વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં (૯) : આર યુ ઓકે, ડૉક્ટર?

ડૉ. શ્વેતા દવે

તબીબી ક્ષેત્ર સાથે સામાન્યત: કરુણાનો ભાવ જોડાયેલો છે. આજના હળાહળ વ્યાપારીકરણના યુગમાં આ ક્ષેત્ર પણ બાકાત નથી રહ્યું, છતાં હજી ડૉક્ટરોને ફરિશ્તા માનનારાઓનું પ્રમાણ છે ખરું. અહીં આ જગત સાથે સંકળાયેલા વ્યંગ્યની ઝાંખી કરાવવાનો પ્રયત્ન છે. વિવિધ તબીબી પરિભાષાની પણ વ્યંગ્યને માણવા પૂરતી સમજ આપવામાં આવી છે.

******

Hypochondriac શબ્દ એવી વ્યક્તિને વર્ણવવા માટે વપરાય છે જે સતત પોતાની તબિયતને લઈને ચિંતાતુર રહેતી હોય. પોતાની તબિયત વિષે સતત ચિંતા કર્યા કરે અને નાનીનાની વાતે ડોક્ટરને ફોન કરીને હેરાન કર્યા કરે. અહીં આવા જ એક Hypochondriac મહાશય દેખાડ્યા છે કે જેનું પ્રાણપંખેરું ઉડી ગયું છે અને તેઓ ફરિશ્તાની પાંખો ધારણ કરીને વાદળ પર બિરાજમાન છે. પણ કહ્યું છે ને કે પ્રાણ અને પ્રકૃતિ સાથે જ જાય. આ મહાશયના પ્રાણ ગયા પછી પણ ડૉક્ટરને ફોન કરતા રહેવાની એમની પ્રકૃતિ ગઈ નથી. તેઓ પરમધામમાંથી પોતાના ડોક્ટરને ફોન કરીને સરપ્રાઈઝ આપતાં કહી રહ્યા છે, “ડોક્ટર, હું Hypochondriac બોલું છું, કહો જોઈએ હું ક્યાંથી બોલતો હોઈશ?”

****

અહીં અમુકતમુક સ્ટડીઝને આધારે કોલેસ્ટેરોલના નોર્મલ લેવલમાં વારંવાર થતા ફેરફાર વિષે વાત કરાઈ છે. આપણે જાણીએ છીએ એમ કોલેસ્ટેરોલ વધુ હોય તેને હૃદયરોગનું જોખમ વધુ રહે છે, પણ આ જ કોલેસ્ટેરોલના નોર્મલ લેવલ અને કોલેસ્ટેરોલ ખરેખર એટલું ખતરનાક છે કે નહીં એ વિષે વારંવાર નવાનવા અલગઅલગ આંકડાઓ અને અવલોકનો બહાર પાડવામાં આવતા રહે છે. કહે છે કે આ આંકડાઓ અમુક કોલેસ્ટેરોલ ઘટાડે તેવી દવા બનાવતી કંપનીઓ દ્વારા પ્રેરિત હોય છે.

ખેર, આપણે એ જોવાનું છે કે અહીં ડોક્ટરસાહેબ પોતાના દર્દીને કહે છે કે “તમારા માટે ખુશખબર છે. તમારું કોલેસ્ટેરોલ તો એટલું જ છે, પણ હવે નોર્મલ લેવલ બદલાઈ ગયું છે, એટલે તમે હવે નોર્મલ છો.” મેડીકલ ફિલ્ડમાં થતી આંકડાઓની રમત સામે આ કટાક્ષ છે.

અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ હાર્લી શ્વેડ્રન/ Harley Schwadron દ્વારા બનાવાયેલું આ કાર્ટૂન છે. શ્વેડ્રનનાં વધુ કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ http://www.schwadroncartoons.com/ પર માણી શકાશે.

****

અહીં ડોક્ટર એક એવા દર્દીને તપાસી રહ્યા છે, જેના માથામાંથી તીર આરપાર નીકળી ગયું છે. આટલી દેખીતી બાબત છતાં ડોક્ટર કહી રહ્યા છે, “પહેલી નજરે જોતાં તો લાગે છે કે તમારા માથામાંથી તીર પસાર થઇ ગયું છે, છતાં સાવચેતી ખાતર આપણે અમુક ટેસ્ટ્સ કરાવી લઈએ!”

વિનાકારણ ખર્ચાળ ટેસ્ટ્સ કરાવતા ડોક્ટરો પર આ કટાક્ષ છે. જો કે, સામે પક્ષે ઘણીવાર અતિચિંતાતુર દર્દીઓ પણ ડોક્ટરને આવું કરવા માટે પ્રેરતા હોય છે.

અમેરિકન મહિલા કાર્ટૂનિસ્ટ થેરેસા મેકક્રેકન/ T McCracken દ્વારા આ કાર્ટૂન બનાવાયું છે. અનેક વિષયો પર કાર્ટૂન બનાવતાં આ કાર્ટૂનિસ્ટનાં વિષયવાર કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ https://mchumor.com/ પર ઉપલબ્ધ છે.

****

અહીં એક ફાર્માસીસ્ટ એક મહિલાને દવા આપી રહ્યા છે અને કહી રહ્યા છે, ‘બની શકે કે આ દવાથી તમને હૃદયને લગતી કોઈ બીમારી થાય, પણ એને કારણે તમારું ધ્યાન તમારી ડ્રાય સ્કીન પરથી હટી જશે.’ આ થોડી બ્લેક હ્યુમર પ્રકારનું કાર્ટૂન ગણી શકાય. નાનકડા દર્દ માટે ભારે અને આડઅસર થાય એવી દવાઓ લખી આપતા ડોક્ટરો પર અને કદાચ, ડોક્ટરને બતાવ્યા વિના ઓવર ધ કાઉન્ટર ફાર્માસીસ્ટ પાસેથી સીધેસીધી દવા લઇ લેતા દર્દીઓ પર પણ કટાક્ષ ગણી શકાય.

આ કાર્ટૂન પણ અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ રૉય ડેલગાડો/Roy Delgadoએ બનાવેલું છે. તેમનાં કાર્ટૂનો તેમના બ્લૉગ http://roydelgadocartoons.blogspot.com/ પર જોઈ શકાશે. તેમનાં કાર્ટૂનોમાં ગ્રે રંગનો ઊપયોગ નોંધનીય હોય છે.

****

અહીં બે સ્ત્રીઓ બેરીયાટ્રીક સર્જરી કરતી હોસ્પીટલના વેઈટીંગ રૂમમાં બેઠી છે. બંનેને ‘ખાધેપીધે સુખી’ એટલે જ બતાવી હશે કે એ લોકો આ સર્જરી વિષે જાણવા જ આવી હશે. (બન્નેના પેટના ભાગે પડેલા વળ જોવા જેવા છે.) બેરીયાટ્રીક સર્જરી એટલે એવી પ્રક્રિયા કે જેનાથી જઠર એટલે કે હોજરીનો અમુક ભાગ, કાપીને કે બાંધીને બાકીના ભાગથી છૂટો પાડી દેવાય છે, જેથી વ્યક્તિ વધારે ખોરાક લઇ જ ન શકે અને એનું વજન ઘટે.

આ કાર્ટૂનમાં આ બન્ને સ્ત્રીઓ વાત કરતાંકરતાં એ બાબતે ઉત્સુક છે કે આં લોકો કાપી નાખેલા જઠરના ટુકડાનું શું કરતા હશે.? બાજુના ટેબલ પર હાથે બનાવેલા લેમ્પ વેચાણ માટે મૂકેલા છે, જે બધાના પાયા જઠરના ભાગોથી બનેલા છે. તેનો જવાબ બાજુમાં જ પડેલો છે.

આ કાર્ટૂનમાં માઈક એડમ્સ/Mike Adams ના વિચારને ડેન બર્જર/Dan Berger દ્વારા ચિત્રિત કરવામાં આવેલો છે.

****

ઓપરેશન દરમિયાન દરદીઓના પેટમાં રહી જતી ચીજવસ્તુઓ બાબતે અનેક રમૂજો પ્રચલિત છે. આ કાર્ટૂન પણ એ જ પ્રકારનું છે, જે અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ માર્ક પારીસી/Mark Parisi દ્વારા બનાવાયેલું છે.

અહીં ત્રણ દર્દીઓને ઓપરેશન થયા પછી રીકવરી રૂમમાં રાખેલા છે, ત્યાં આવીને સર્જરી કરનાર ડોકટરે સામાન્ય રીતે એમની તબિયત તપાસવાની હોય, પણ અહીં ડોક્ટર આવીને કહે છે “કોઈ હલશો નહીં, નર્સ હમણાં મારા ફોન પર કૉલ કરી રહી છે.” સ્પષ્ટ છે કે ડોક્ટર આ ત્રણમાંના એકના શરીરમાં ઓપરેશન દરમિયાન પોતાનો ફોન ભૂલી ગયા છે અને હવે તેને શોધવાનો પ્રયત્ન છે. બેદરકાર ડોકટરો પર આ કટાક્ષ છે.

માર્કનાં કાર્ટૂનો OFF THE MARK નાં શિર્ષકથી વિવિધ સ્થાને પ્રકાશિત થાય છે. તેમની વેબસાઈટ https://www.offthemark.com/ પર વધુ કાર્ટૂનો માણી શકાશે.

****

આ એક અતિશયોક્તિભર્યું કાર્ટૂન છે, અહીં ડોકટરના મદદનીશ બહાર બેઠેલા સગાને જણાવી રહ્યા છે કે આપણે ધાર્યા કરતાં દર્દીનો જખમ બહુ ઊંડો છે. જખમ કેટલો ઊંડો છે એ ઓપરેશન થીયેટરના ખુલ્લા દરવાજા પાછળના દૃશ્યમાં જોઈ શકાય છે.

આ કાર્ટૂન પણ માર્ક પારીસીનું છે. માર્કનાં કાર્ટૂનોમાં તેમની માનવાકૃતિઓમાં બતાવાતી આંખો ખાસ જોવા જેવી છે. આંખને બદલે બે મોટા ચકરડાં અને વચ્ચે ટપકું મૂકીને તેઓ કીકી બતાવે છે. દરેક કાર્ટૂનમાં પદ્ધતિ આવી જ હોવા છતાં તેઓ પાત્રોના હાવભાવ બરાબર ઊપસાવી શકે છે.

*****

અહીં એક પિતાપુત્ર લેસર આઈ હોસ્પીટલમાં ડોક્ટર સાથે વાત કરી રહ્યા છે, અને ડોક્ટર (નાનકડા પુત્ર ડેનીના સવાલનો જવાબ આપતા) ડેનીને કહી રહ્યા છે કે, “ના, તારા પપ્પાની આંખની લેસર સર્જરી કર્યા પછી એ આંખમાંથી લેસર કિરણો છોડી શકે એવું શક્ય નથી.” વિજ્ઞાન ભણતા બાળકના મનમાં જાગતા બાળસહજ કુતૂહલને શમાવવાનો પ્રયાસ ડૉક્ટર કરી રહ્યા છે.

KES તરીકે જાણીતા ઈન્‍ગ્લેન્ડના કાર્ટૂનિસ્ટ કેવિન સ્મીથ/Kevin Smithનું આ કાર્ટૂન છે.

*****

અહીં ડોક્ટર એક સ્ત્રીને એક નવી સર્જીકલ પ્રક્રિયા વિષે સમજાવી રહ્યા. આ પ્રક્રિયા દ્વારા એમના શરીરમાં નાનકડા “detour” એટલે કે બીજી તરફ જવાના દીશાસૂચક બોર્ડ લગાવી દેવામાં આવશે કે જેથી એનો ખોરાક એમના સાથળ પર ચરબી સ્વરૂપે જમા થવાના બદલે બીજી દિશામાં જતો રહેશે.

સ્ત્રીઓ અને ખાસ કરીને ફિલ્મ અભિનેત્રીઓની સુંદર દેખાવા માટે કોઈ પણ પ્રકારની સર્જરી કરાવતા રહેવાની ઘેલછા અને એનો લાભ લેતા ડોકટરો પર આ કટાક્ષ છે.

અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ રેન્‍ડી ગ્લાસબર્ગન/Randy Glasbergen નું આ કાર્ટૂન છે. તેમનાં કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ http://www.glasbergen.com/ પર માણી શકાશે.

*****

અહીં એક સ્પીચ થેરાપી સેન્ટર બતાવ્યું છે, જેમાં એ દિવસ જેમને “સ” બોલવામાં તકલીફ થતી હોય એમના માટેનો છે એમ દર્શાવ્યું છે. જે લોકો “સ’ નો ઉચ્ચાર “થ” કરે છે, એ બધા ભેગા મળીને એમના થેરાપીસ્ટને કહે છે કે આજના ક્લાસમાં આવતાં પહેલાં જ અમને સમજાયું છે કે હકીકતમાં સ્પીચ થેરાપીની જરૂર તમને છે. (તમે જ “થ” ને “સ” કહો છો!) ખોટા લોકોની બહુમતી હોય ત્યારે સાચી વ્યક્તિ પણ ખોટી સાબિત થઇ જાય છે, એવું પણ અહીં સમજી શકાય. અહીં બાળકો દ્વારા બોલાતા વાક્યમાં ‘સ’ને બદલે બધે ‘થ’ વપરાયો છે. (જેમ કે, ‘મિસિસ સ્મિથ’ને બદલે ‘મિસિથ થ્મીથ’)

અમેરિકાનાં જેની લૉર/Jenny Loehr પોતે એક સ્પીચ-લેન્‍ગ્વેજ પેથોલોજિસ્ટ છે અને શોખથી કાર્ટૂનો-ચિત્રો દોરે છે.

****

અહીં એક દર્દી કાનના ડોક્ટર પાસે ફરિયાદ કરે છે કે પોતાના કાનમાં અવાજો સંભળાય છે. (જેને હિન્દીમાં ‘કાન બજતે હૈ’ કહે છે અને તબીબી પરિભાષામાં ‘ટીનીટસ’ કહે છે એવા ભ્રામક અવાજો) આ અવાજો એટલા મોટા છે કે એ રાતે મારી પત્નીને પણ સુવા નથી દેતા!

આ કાર્ટૂન ટૉની હસબન્‍ડ/Tony Husband ના નામે ઓળખાતા વિલીયમ એન્‍થની હસબન્‍ડનું બનાવેલું છે, જે બ્રિટિશ કાર્ટૂનિસ્ટ છે. ટોનીનાં કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ http://www.tonyhusband.co.uk/ પર માણી શકાશે.

****

અહીં કાર્ડિઆક સર્જન હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સર્જરી કરી રહ્યા છે. એટલે કે દર્દીનું ખરાબ હૃદય બદલીને કોઈ દાતાના નવા હૃદયનું આરોપણ કરી રહ્યા છે. દરદીનું અસલ હૃદય કાઢ્યા પછી નવું હૃદય અંદર “ફીટ” કરવા માટે એમને અપાયું. પણ હવે ડૉક્ટર ગૂંચવાઈ ગયા છે, કે પોતાના કયા હાથમાં નવું હૃદય છે અને કયા હાથમાં જૂનું!

મોં પર પટ્ટી હોવા છતાં સૌના મોંના હાવભાવ આબાદ ઊપસાવાયા છે. કાર્ટૂન તરીકે આ પરિસ્થિતિ જોઇને હસી શકાય, પણ આવું ખરેખર થતું હોતું નથી. આ કાર્ટૂન માઈલ બાલ્ડવીન/Mike Baldwin દ્વારા બનાવાયેલું છે.

*****

આ કાર્ટૂન બહુ રસપ્રદ છે. અહીં જે દર્દી છે, તેના મગજની સર્જરી કરવામાં આવેલી છે. ડોકટરે તેને એક ‘ન્યુરોલોજી વોલન્ટીયર’ આપ્યો છે, જે દર્દીના દિમાગ સાથે “કનેક્ટ” કરાયેલો છે. ડૉક્ટર દર્દીને સૂચના આપી રહ્યા છે કે જ્યાં સુધી તમારું મગજ સાજું ન થાય ત્યાં સુધી આ ન્યુરોલોજી વોલન્ટીયર ભાઈ કાર્લ તમને વિચારવામાં મદદ કરશે.

અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ જહોન મેક્ફરસન/John Mcpherson દ્વારા બનાવાયેલું છે.

*****

આ કાર્ટૂનમાં એક મહિલા દર્દીની પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરવામાં આવી છે. ડોક્ટર તેને જણાવી રહ્યા છે કે “તમારી પ્લાસ્ટિક સર્જરી સફળ થઇ છે, હવે તમારી ઈચ્છા મુજબ તમારી પાસે એ બધું જ છે જે એક પુરુષ ઈચ્છતો હોય છે” પાસે ઉભેલી નર્સ વાતની વધુ સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવે છે, “હવે તમારે 29 ઇંચના બાઈસેપ્સ, રૂંવાટીવાળી છાતી અને મૂછ છે.” હકીકતમાં એ મહિલા દર્દીનો મતલબ એ હશે કે “મારે એ બધું જોઈએ જે એક પુરુષ (એની સ્ત્રીમાં) ઈચ્છતો હોય”, પણ ડોક્ટરસાહેબે પોતાની રીતે અર્થ તારવી લીધો છે!

*****

આ પેથોલોજીને લગતું કાર્ટૂન છે. કોઇ પણ બાયોપ્સીને માઈક્રોસ્કોપમાં જોવા માટે વપરાતું પ્રાથમિક સ્ટેઇન જે હોય, એનાથી સ્લાઈડમાં કોશનું ન્યુક્લીયસ બ્લ્યુ અને કોષરસ એટલે કે બાકીનો ભાગ વાયોલેટ દેખાય. આ પ્રકારે કોઇ પણ અંગના કોશોનો અને એની ગોઠવણીની રચનાનો અભ્યાસ કરીને પેથોલોજીસ્ટ રીપોર્ટ અપાતા હોય છે. ઘણી વખત અમુક રોગોમાં સરખા પ્રકારનો માઈક્રોસ્કોપીક દેખાવ હોય, ત્યારે પેથોલોજીસ્ટ સ્લાઈડના કોશો તેમજ એની ગોઠવણી વગેરે વર્ણન લખ્યા પછી સ્પષ્ટ નિદાન લખવાના બદલે “correlate clinically’ લખી દે છે. દર્દીની સારવાર કરી રહેલા તબીબ માટે એ સૂચના હોય છે કે સ્લાઈડના આ દેખાવને દર્દીના લક્ષણો સાથે અને બીજા ટેસ્ટ્સના પરિણામો સાથે સાંકળીને પછી સારવાર કરવી.

આ કાર્ટૂનમાંના ડૉક્ટર પેથોલોજીસ્ટ સ્લાઈડ જોઇને સાવ મૂંઝાઈ ગયા છે, એમને કંઈ સમજાતું જ નથી. એટલે એ એવો રીપોર્ટ લખાવી રહ્યા છે કે “રમૂજી લાગતા પિંક અને વાયોલેટ સેલ્સ દેખાઈ રહ્યા છે, correlate clinically

ડૉ. પ્રસન્નાએ બનાવેલું આ કાર્ટૂન છે, જેઓ પોતે વ્યવસાયે તબીબ છે. તેમનાં વધુ કાર્ટૂનો તેમના બ્લૉગ http://prasannavadhanan-cartoonescapades.blogspot.com/ પર જોઈ શકાશે.

****

(ડૉ. શ્વેતાબેન દવે ટ્રાન્સફ્યુઝન મેડીસીનમાં એસોસીયેટ પ્રોફેસર છે. તેમનો સંપર્ક sbu_33@yahoo.co.in દ્વારા થઈ શકશે.)


આ શ્રેણીમાં આપ આપનું પ્રદાન આપવા ઈચ્છતા હો તો આ શ્રેણીનો પરિચયલેખ – વિવિધ વિષય પરનાં કાર્ટૂનોના વિશ્વમાં: – વાંચીને સંપર્ક કરવા વિનંતી.

– ‘વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં’ શ્રેણીના સંપાદક બીરેન કોઠારીના સંપર્ક માટેનું વીજાણુ સરનામું : bakothari@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

4 comments for “વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં (૯) : આર યુ ઓકે, ડૉક્ટર?

  1. Samir
    October 9, 2018 at 1:23 pm

    Fantastic ! Dr Dave has opened a treasure trove of cartoons . Thanks a lot !

    • Shweta
      October 13, 2018 at 9:05 am

      Thanks you

  2. Dwiref Vora
    October 10, 2018 at 8:30 pm

    Bahu mast. Regular pasti-chhap articles karta ghanu j saras ane narration pan bahu saral bhasha ma aapya che. Thanks for sharing.

  3. Shweta
    October 13, 2018 at 9:04 am

    Thanks a lot

Leave a Reply to Samir Cancel reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.