાજકુમારિકા.

તેજબા : તીર્થગોરની બહેન.

શેવતી : તીર્થગોરની બ્રહ્મકન્યા.

નૃત્યદાસી : એક દાસી.

-૦-

(ક્રમશ:)

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.