લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : સ્વ કાંતિ મડીયા: સંજય છેલના અરિસામાં….

-રજનીકુમાર પંડ્યા

(અમદાવાદ-વડોદરા-ભાવનગર-રાજકોટ અને ગુજરાતના બીજાં શહેરોની નાટ્યપ્રવૃત્તિ અને મુંબઇની નાટ્યપ્રવૃત્તિ એ બેઉનું ઉદગમ ગુજરાતી રંગભૂમિ હોવા છતાં આપણે એને એક જ માબાપના જોડીયાં સંતાનો જેવી સરખામણી આપી શકીએ એમ નથી. કારણ સાફ છે.મુંબઇની રંગભૂમિ હિંદી ફિલમોનો અને ટીવી સિરીયલોનો નિકટનો સ્પર્શ ધરાવે છે.સંજીવકુમાર (હરિ જરીવાલા) અને પરેશ રાવળ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના અભિનેતાઓ,અરુણા ઇરાની અને બિંદુ મુંબઇની રંગભૂમિએ આપ્યાં.પ્રવીણ જોશી-અરવિંદ જોશી અને સરિતાજી ઉપરાંત પદ્મારાણી પણ યાદ આવે જ. રાગીણીજીનું નામ પણ એમાં બેશક મુકી શકાય. અમદાવાદના સૌમ્ય જોશી જેવા સમર્થે પણ મુંબઇમાં રોપાવું પડ્યું. બીજાં પણ અનેક ઉજળાં નામો છે. છેલ-પરેશ જેવી સેટીંગ્સ અને સન્નિવેશના વિશ્વકર્માની અપૂર્વ જોડી પણ મુંબઇની ભૂમિનો પરિપાક જ.

આવા નામોની સંપૂર્ણ યાદી આપવાની મારી કોઇ તજવીજ નથી. નાટકોનાં જે નામો ફિલ્મોના સ્પર્શના સંદર્ભે મારી સ્મૃતિમાં આવેછે તે જ ઉલ્લેખું છું ત્યારે સ્વ.કાંતિ મડિયાનું નામ પણ સ્મરણની સપાટી પર તરે છે. નાટકોના મહારથી તો એ હતા જ, પણ 1979માં એમણે અવિસ્મરણીય ફિલ્મ કાશીનો દિકરોઆપીને એ ક્ષેત્રમાં પણ એમણે પોતાનું વિત્ત બતાવી આપ્યું હતું. (એમનું અવસાન 2004માં થયું.)

એવા જ એક જોમવંતા અને હજુ જિંદગીની અર્ધી સદીના આરે ઉભેલા તેજસ્વી ફિલ્મકાર- ડિરેક્ટર-સંવાદલેખક-ગીતકાર એવા સંજય છેલને પણ એ સંદર્ભમાં યાદ કરવા પડે. છેલ-પરેશની જોડીવાળા સ્વ.છેલ વાયડાના એ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા સોહામણા પુત્ર વળી શબ્દોના ખેલંદા પણ છે. તખ્તા પરનું એમનું ભજવાયેલું પહેલું નાટક- ઉભી ચાવી-આડી ચાવી. 30 જેટલી ટીવી સિરીયલ્સ પણ એમના નામે તો કેટલાક પ્રખ્યાત હિંદી ફિલ્મી ગીતો પણ એમની કલમમાંથી સર્યા. અનેક હિંદી ફિલમોના સંવાદો એમણે લખ્યા અને ખૂબસુરતજેવી ફિલમો એમણે ડાઇરેક્ટ પણ કરી.

અખબારોની એમની હાસ્ય-કટાક્ષમય કટારો પણ બહુ લોકપ્રિય નિવડી છે.

એમની કલમમાંથી આપણને અનન્ય એવા અભિનેતા-નાટ્યકાર કાંતિ મડિયાનું માત્ર નાટ્યના સંદર્ભમાં જ નહિં, પણ સમગ્રપણે એક અનોખી હસ્તી તરીકેનું ચિત્ર ઉભું કરતું સુંદર જીવનચરિત્રાત્મક પુસ્તક મુઠ્ઠી ઊંચેરા કાંતિ મડીયામળ્યું છે. સંજયના અભિન્ન મિત્ર અને નામવર અભિનેતા પરેશ રાવળના હાથે અનેક નાટ્યકર્મીઓની હાજરીમાં 2017ના સપ્ટેમ્બરની 15મીએ તે ગ્રંથનું વિમોચન થયું હતું.

તે પુસ્તકમાંની વાનગીનો થોડો આસ્વાદ કરાવવાનો અહિં પ્રયત્ન કર્યો છે.

રજનીકુમારપંડ્યા)

શરદ વ્યાસ આપણા રંગમંચના એક જાણીતા અભિનેતા. સવારે ૧૧ વાગ્યાનો સુમાર. એમના પર એક નાટ્યકારનો ફોન આવે છે–“સદુ, આપણે ખલાસ થઈ ગયા.”શરદભાઈ પૂછે છે‌- “શું થયું?” કહે:”તને ખબર નથી?”કહ્યું:-‘ના’.પછી સામેથી જવાબ મળ્યો કે: ‘કાલે ગોડાઉનમાં આગ લાગી અને આપણા નાટ્યસંપદાનું બધું જ, લગભગ ૧૦ થી ૧૨ લાખ રૂપિયાનો સામાન બળીને ખાક થઈ ગયો. બે ડબલ રિવોલ્વિંગ સેટ્સ–બધા જ કૉસ્ચ્યુમ, નાટકની પ્રોપર્ટી બધું જ બળી ગયું. અને કોઈ જ વીમો નથી.”

શરદ વ્યાસ સાવ મૂંગામંતર. કશું બોલી જ ન શક્યા. થોડી વારે સ્વસ્થ થયા. પૂછ્યું:”હવે?” જે જવાબ મળ્યો એ સાંભળ્યા પછી શરદ વ્યાસને ઘડીક તો પોતાના કાન પર વિશ્વાસ ન બેઠો. નાટ્યકારનો જવાબ હતો: ”નવી ગિલ્લી નવો દાવ! સાંજે મૂહૂર્તમાં મળીએ.”

શરદ વ્યાસ ફક્ત એક જ અક્ષર બોલી શક્યા: ”શું?”નાટ્યકાર કહે: “ગાંડા, યાદ છે ને? સાંજે આપણા નવા નાટકનું મૂહુર્ત છે. ચાલ, સાંજે મળીએ.”

એ જમાનામાં દસથી બાર લાખ રૂપિયાનું નુકશાન થયું હોય, અને એ પછીય સાંજે નવા નાટકનું મૂહૂર્ત કરવાનું વિચારી શકનાર નાટ્યકાર એ જ કાન્તિ મડિયા. ધ કાન્તિ મડિયા.

**** **** ****

સમય : આજથી ૧૬ વર્ષ પહેલાં સાંજના સાડા પાંચ વાગવામાં છે. મુંબઈની સોફિયા કોલેજના સભાગૃહમાં એક સંસ્થાના હોદ્દેદારોનો ભાષણબાજીનો કાર્યક્ર્મ ચાલી રહ્યો છે. નાટકના નિર્માતા–દિગ્દર્શક મૂઝવણમાં છે, કેમ કે સાડા છ વાગ્યે એમને નાટક માટે થિયેટર સ્ટેજ ખાલી જોઈતું હતું. પણ ભાષણો અટકે એવા અણસાર જણાતા નહોતા. એમણે સંસ્થાના સેક્રેટરીને ઈશારો કરીને વિંગમાં બોલાવ્યા. કહ્યું; ”ભાષણ અટકાવો, મારા નાટકનો સમય નજીક આવી રહ્યો છે.” સેક્રેટરી કહે: ”ભાષણ નહીં અટકે.” દિગ્દર્શક કહે: ”ભાષણ ન અટકે, તો મારે નાટક અધુરું મૂકવું પડે.” સેક્રેટરી કહે: ”નાટક અધુરું રહી જાય તો ભલે. તમે એની ચિંતા ન કરો. અધૂરા નાટકના પૈસા તો અમે પૂરા જ આપવાના છીએ. આ કાર્યક્રમ ભાષણો માટે જ ગોઠવાયો છે.” નિર્માતા-દિગ્દર્શકનો પિત્તો ગયો. એ કહે : ”એ …(ગાળ), હું તારા પૈસા માટે નહીં, નાટક માટે નાટક કરું છું. રાખ તારા પૈસા તારી પાસે. બાકી નાટક તો અમે કરીશું જ. હજી સેક્રેટરીને કળ વળે, ત્યાં તો નિર્માતા-દિગ્દર્શક સ્ટેજ પર ધસી ગયા. ભાષણ કરનાર વક્તાના હાથમાંથી માઈક ઝૂંટવી લઈને સીધું પ્રેક્ષકોને જ પૂછ્યું: ”આ સેક્રેટરી કહે છે કે નાટક ભલે ને અધુરું રહે, ભાષણો તો પૂરા થશે જ. તો સુજ્ઞ પ્રેક્ષકો, હવે તમે જ નક્કી કરો કે તમારે ભાષણ સાંભળવા છે કે નાટક માણવું છે?” પ્રેક્ષકો આ સાંભળતા જ ‘નાટક.. નાટક’ની બૂમો પાડવા લાગ્યા. આયોજક સંસ્થાના માણસોએ અનિચ્છાએ સ્ટેજ ખાલી કરવું પડ્યું. જતાં જતાં સેક્રેટરીએ નિર્માતાને ચેતવણીના સૂરમાં કહ્યું-“ભવિષ્યમાં અમે તમારું કોઈ નાટક નહીં લઈએ.” નિર્માતા-દિગ્દર્શક જુદી માટીનો માણસ હતો. એણે રોકડું પરખાવ્યું, “તમે મને શું નાટક આપવાના હતા? હું જ તમારી સંસ્થાના નામ પર આજથી ચોકડી મારું છું.” તમારી પાસેથી એક પાઈ પણ મારે નથી જોઈતી. બાકી નાટક તો હું પુરું કરીશ જ. નાટક માટે પૈસાને ઠોકર મારનાર એ જવાંમર્દ નાટ્યકાર એ જ કાન્તિ મડિયા. મડિયા આવા ‘મંડળ’ માટે કડવાશથી ‘કમંડળ’ શબ્દ વાપરતા. મડિયા પોતાની શરતે નાટકો કરતા. કોઈનીય સાડાબારી રાખતા નહીં. જો નાટકમાં મજબૂત કથાવસ્તુ હશે, ચોટદાર અભિનય હશે,તો પ્રેક્ષકો ચોક્ક્સ માથે ચડાવશે, એવો મડિયાને પ્રેક્ષકો પર ભરપૂર વિશ્વાસ. આમ જોઈએ તો મડિયા જ્ઞાતિએ વણિક, પણ વાણિયામૂછ નીચીવાળી ફિતરત જાણે મડિયાના સ્વભાવમાં જ નહી. દૂઝણી ગાયનું દૂધ જોઈએ, પણ એના માટે લાત ખાઈ લે, એ કાન્તિ મડિયા નહી.

**** **** ****

કાન્તિ મડિયા એક વાર ‘ડેથટ્રેપ’ નામના એક અંગ્રેજી નાટક પરથી ‘ખેલ ખતરનાક’ નામનું નાટક કરી રહ્યા હતા. આ જ અરસામાં તેજપાલ નામના એક ભાઈએ અભિનેતા પરેશ રાવલને આ નાટકના વિષયવસ્તુ વિશે વાત કરી. પરેશ રાવલને કથા ગમી, પણ એમને જરા કુમતિ સૂઝી. કાન્તિ મડિયાના નાટક ‘ખેલ ખતરનાક’ની સાથે જ ‘ડેથટ્રેપ’ નાટક પર આધારિત બીજું નાટક રાતોરાત તૈયાર કરવું, એવો નિર્ણય પરેશભાઈએ લીધો. નાટક સંપૂર્ણ તૈયાર થઈ જાય, ત્યાં સુધી કોઈને કશી ખબર જ ન પડવા દેવી, એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું. ચોરીછૂપી રંગભવન (ધોબીતળાવ) માં રિહર્સલ શરૂ કર્યા.

(છેલભાઈ-વાયડા)

છેલભાઈ રંગભવનના કારીગરો સાથે મળીને મડિયાના નાટક ‘ખેલ ખતરનાક’ માટે સેટ તૈયાર કરી રહ્યા હતા. એક વાર પરેશભાઈના રિહર્સલ ચાલુ હતા, ત્યારે છેલભાઈ ત્યાં જઈ ચડ્યા. પરેશભાઈએ છેલભાઈને જોયા, એટલે ભળતાસળતા સંવાદો બોલવા લાગ્યા. બીજું કોઈક હોય, તો ભરમાઈ જાય. પણ આ તો છેલભાઈ! એ મામલો પામી ગયા. પછી તો મડિયાને પણ પરેશભાઈની આ ચેષ્ટાની ખબર પડી. મડિયાએ ‘ડેથટ્રેપ’ નાટકના કાયદેસરના રાઈટ્સ લીધા હતા. મામલો કોર્ટમાં પહોંચ્યો. થોડા દિવસો પછી વાત પૂરી થઈ. બંનેના નાટકો ભજવાયા,બંધ થયા. પણ પરેશભાઈના અંતરમાં મડિયાને દુભવ્યાનો મલાલ રહી ગયો. એક વાર રહેવાયું નહીં, એટલે મડિયાને મળવા પહોંચી ગયા. કાન્તિભાઈના ખભે માથું મૂકીને પરેશ રાવલ રડ્યા. મડિયાએ પરેશભાઈને છાના રાખ્યા. ચા પીવડાવી. મડિયા બસ એટલું જ બોલ્યા: ”તું તો મારા દીકરા જેવો છે. તેં આવું કર્યુ? તેં મને કહ્યું હોત તો તને જ નાટક કરવા દેત. હું કરું કે તું કરે, શું ફરક પડે? પણ હા, નાટક સરસ તૈયાર થવું જોઈએ.”

મડિયા સાચે જ અનોખા માણસ હતા.

**** **** ****

એક વાર મરાઠી નાટ્યસંમેલનમાં વિવિધ ભાષાના નાટ્યકસબીઓ એકઠા થયેલા. એમાંથી કોઈકે ગુજરાતી રંગમંચ વિશે જરાક ઘસાતું વિધાન કર્યુ. કાન્તિ મડિયા ત્યાં હાજર. એમણે આંગળી ઉંચી કરી. ઉભા થયા. વક્તાનેપૂછ્યું–

“તમે કેટલાં ગુજરાતી નાટકો જોયા છે?”

“બહુ ઓછા.”

“હમણાં જે દસ-બાર ગુજરાતી નાટકો ચાલે છે, તેમાંથી કેટલા જોયા?”

“એક પણ નહીં.”

“અગાઉ કયાં નાટકો જોયેલા?”

“નામ યાદ નથી.”

કાન્તિ મડિયાએ રોકડું પરખાવ્યું– “તો તમને ગુજરાતી રંગમંચ વિશે બોલવાનો કોઈ અધિકાર નથી.”

**** **** ****

એક વાર એક મોટા ગજાના રાજકારણીએ મડિયાને કહ્યું, ‘કાન્તિભાઈ, આ વર્ષે તમારું નામ સાહિત્ય અકાદમીના એવોર્ડ માટે મેં સૂચવ્યું છે. મડિયાએ એક જ શબ્દમાં પ્રતિભાવ આપ્યો, “એમ?”

(મહાવીર શાહ (જમણે) સાથે કાંતિ મડિયા)

થોડા દિવસો પછી અકાદમી તરફથી મડીયાને પત્ર મળ્યો કે તમારો બાયોડેટા મોકલી આપો. મડિયાએ ધરાર બાયોડેટા ન મોકલ્યો. મડિયાના મિત્ર અને સહયોગી નિરંજન મહેતાએ યાદ કરાવ્યું તો મડિયાએ કહ્યું:- “મારો બાયોડેટા હું પોતે જ મોકલું એ કેમ બને? એ લોકોને મારા નામની ખબર ન હોય, તો નથી જોઈતો મારે એવોર્ડ.”

મડિયાનો અભિગમ સાચો હતો કે ખોટો એ વિશે મતમતાંતર હોઈ શકે, પણ મડીયાની ખુમારી નિર્વિવાદ હતી.

**** **** ****

આ તો માત્ર ‘ચખણી’ છે. બાકી આ અને આવા કેટલાય યાદગાર કિસ્સાઓ સંજય છેલના ‘મુઠ્ઠી ઉંચેરો માણસ : કાન્તિ મડિયા’માં આપણને વાંચવા મળે. ગુજરાતી રંગમંચના દિગ્ગજ નામો–પ્રવિણ જોશી, પરેશ રાવલ, અરવિંદ જોશી, કમલેશ દરૂ, દર્શન જરીવાલા, મીનળ પટેલ, સનત વ્યાસ, છેલ વાયડા, પરેશ દરૂ, કૃતિકા દેસાઈ, વિષ્ણુકુમાર વ્યાસ, સુરેશ રાજડા, શરદ વ્યાસ, સુજાતા મહેતા, તરલા જોશી, રાગિણી, દિપક ઘીવાલા, મુકેશ રાવલ (હવે તો સ્વર્ગસ્થ). આ બધા કલાકારોએ મળીને આ પુસ્તકમાં કાન્તિ મડિયા સાથેનાં પોતાનાં સ્મરણો તાજાં કર્યાં છે.

(ક્ષેમુ દિવેટીયા, રીટા ભાદુડી અને કાંતિ મડીયા)

આટલું જ નહીં, આ પુસ્તકમાં આપણને અનિલ જોશી, સિતાંશુ યશચંદ્ર, લાભશંકર ઠાકર, અને ચિનુ મોદી જેવા ટોચના સર્જકો પણ કાન્તિ મડિયા વિશે જણાવે છે. ચિનુ મોદી, આદિલ મન્સુરી અને લાભશંકર ઠાકર જેવા કોઈનીય સાડાબારી નહીં રાખનારા ‘રે મઠ’ બળવાખોર સર્જકો તો મડિયાને ‘મડિયારાજા’ કહેતા. આ ઉપરથી કાન્તિભાઈના ગજાનો અંદાજ આવી શકે.

એક વાર અંધેરીમાં એક સેમિનાર યોજાયેલો. કાન્તિ મડિયા, રમેશ દવે અને ઉમાશંકર જોશી જેવા કવિ ત્યાં હાજર. કવિ ચીનુભાઈએ પોતાની રચનાની એક પંક્તિ વાંચી–કોઈ છે, બિયરથી પસાર કરવા છે કલાકો? હજી પંક્તિ પૂરી જ થઈ, ત્યાં ઉમાશંકર ઈત્યાદિની મર્યાદાને ઓળંગતો એક અવાજ સંભળાયો, ‘કવિ, સ્ટેજથી નીચે આવતા રહો. વ્હીસ્કીથી સમય પસાર કરીશું.’ આ અવાજ કાન્તિ મડિયાનો.

આપણા હાસ્યકાર તારક મહેતા કહે છે કે–કાન્તિ મડિયા અવ્વલ એકેડેમિશિયન. એમના સમકાલીનોમાં એ સૌથી વધુ સબળ, સજાગ.

સુપ્રસિદ્ધ નાટ્યલેખક પ્રવીણ સોલંકી કે જેમણે સિદ્ધાર્થ રાંદેરિયા સાથે ૧૧ નાટકો, અરવિંદ જોશી સાથે ૧૯ નાટકો કર્યા, અને કાન્તિ મડિયા માટે ૨૯ નાટકો લખ્યા. તેઓ નિખાલસપણે કબૂલે છે કે–અન્ય નાટકોથી મને દામ મળ્યા, પણ નામ મને કાન્તિ મડિયાના નાટકોથી મળ્યું. અમારા નાટકના વિષય અલગ જ રહેતા. નાટકના વિષયોની બાબતે મડિયાની દાદાગીરી હતી. મડિયા લેખકને મોકળું મેદાન આપતા કે–લખો, પાત્રો/સેટની ચિંતા નહીં કરવાની. નાટકના માટે પાત્રો છે, સેટ છે. સેટ કે પાત્રો માટે નાટક નથી. પોતાની વાતના સમર્થનમાં પ્રવીણભાઈ એક સરસ ઉદાહરણ આપતાં કહે છે. સ્ટાર ચેમ્બર્સ નામની એક ફિલ્મ આવેલી. એના પરથી નાટક બનાવવાનો મને વિચાર આવ્યો. મડિયાને વાત કરી, તો એ કહે–લખો. પ્રોડક્શન કોસ્ટની ઐસી તૈસી. તમે નાટક લખો. પ્રવીણભાઈએ નાટક લખ્યું – ‘હવે પાંપણોમાં અદાલત ભરાશે.’ પહેલા જ પ્રયોગમાં કચાશ જોવા મળી. સાત સાત સેટ મેનેજ ન થઈ શક્યા. જેમ તેમ પહેલો પ્રયોગ પૂરો થયો. મડિયા જરાય નાસીપાસ ન થયા. ઉલટાના બેકસ્ટેજમાં જઈને છોકરાંઓને મળ્યા. એમને કહે, ‘ટેકનિકલ વિભાગ ફેઈલ થયો છે, આપણે નહીં. અને એમાં એ લોકોનો પણ કોઈ વાંક નથી. રંગભૂમિના અતીતમાં સાત સાત સેટ ભાગ્યે જ આવ્યા છે. આવું બનવાની શક્યતા હતી જ. ડોન્ટ વરી. આપણે બે ગ્રાન્ડ રિહર્સલ કરીશું.’ આમ, ફરી નાટક ભજવાયું. વખણાયું. આજેય લોકો ‘પાંપણોમાં અદાલત ભરાશે’ને એક માતબર નાટક તરીકે યાદ કરે છે.

(નાટકના એક દૃશ્યમાં)

કાન્તિ મડીયા જે નાટક ભજવાવાનું હોય, એના વિશે પાક્કું હોમવર્ક કરતા. સ્ટેજ પરની મુવમેન્ટનાં ચિત્રો પણ દોરતા. એમના દરેક નાટકના સ્ટેજ નવા, ફર્નિચર નવું હોય. ખાસ પ્રોપર્ટી તો નવી જ લેવાની, પણ કપરકાબી, ગ્લાસ, ટીસેટ, પડદા–બધું જ નવું લેવાનું. ક્રોકરી માત્ર ગ્લાસ કે પોર્સેલીનની જ, એક્રિલિક કે પ્લાસ્ટિકની ન ચાલે. મડીયા કહેતા, ‘પાત્ર ચા કે પાણી પીધા પછી કપરકાબી કે ગ્લાસ ટિપોઈ પર પાછો મૂકે, ત્યારે કાચનો રણકાર આવવો જોઈએ. એક્રેલિક કે પ્લાસ્ટિકમાં અવાજ બોદો આવે. એમના નાટકમાં ટપાલમાં આવેલો પત્ર હોય તો લખેલો પત્ર કવરમાં બીડાવતા અને સરનામા સાથે યોગ્ય કિંમતની ટિકિટ પણ ચોંટાડતા. અમેરિકાનો પત્ર હોય, તો ત્યાંની ટિકિટ લગાવતા. મંચ પર બહારગામથી આવતા કલાકારના પાત્રની ક્યારે પણ ખાલી બેગ લઈને એન્ટ્રી થતી નહીં. કાન્તિભાઈ કહેતા, ‘સીનમાં ભૂલથી બેગ ખૂલી જાય તો ખોટાં કપડાં કે ખાલી બેગને લીધે સીન હાસ્યાસ્પદ ન થવો જોઈએ. સુખી ઘરનું રસોડું હોય તો વાસણથી માંડી રેફ્રિજરેટર અને કચરાની ડોલ પણ સેટ પર હોય. જૂના જમાનાની વાત હોય તો છેલભાઈ (છેલ-પરેશ)ને પિત્તળનાં જૂના વાસણ શોધવા મોકલતા. જે રોગને ધ્યાનમાં રાખીને એ નાટક રચે, એ રોગના નિષ્ણાતોને મળે. લક્ષણોને જાણી લે. વૈદકીય ઉપકરણો પણ એ મુજબ ખરીદે. પટારા ભરાય. બીજા કોઈને જરૂર પડે તો કોઈ અપેક્ષા વગર આપે. મડિયા કહેતા, ‘નાટક થાય એ જરૂરી છે. એના માટે વળતર ન મગાય

મુઠ્ઠી ઉંચેરો માનવી નાટકમાં કાન્તિભાઈ સંશોધક/ઈતિહાસકારની ભૂમિકા ભજવતા હતા. નાટકમાં પૂરનું એક દૃશ્ય સર્જવા એમણે બંગાળના નામી પ્રકાશ આયોજનકાર (લાઈટિંગના કસબી) એવા તાપસ સેનને બોલાવ્યા. લાઈટિંગના જાદુગર તાપસ સેને કમાલ કરી. પહેલાં બારીમાંથી પાણી પ્રવેશે પછી વેગ વધે. સર્વત્ર જળબંબાકાર થઈ જાય. આગલી હરોળના પ્રેક્ષકો તો પાણીનો પ્રવાહ જોઈને ભયના માર્યા ઉભા થઈ ગયેલા. પ્રેક્ષકોને પૂરના દૃશ્યની અદ્દલ અનુભૂતિ કરાવવા બદલ મડિયાએ એ જમાનામાં તાપસ સેનને રૂ. ૭૦,૦૦૦ ચૂકવેલા. મરાઠી લેખક વસંત કાનેટકરના નાટક‘અખેર ચાસવાલ’ પરથી મડિયાએ ગુજરાતી રૂપાંતર કરીને ‘અમે બરફનાં પંખી’નાટક બનાવ્યું. જેણે જીવનમાં એક પણ નાટક નહોતું જોયું, એવી પલ્લવી રાયજી નામની કન્યાને નાટકમાં નંદુની મુખ્ય ભૂમિકા આપી. પલ્લવી રાતોરાત મુંબઈના ઘરઘરમાં જાણીતી થઈ ગઈ. આ નાટક પુરું થાય એટલે પડદો પડે. બે મિનિટ પછી લાઈટ થાય. પ્રેક્ષકો એ દરમિયાન આંસુ લૂછે, અને સ્વસ્થ થાય. હોલિવુડના મહાન દિગ્દર્શક ફ્રેંક કાપ્રાએ કહ્યું છે–નાટકમાં અભિનેતા કે અભિનેત્રી રડે, એમાં નાટક નથી. પણ દર્શકો રડે, એમાં નાટક છે. મડિયા આવી કમાલ ધારે ત્યારે કરી શકતા.

આ પુસ્તક માત્ર નાટ્યકાર કાન્તિ મડિયાની વાત નથી કરતું, પણ મડિયા માણસ તરીકે કેવા ખેલદિલ અને ઉત્તમ હતા, એનોય પરિચય કરાવે છે. મડિયાએ નાટકની શરૂઆત કરી ત્યારે ખાલસા કોલેજ માટે ‘ગળેપડુ ગોકળદાસ’ નાટક માટે એમને એક્ટિંગનું સેકન્ડ પ્રાઈઝ મળેલું, જ્યારે ‘જન્મભૂમિ’વાળા અમૃતલાલ શેઠની દીકરી ભારતી શેઠને ફર્સ્ટ પ્રાઈઝ મળેલું. પછીના વર્ષે મડિયાને ખબર પડી કે હરીફ ભારતી શેઠ નાટકની શોધમાં છે. એ રમેશ જમીનદારને લઈને કોફીહાઉસ આવ્યા, એમની કટ્ટર હરીફ ભારતી શેઠ માટે પ્રબોધ જોશી પાસે ‘માફ કરજો, આ નાટક મારાથી નહીં થાય’ નાટક લખાવ્યું. નાટક તો લખાવ્યું, પણ એ બહેન પાસે રિહર્સલની જગ્યા નહીં, તો એની પણ સગવડ ભવન ખાતે કરાવી આપી. આમ, ગુજરાતી નાટ્યજગતમાં ખેલદિલી અને સહયોગનો આરંભ કાન્તિ મડીયાથી થયો.

વિખ્યાત નાટ્યકાર સુરેશ રાજડા એક પ્રસંગ યાદ કરે છે. આઈ.એન.ટી.ની ઓળખ એવા પ્રવીણ જોશીનું અકાળે અવસાન થયું, ત્યારે દામુભાઈ ઝવેરીના સૂચનથી ગુજરાતી નાટ્યવિભાગની ધૂરા સુરેશ રાજડાને સોંપાઈ. સુરેશભાઈ કહે છે કે : પદ સંભાળ્યું, ત્યારે પહેલો ફોન કાન્તિભાઈનો આવેલો કે–મારા લાયક કામ હોય તો મૂંઝાવાનું નહીં, અડધી રાતે ઉઠાડજે. ને કાન્તિભાઈની મદદ જોઈએ, એવા સંજોગોય તરત જ સર્જાયા. ગુજરાત/સૌરાષ્ટ્રની ટૂર દરમિયાન આઈ.એન.ટી.એ ‘કેચ મી, ઇફ યુ કેન’ નામના અંગ્રેજી નાટકનું રૂપાંતર ભજવવાનું વિચાર્યુ. સરિતા જોશી, અજિત વાચ્છાની, ટીકુ તલસાણિયા, જતિન કાણકિયા અને સિદ્ધાર્થ રાંદેરિયા જેવા કલાકારો જોડે રિહર્સલ ચાલુ કર્યા. ત્યાં જ સમાચાર મળ્યા કે કાન્તિભાઈ ગિરેશ દેસાઈના દિગ્દર્શનમાં આ જ થીમ પર નાટક તૈયાર કરી રહ્યા છે. આઈ.એન.ટી. આ નાટકનો પ્રથમ અંક તૈયાર કરી ચૂકી હતી. ઓળખીતાઓ દ્વારા આ વાત ગિરેશ દેસાઈ સુધી પહોંચડવામાં આવી. પણ એ નાટક કરવા મક્કમ હતા. તેમને રૂબરૂય મળ્યા, પણ કોઈ વાત બની નહીં. છેવટે કાન્તિભાઈને ફોન કર્યો. આઈ.એન.ટી.ની આ નાટકની તૈયારી–મુશ્કેલી બધું સમજાવ્યું. વિનંતિ કરી કે નાટ્યસંપદા (કાન્તિ મડિયાની નાટ્યસંસ્થા) આ નાટક ન કરે તો સારું. કાન્તિભાઈએ તરત જ જવાબ આપ્યો, ‘નાટ્યસંપદા આ નાટક નહીં કરે, તમે નાટક કરો. આઈ.એન.ટી. અને નાટ્યસંપદા–નાટ્યજગતની સમકાલીન હરીફ સંસ્થાઓ. પણ કાન્તિભાઈ સમજે કે પ્રવીણભાઈની ગેરહાજરીમાંય આઈ.એન.ટી.ને સાચવવાની હોય. કેમ કે, મૂળ તો બંનેનો ઉદ્દેશ સારાં નાટકો સર્જવાનો જ હતો.

આ પુસ્તકમાં ગુજરાતી ફિલ્મ ‘કાશીનો દીકરો’નું એક ગૌરવપ્રદ પ્રકરણ પણ મળે છે. એક માત્ર એવી ફિલ્મ કે જેનાં ગીતો તરીકે રમેશ પારેખ, અનિલ જોશી, બાલમુકુંદ દવે, માધવ રામાનુજ, અને રાવજી પટેલ જેવા આલા દરજ્જાના કવિઓની કવિતાઓ લેવાઈ. વિનોદિની નિલકંઠની વાર્તા ‘દરિયાદિલ’ પરથી પ્રબોધ જોશીએ ફિલ્મની કથા લખી. ક્ષેમુભાઈ દિવેટિયાનું સંગીત–પારિવારિક અને સુઘડ ફિલ્મ. પણ વાર્તા એના જમાના કરતાં થોડી આગળ, એટલે ફિલ્મ ચાલી નહીં. એ વર્ષના લગભગ તમામ એવોર્ડ ‘કાશીનો દીકરો’ ફિલ્મને મળ્યા, પણ પ્રેક્ષકો ન મળ્યા. કાન્તિ મડિયાની ફિલ્મકારકિર્દી આ એક ફિલ્મમાં જ સમેટાઈને રહી ગઈ. કમનસીબ ગુજરાતી ફિલ્મજગતનું. બીજું શું?

(‘કાશીનો દીકરો’ના શૂટિંગ વખતે)

આ પુસ્તક્માં કાન્તિભાઈના ઈન્ટર્વ્યુ છે, એમનાં નાટકોના રિવ્યુ છે. આમ જોવા જઈએ તો આ પુસ્તક કાન્તિ મડિયાને કેન્દ્રમાં રાખીને લખવામાં આવ્યું છે, પણ જરા બારીક નજરે જોઈએ તો સમજાય કે આ પુસ્તક આપણી ગુજરાતી રંગમંચની તવારીખનો એક મહામૂલો દસ્તાવેજ છે. ૧૯૫૨થી લઈને ૨૦૦૪ સુધીના ગુજરાતી નાટ્યખંડને આ પુસ્તકમાં આવરી લેવાયો છે. નાટકોના અભ્યાસીઓએ તો આ પુસ્તક વાંચવું જ જોઈએ, પણ ગુજરાતી નાટકો માટે જેમને પણ જિજ્ઞાસા છે – રસ પડે છે, તેવા લોકો માટે આ પુસ્તક ખજાનાથી કમ નથી જ.


(પુસ્તકના લોકાર્પણ પ્રસંગે પરેશ રાવલ અને સંજય છેલ)


આવું રસાળ પુસ્તક આપવા માટે લેખક સંજય છેલને ખાસ અભિનંદન.


લેખક સંપર્ક-

રજનીકુમાર પંડ્યા.,બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-079-25323711/

ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com / બ્લૉગ-  http;//zabkar9.blogspot.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

11 comments for “લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : સ્વ કાંતિ મડીયા: સંજય છેલના અરિસામાં….

  1. પરેશ શાહ
    October 2, 2018 at 3:00 am

    અદભૂત પુસ્તક. સદનસીબે મને છેલ-પરેશ અને કાંતિ મડિયા સાથે કામ કરવાનો બહોળો મોકો મળ્યો છે. કાંતિભાઈની સજ્જતા અને ચીવટથી વાકેફ છું. છેલભાઈ પણ એટલા જ ચિવટવાળા અને પોતાના કામના માહેર. સંજયને સલામ.

  2. October 2, 2018 at 7:39 am

    RAJNIKUMAR JI KANTIMADIA NE SARI RITE PACHAVYA CHHE M ARI SALAM KANTIMADIYA NE KEMKE KHUMRI TO VECHATI KADI N MALE JANM E TYARTHI J VARSAMA AVELI HOY /

  3. navin trivedi
    October 2, 2018 at 11:06 am

    આદરણીય શ્રી રાજનીકુમારભાઈ –
    સ્વર્ગસ્થ કાંતિ મડિયા અંગેનો લેખ વાંચ્યો અને જૂની સ્મૃતિઓ તાજી થઈગઈ – અમે બરફના પંખી તો હચમચાવીદે તેવું નાટક હતું આ ઉપરાંત એક સુંદર નાટક નામ યાદ નથી આવતું પણ તેમાં અરવિંદ જોશી હલનચલન વગર હોસ્પિટલ ની પથારીમાં સૂતો છે – માત્ર બોલી શકે છે શ્રી કાંતિ માંડીએ એન્ડ બંને જીવન મરણ અંગેના સંવાદો રજુ કરેછે – અરવિંદ કહે છે કે મારે હવે મરવું છે પણ કાંતિભાઈ આ સંજોગો માં જીવન જીવવા અંગેના અદભુત ડાયલોગ રજુ કરે છે – શું સંવાદો, શું ભાષા, શું શબ્દ પ્રયોગ એન્ડ શું યાદશક્તિ – સમગ્ર નાટક પછી તેનું સ્મરણ દિવસો સુધી યાદ રહ્યું – – સમગ્ર પુસ્તક નો નિચોડ અદભુત રહ્યો – અભિનંદન અને એક વાચક તરફથી હાર્દિક આભાર – નવીન ત્રિવેદી
    i

    • Bharatkumar zala
      October 17, 2018 at 12:05 pm

      હું કદાચ ભૂલતો ન હોઉં તો આપે જે નાટકનો ઉલ્લેખ કર્યો, એનું નામ બાણશય્યા.

  4. પ્રફુલ્લ ઘોરેચા
    October 2, 2018 at 6:17 pm

    મને નાટકનો બહુ અનુભવ નથી, તેમ છતા લેખ મારા માટે રસપ્રદ રહ્યો. કાંતિ મડિયાને નામથી ઓળખતો તમનો વિશેષ પરિચય મળ્યો.

  5. October 3, 2018 at 7:25 pm

    Rajnikumaji
    Thanks a lot for such a beautiful information about shri Kanti Madiya !

  6. Kishan Thakkar
    October 3, 2018 at 7:47 pm

    Shree Madia ane Gujarati Natko vishe khub rasprad maahiti sabhar lekh, Sanjay chhel nu aap pustak vasavavu j padshe…aap no khub aabhar. Lekh badal.

  7. Niranjan Mehta
    October 4, 2018 at 12:31 pm

    બહુ સુંદર અને થોડામાં ઘણું કહેતો લેખ. આભાર રજનીકુમારજી.

  8. Neepa Bhatt
    October 4, 2018 at 5:17 pm

    Exceptionally well-written and interesting article, Rajnikumarbhai. thoroughly enjoyed it…as always !

  9. NAVIN BANKER
    October 4, 2018 at 7:44 pm

    આદરણીય મિત્ર રજનીકુમારભાઈ, આપના લેખો અવારનવાર વિવિધ સામયિકોમાં વાંચવા મલે છે’ ગુજરાત ટાઇમ્સ તો હું ખરીદીને વાંચું છું. ‘ઝબકાર’ પણ વાંચું. આપણે ફોન પર અવારનવાર વાત થતી રહે છે. આ વખતે, કદાચ છેલ્લી વખત, અમદાવાદ આવવાનું થશે તો આપને મળવાનો કાર્યક્રમ ગોઠવવાનો છું. મારી પત્ની કોકિલા પણ આપને ‘કુંતી’ ને કારને અવારનવાર યાદ કરતી હોય છે.
    મડીયાના તો બધા જ નાટકો મેં, અમદાવાદમાં જોયા છે. મારા ફેવરીટ કલાકાર હતા. આજે આપનો લેખ વાંચીને આંખો ભીની થઈ ગઈ.
    આપનું સંપર્કસુત્ર આપે લખ્યું પણ પુસ્તકના પ્રકાશક , કિંમત વગેરે અંગે પણ માહિતી આપી હોત તો વધુ સારૂ.
    આપ એક ઉમદા કાર્ય કરી રહ્યા છો. અભિનંદન.
    નવીન બેન્કર

  10. Mustafa Ajmeri
    October 6, 2018 at 9:30 am

    Very good information about Kantibhai ..I met and spend time with him and his team ( Vijaybhai (Vijay Dutt ) ,Girishbhai Desai , Sarlaben ,Sujata , etc) during his whole week staying in Chicago for two plays AME TAME NE RATANIO and AME BARAF NA PANKHI ..

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.