ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ર :: આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ : ૧૩ – ક્ચ્છના રાવ ભારમલજી બીજાનો કંપની સામે વિદ્રોહ (૪)

દીપક ધોળકિયા

રાવ ભારમલ સાથે સમજૂતી થઈ ગયા પછી તરત કંપનીએ પોતાનું લશ્કર વાગડ મોકલ્યું, ત્યાં બધા બહારવટિયાઓને દબાવી દીધા અને રાવ ભારમલની આણ માનવા ફરજ પાડી. દરેક ખેતર પરનો વેરો પણ નક્કી કર્યો. આમ, ભારમલજી અંજાર સિવાયના કચ્છના નામના રાજા બની રહ્યા.

સિંધના અમીરો કચ્છની ઘટનાઓથી ચોંકી ઊઠ્યા હતા. એમણે રાવનો સંપર્ક કર્યો કે એ અંગ્રેજો સાથેની સંધિ તોડીને એમની સાથે અંગ્રેજ વિરોધી મોરચો બનાવે. પરંતુ, રાવ એના માટે તૈયાર નહોતા કારણ કે કંપનીએ વીસ લાખ રૂપિયાની નુકસાનીનો દાવો અર્ધો કરી નાખ્યો હતો અને એક શરત પ્રમાણે કચ્છે કંપનીને દર વર્ષે બે લાખ કોરી આપવાની હતી તે રકમ પણ માફ કરી દીધી હતી. આમ મહારાવ અંગ્રેજોના ઉપકાર હેઠળ હતા અને એમની સાથેની ગોઠવણ તોડવાનું અશક્ય બની ગયું હતું.

આ બાજુ ભાયાતો જમાદાર ફતેહ મહંમદ પહેલાં એમને જે અધિકારો મળ્યા હતા તે રાજા પાસેથી પાછા મેળવવા માટે સક્રિય બની ગયા હતા. પરંતુ રાજાને નબળો પાડવા માટે અંગ્રેજોની મદદ જરૂરી હતી. કંપનીને ૧૮૧૬ની સંધિથી સંતોષ હતો. ઉપરાંત ભાયાતો ફરી બળવાન બને તો કચ્છના ખૂણે ખૂણે અશાંતિ ફેલાય તો સંભાળવાનું પણ સહેલું નહોતું એટલે અંગ્રેજોએ પોતાના તરફથી ભાયાતોને બહુ ઉત્તેજન તો ન આપ્યું પણ કંપની સાથે સમજૂતી કર્યા પછી મહારાવ ભાયાતોની નજરે ઊતરી ગયા હતા અને રાજાને એમનામાંનો એક,પણ બધાનો પ્રમુખ, માત્ર માનતા હતા.

વળી અંગ્રેજો પણ સિંધના અમીરોની હિલચાલ જોતા હતા. કચ્છને ખાસ દરજ્જો આપવાનું એક કારણ પણ એ જ હતું. બહુ ખેંચે તો તૂટી જાય એવી સ્થિતિમાં એમને રાવ ભારમલજીને ટકાવી રાખવાનું જરૂરી લાગ્યું.

પરંતુ સ્થિતિ બગડતી જ ગઈ. ભારમલજી અને મૅકમર્ડોના સંબંધો બગડતા જ ગયા. મૅકમર્ડો સુંદરજીના દીકરા રતનશી જેતાને મહારાવ મહત્ત્વનો હોદ્દો આપે તેમ ઇચ્છતો હતો પણ મહારાવ એના માટે તૈયાર નહોતા.

ભારમલજી એ સમય સુધી નિઃસંતાન હતા એટલે એમના પછી કોણ, એ સવાલ પણ ઊભો થયા કરતો હતો. જો કે ૧૮૧૬ના ઑગસ્ટમાં રાજાની ઘેર પુત્રજન્મ થતાં આ સવાલ તો ન રહ્યો.

પરંતુ, અંદરથી રાવ હતાશામાં જીવતા હતા. આમાં એમને સારા સલાહકારો પણ ન મળ્યા અને ચારે તરફ એમના સંબંધો વણસતા ગયા. આમાં જ એ દારુની લતે ચડી ગયા. હવે કંપની પણ એમને માનથી જોતી નહોતી. આમાં મૅકમર્ડો સાથેના વિવાદનો પણ ફાળો રહ્યો.

પરંતુ એમનું એક કૃત્ય સૌથી વધારે ભારે પડ્યું. એમના ભોગવિલાસના સાથી અને ભાઈ લધોભાનું ખૂન થઈ ગયું.ઇતિહાસ આના માટે ભારમલજીને જવાબદાર માને છે. પણ એની વિધવાને એમણે કષ્ટ આપ્યું. લધોભાની પત્ની કાઠિયાવાડના એક જાગીરદારની દીકરી હતી બાપે અંગ્રેજોને ફરિયાદ કરી. આ પહેલાં લધોભાની નવજાત બાળકીઓને દૂધપીતી કરી દીધી હતી તે વાત પણ અંગ્રેજો સુધી પહોંચી.

મૅકમર્ડોએ રાજાને તો કહ્યું જ પણ બીજા ભાયાતોને પણ વિધવા તરફથી વચ્ચે પડવા કહ્યું. ભાયાતોને તો ભાવતું’તું તે વૈદે બતાવ્યા જેવું થયું. મહારાવ માટે રહ્યુંસહ્યું માન હતું તે પણ ન રહ્યું.

હવે ભારમલજીને મૅકમર્ડો દીઠો નહોતો ગમતો. એક વાર દારુના નશામાં એમણે કહી દીધું કે મૅકમર્ડોને તો એ અંજારથી ભગાડશે. મૅકમર્ડો સાહસ કરીને રાજાને ચેતવવા ભુજ આવ્યો પણ એને મળવાનું હોય ત્યારે રાવ હંમેશાં દારુના નશામાં જ હોય!

પરંતુ હવે ગાડી ઊલટી દિશામાં ચાલવા લાગી હતી. અંગ્રેજોભવે ભાયાતોને મહત્ત્વ આપવા લાગ્યા હતા. એવામાં એક એવો બનાવ બન્યો જેને કંપનીએ ઊંટની પીઠ પર છેલ્લા તરણા જેવો માન્યો. આડેસરનો જાગીરદાર રાજ્યની લેણી રકમની પતાવટ માટે મૅકમર્ડોને મળવા અંજાર ગયો હતો ત્યારે જ ભારમલજીએ આડેસર પર હુમલો કર્યો.

હવે કંપની સરકારે ભારમલજીને હટાવવાનો નિર્ણય કરી લીધો.જાડેજા ભાયાતો રાજાની વિરુદ્ધ કંપનીને બધી મદદ આપવા તૈયાર હતા.

બરાબર આ જ ટાંકણે મહારાવ જીવલેણ બીમારીમાં સપડાયા. એમના સલાહકારો અણઘડ અને તુંડમિજાજી હ્તા. હવે આખો વહીવટ એમના હાથમાં આવી ગયો. ભુજની ભાગોળે બ્રિટિશ અને કચ્છી દળોએ પડાવ નાખ્યો ત્યારે શાણપણથી કામ લેવાને બદલે એમણે લડવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો. રાવને તાબે થવાનો સંદેશ મળ્યો પણ એમણે એ નકારી કાઢ્યું. હવે બ્રિટિશ અને ભાયાતોના સૈનિકો ભુજિયા ડૂંગર પર ચડી ગયા. હવ્ર મહરાવે જાનહાનિ ન થાય તે માટે તાબે થઈ જવાનું કબૂલ્યું. એમની હાલત એટલી ખરાબ હતી કે બોલી શકાતું નહોતું. કંપનીએ એમનું વ્યક્તિગત અપમાન તો ન કર્યુ પણ એમને ચોકી પહેરા નીચે રાખ્યા. ત્રણ દિવસ પછી બ્રિટિશ સરકારના ફરમાન પ્રમાણેરેસિડન્ટ એજન્ટે રાવ ભારમલજી બીજાને ગાદીએથી ઉતારી મૂક્યા.

ભાયાતો પણ આ નવી પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર નહોતા.એમને રાજા પાસે ચાલી ગયેલી એમની સત્તાઓ જોઈતી હતી. રાજા નબળો હોય તેમાં એમને રસ હતો પણ રાજા હોય જ નહીં એ સ્થિતિ માટે એ તૈયાર નહોતા. એમને હતું કે રાજ્ય ભલે રાજાના નામે ચાલતું રહે, માત્ર એમની શેહ વધવી જોઈએ.

કંપનીએ ભારમલજીની જગ્યાએ નવો રાજા ‘ ચૂંટવા’ માટે ભાયાતોને કહ્યું ત્યારે એ ડઘાઈ ગયા. રાજાને ચૂંટાય કેમ? એ તો વારસાગત જ રાજા બને. અંતે એમણે ભારમલજીના એકાદ વર્ષના કુંવર દેશળજીની રાજા તરીકે ચૂંટણી કરી!

કચ્છના વિદ્રોહનો આ સાથે અંત આવ્યો. રાવ ભારમલજી માટે એટલું તો કહેવું જ પડશે કે કચ્છના સાર્વભૌમત્વ સાથે કોઈ જાતનાં ચેડાં એમને મંજૂર નહોતાં અને હાર્યા ખરા પણ મનથી એ કદીયે અંગ્રેજો સાથે બાંધછોડ કરવા તૈયાર ન થયા તે છેક સુધી ન થયા. ૧૮૫૭ના સંગ્રામમાં રાજાઓની ભૂમિકા મહત્ત્વની રહી પણ એની શરૂઆત તો ક્ચ્છે કરી.

OOO

સંદર્ભઃ The Black Hills by Rushbrook Williams, 1958 ( ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી



Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.